Gruffudd ap Cynan
Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)Fe’i ganed yn alltud yn Nulyn, ac ymladdodd am ddegawdau i ennill Gwynedd a’i rheoli mewn heddwch am ei ddeng mlynedd ar hugain olaf.
Gruffudd ap Cynan

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion
c. 1100
Yn ôl yng Ngwynedd ar ôl blynyddoedd o alltudiaeth, mae Gruffudd ap Cynan yn dod â heddwch. Dywed ei Fuchedd fod y wlad yn disgleirio gan eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen gan sêr.
Llun: Paentiad Thomas Prytherch (1900) o ryddhau Gruffudd ap Cynan o’i garchar yng Nghaer · Thomas Prytherch, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Erbyn 1100 roedd y brenin Gruffudd ap Cynan adref yng Ngwynedd am byth, wedi blynyddoedd o alltudiaeth a charchar. Am weddill ei oes hir daliodd ei deyrnas cymaint drwy ddiplomyddiaeth ag drwy rym, a thyfodd Gwynedd yn gryf eto.FfynhonnellGruffudd ap Cynan ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi 1101 daliodd ei deyrnas cymaint drwy ddiplomyddiaeth ag drwy rym; rhoddodd Harri I iddo Lŷn, Eifionydd, Ardudwy ac Arllechwedd; cymerodd Ros a Rhufoniog yn 1118, Meirionnydd yn 1123 a Dyffryn Clwyd yn 1124; costiodd ymosodiad Harri I yn 1114 wrogaeth a dirwy drom iddo ond dim tir, a methu yn y diwedd a wnaeth ymosodiad 1121; rhoddodd swm mawr i ailadeiladu Eglwys Gadeiriol Bangor; dywed ei Fuchedd fod Gwynedd yn frith o eglwysi gwyngalchog fel sêr y ffurfafen; bu farw yn 1137, yn hen ac yn ddall, a’i gladdu wrth yr allor fawr ym Mangor; galwodd y Brut ef yn ben a brenin ac amddiffynnwr a heddychwr holl Gymru; mae ei Fuchedd ar glawr yn Gymraeg, wedi’i chyfieithu o wreiddiol Lladin coll.
| Brenin | Gruffudd ap Cynan, a anwyd yn Nulyn |
|---|---|
| Teyrnasu | Hyd ei farw yn 1137 |
| Claddu | Eglwys Gadeiriol Bangor, wrth yr allor fawr |
Rhoddodd Harri I iddo Lŷn, Eifionydd, Ardudwy ac Arllechwedd. Cymerodd Ros a Rhufoniog yn 1118, Meirionnydd yn 1123 a Dyffryn Clwyd yn 1124. Pan ymosododd Harri eto yn 1121, methu a wnaeth yr ymgyrch, ac ni ddaeth y brenin yn ôl i Wynedd.FfynhonnellGruffudd ap Cynan ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi 1101 daliodd ei deyrnas cymaint drwy ddiplomyddiaeth ag drwy rym; rhoddodd Harri I iddo Lŷn, Eifionydd, Ardudwy ac Arllechwedd; cymerodd Ros a Rhufoniog yn 1118, Meirionnydd yn 1123 a Dyffryn Clwyd yn 1124; costiodd ymosodiad Harri I yn 1114 wrogaeth a dirwy drom iddo ond dim tir, a methu yn y diwedd a wnaeth ymosodiad 1121; rhoddodd swm mawr i ailadeiladu Eglwys Gadeiriol Bangor; dywed ei Fuchedd fod Gwynedd yn frith o eglwysi gwyngalchog fel sêr y ffurfafen; bu farw yn 1137, yn hen ac yn ddall, a’i gladdu wrth yr allor fawr ym Mangor; galwodd y Brut ef yn ben a brenin ac amddiffynnwr a heddychwr holl Gymru; mae ei Fuchedd ar glawr yn Gymraeg, wedi’i chyfieithu o wreiddiol Lladin coll.
… a wnaeth i Wynedd ddisgleirio o eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen o sêr.
Hanes Gruffudd ap Cynan
Rhoddodd Gruffudd swm mawr i ailadeiladu Eglwys Gadeiriol Bangor. Mae ei Fuchedd, a ysgrifennwyd mewn Lladin ac a gadwyd yn Gymraeg, yn cofio’r blynyddoedd hyn fel cyfnod o heddwch ac adeiladu.FfynonellauThe History of Gruffydd ap Cynan ↗cyfieithiad a golygiad Saesneg Arthur Jones, Gwasg Prifysgol Manceinion, 1910; The Celtic Literature Collective (Saesneg)Buchedd Gruffudd o’r ddeuddegfed ganrif: ganed yn Iwerddon yn ninas Dulyn; cadwyd yng ngharchar Caer mewn hualau am ddeuddeng mlynedd; cludwyd ef ymaith gan ŵr ifanc o Edeirnion; gwnaeth Wynedd yn ddisglair ag eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen â sêr; bu farw yn wyth deg dau oed a’i gladdu ym Mangor wrth yr allor fawr.Gruffudd ap Cynan ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi 1101 daliodd ei deyrnas cymaint drwy ddiplomyddiaeth ag drwy rym; rhoddodd Harri I iddo Lŷn, Eifionydd, Ardudwy ac Arllechwedd; cymerodd Ros a Rhufoniog yn 1118, Meirionnydd yn 1123 a Dyffryn Clwyd yn 1124; costiodd ymosodiad Harri I yn 1114 wrogaeth a dirwy drom iddo ond dim tir, a methu yn y diwedd a wnaeth ymosodiad 1121; rhoddodd swm mawr i ailadeiladu Eglwys Gadeiriol Bangor; dywed ei Fuchedd fod Gwynedd yn frith o eglwysi gwyngalchog fel sêr y ffurfafen; bu farw yn 1137, yn hen ac yn ddall, a’i gladdu wrth yr allor fawr ym Mangor; galwodd y Brut ef yn ben a brenin ac amddiffynnwr a heddychwr holl Gymru; mae ei Fuchedd ar glawr yn Gymraeg, wedi’i chyfieithu o wreiddiol Lladin coll.

Bu farw yn 1137, yn hen ac yn ddall, tua dwy a phedwar ugain oed. Galwodd y cronicl ef yn ben a brenin ac amddiffynnwr a heddychwr holl Gymru. Aeth ei feibion Owain a Chadwaladr â’i waith yn ei flaen.FfynonellauThe History of Gruffydd ap Cynan ↗cyfieithiad a golygiad Saesneg Arthur Jones, Gwasg Prifysgol Manceinion, 1910; The Celtic Literature Collective (Saesneg)Buchedd Gruffudd o’r ddeuddegfed ganrif: ganed yn Iwerddon yn ninas Dulyn; cadwyd yng ngharchar Caer mewn hualau am ddeuddeng mlynedd; cludwyd ef ymaith gan ŵr ifanc o Edeirnion; gwnaeth Wynedd yn ddisglair ag eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen â sêr; bu farw yn wyth deg dau oed a’i gladdu ym Mangor wrth yr allor fawr.Gruffudd ap Cynan ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi 1101 daliodd ei deyrnas cymaint drwy ddiplomyddiaeth ag drwy rym; rhoddodd Harri I iddo Lŷn, Eifionydd, Ardudwy ac Arllechwedd; cymerodd Ros a Rhufoniog yn 1118, Meirionnydd yn 1123 a Dyffryn Clwyd yn 1124; costiodd ymosodiad Harri I yn 1114 wrogaeth a dirwy drom iddo ond dim tir, a methu yn y diwedd a wnaeth ymosodiad 1121; rhoddodd swm mawr i ailadeiladu Eglwys Gadeiriol Bangor; dywed ei Fuchedd fod Gwynedd yn frith o eglwysi gwyngalchog fel sêr y ffurfafen; bu farw yn 1137, yn hen ac yn ddall, a’i gladdu wrth yr allor fawr ym Mangor; galwodd y Brut ef yn ben a brenin ac amddiffynnwr a heddychwr holl Gymru; mae ei Fuchedd ar glawr yn Gymraeg, wedi’i chyfieithu o wreiddiol Lladin coll.
Yn 1114 goresgynnodd Harri I Wynedd, gydag un fyddin dan arweiniad Alexander I o’r Alban. Talodd Gruffudd wrogaeth a dirwy drom, ond ni chollodd dir.FfynhonnellGruffudd ap Cynan ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1114 goresgynnodd Harri I Wynedd, gydag un fyddin dan Alexander I o’r Alban, a thalodd Gruffudd wrogaeth a dirwy drom ond ni chollodd dir; yn 1120 sicrhaodd fod ei ddewis ei hun, Dafydd yr Albanwr, yn cael ei gysegru’n esgob Bangor, wedi i’r esgobaeth fod bron yn wag am ugain mlynedd, ac ailgododd Dafydd yr eglwys gadeiriol â rhodd fawr gan Ruffudd; lladdwyd ei fab Cadwallon mewn brwydr yn erbyn Powys ger Llangollen yn 1132; gydag Angharad, merch Owain ab Edwin, cafodd Gadwallon, Owain a Chadwaladr, a merched gan gynnwys Susanna, a briododd Fadog ap Maredudd o Bowys, Ranulht, a briododd Fadog ab Idnerth, a Gwenllian, a briododd Ruffudd ap Rhys; gadawodd roddion i lawer o eglwysi, yn eu plith Eglwys Gadeiriol Crist yn Nulyn, lle bu’n addoli’n fachgen; bu farw yn ei wely yn 1137, a bu Angharad fyw bum mlynedd ar hugain ar ei ôl; mae traddodiad diweddarach yn rhoi iddo ddiwygio urdd beirdd Cymru ac eisteddfod yng Nghaerwys; mae Hanes Gruffudd ap Cynan yn fuchedd o’r un cyfnod bron, a gedwir yn bennaf yn Gymraeg fel cyfieithiad o wreiddiol Lladin coll, ac awgrymodd Paul Russell, a olygodd y Fuchedd Ladin, fod y Lladin yn llawysgrif Peniarth 434E yn cadw’r testun gwreiddiol.
Yn 1120 sicrhaodd Gruffudd fod ei ddewis ei hun, Dafydd yr Albanwr, yn cael ei gysegru’n esgob Bangor, wedi i’r esgobaeth fod bron yn wag am ugain mlynedd.FfynhonnellGruffudd ap Cynan ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1114 goresgynnodd Harri I Wynedd, gydag un fyddin dan Alexander I o’r Alban, a thalodd Gruffudd wrogaeth a dirwy drom ond ni chollodd dir; yn 1120 sicrhaodd fod ei ddewis ei hun, Dafydd yr Albanwr, yn cael ei gysegru’n esgob Bangor, wedi i’r esgobaeth fod bron yn wag am ugain mlynedd, ac ailgododd Dafydd yr eglwys gadeiriol â rhodd fawr gan Ruffudd; lladdwyd ei fab Cadwallon mewn brwydr yn erbyn Powys ger Llangollen yn 1132; gydag Angharad, merch Owain ab Edwin, cafodd Gadwallon, Owain a Chadwaladr, a merched gan gynnwys Susanna, a briododd Fadog ap Maredudd o Bowys, Ranulht, a briododd Fadog ab Idnerth, a Gwenllian, a briododd Ruffudd ap Rhys; gadawodd roddion i lawer o eglwysi, yn eu plith Eglwys Gadeiriol Crist yn Nulyn, lle bu’n addoli’n fachgen; bu farw yn ei wely yn 1137, a bu Angharad fyw bum mlynedd ar hugain ar ei ôl; mae traddodiad diweddarach yn rhoi iddo ddiwygio urdd beirdd Cymru ac eisteddfod yng Nghaerwys; mae Hanes Gruffudd ap Cynan yn fuchedd o’r un cyfnod bron, a gedwir yn bennaf yn Gymraeg fel cyfieithiad o wreiddiol Lladin coll, ac awgrymodd Paul Russell, a olygodd y Fuchedd Ladin, fod y Lladin yn llawysgrif Peniarth 434E yn cadw’r testun gwreiddiol. Codwyd rhan gynharaf yr eglwys gadeiriol bresennol dan yr Esgob Dafydd ag arian Gruffudd: eglwys Normanaidd ar ffurf croes, tua 44 llath o hyd. Claddwyd ei feibion Owain Gwynedd a Chadwaladr yno hefyd.FfynhonnellBangor Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Gadeiriol Bangor, a gysegrwyd i’w sylfaenydd, Deiniol Sant; man addoli Cristnogol ers y 6ed ganrif, ar safle isel, efallai rhag tynnu sylw ysbeilwyr o’r môr; sefydlwyd mynachlog Deiniol ar dir a roddwyd gan Faelgwn Gwynedd, brenin Gwynedd; nid oes dim o’r adeilad cyntaf wedi goroesi; codwyd rhan gynharaf yr adeilad presennol dan yr Esgob Dafydd (1120–1139) ag arian gan Ruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd, a gladdwyd wrth yr allor fawr yn 1137; eglwys Normanaidd groesffurf tua 44 llath o hyd; claddwyd Owain Gwynedd, ei fab, a Chadwaladr, brawd Owain, yma hefyd; disgrifia Gerallt Gymro yr offeren a weinyddwyd yma yn 1188 gan Archesgob Caergaint; dinistriodd byddin y Brenin John yr eglwys gadeiriol ar gyrch i Wynedd; yn y 13eg ganrif estynnwyd y gangell, ac wedi difrod goresgyniad Edward I yn 1282 rhoddwyd £60 i’r deon a’r cabidwl yn 1284, gan ailgodi’r croesfreichiau a’r groesfa dan yr Esgob Anian; gorffennwyd ailadeiladu mawr o ddiwedd y 15fed ganrif yn 1532, pan gododd yr Esgob Thomas Skevington y tŵr, a gofnodir mewn arysgrif Ladin uwch ei ddrws; adferwyd gan George Gilbert Scott o 1868, a’i dŵr uchel arfaethedig wedi’i adael yn isel; Crist Mostyn, cerflun derw o ddiwedd y 15fed ganrif; mae’r Ardd Feiblaidd yn dal pob planhigyn a enwir yn y Beibl; gwelodd y bardd Gruffudd Gryg organ newydd yn cyrraedd rhwng 1350 a 1370, a’r plwyfolion i gyd wedi talu amdani; mae’r organ bresennol gan William Hill, o 1873. Daw enw Bangor o hen air Cymraeg am gae plethwaith, fel y ffens a amgylchynodd yr eglwys gyntaf, a dyma’r unig le yng Nghymru sy’n ddinas drwy hawl hynafol.FfynhonnellBangor, Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Bangor, dinas yng Ngwynedd; hen air Cymraeg am gaead o wiail plethedig yw ‘bangor’, fel y ffens a amgylchynai safle’r eglwys gadeiriol gyntaf; sefydlwyd mynachlog gan Sant Deiniol yn gynnar yn y 6ed ganrif; mae Eglwys Gadeiriol Sant Deiniol fel y mae heddiw yn dyddio o’r ddeuddegfed ganrif, wedi’i rhestru’n Radd I; mae esgobaeth Bangor yn un o’r hynaf yn y DU; Bangor yw’r unig le yng Nghymru sy’n dal statws dinas trwy hawl hynafol; sefydlwyd Coleg Prifysgol Gogledd Cymru, Prifysgol Bangor heddiw, yn 1884; agorwyd Pier y Garth yn 1893, ac ar 1,500 troedfedd dyma’r ail bier hiraf yng Nghymru; poblogaeth 15,060 yn 2021.
Cafodd Gruffudd a’i wraig Angharad, merch Owain ab Edwin, dri mab, Cadwallon, Owain a Chadwaladr. Priododd eu merch Susanna â Madog ap Maredudd, tywysog Powys, priododd Ranulht â Madog ab Idnerth, a phriododd Gwenllian â Gruffudd ap Rhys o Ddeheubarth. Syrthiodd Cadwallon mewn brwydr yn erbyn Powys ger Llangollen yn 1132.FfynhonnellGruffudd ap Cynan ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1114 goresgynnodd Harri I Wynedd, gydag un fyddin dan Alexander I o’r Alban, a thalodd Gruffudd wrogaeth a dirwy drom ond ni chollodd dir; yn 1120 sicrhaodd fod ei ddewis ei hun, Dafydd yr Albanwr, yn cael ei gysegru’n esgob Bangor, wedi i’r esgobaeth fod bron yn wag am ugain mlynedd, ac ailgododd Dafydd yr eglwys gadeiriol â rhodd fawr gan Ruffudd; lladdwyd ei fab Cadwallon mewn brwydr yn erbyn Powys ger Llangollen yn 1132; gydag Angharad, merch Owain ab Edwin, cafodd Gadwallon, Owain a Chadwaladr, a merched gan gynnwys Susanna, a briododd Fadog ap Maredudd o Bowys, Ranulht, a briododd Fadog ab Idnerth, a Gwenllian, a briododd Ruffudd ap Rhys; gadawodd roddion i lawer o eglwysi, yn eu plith Eglwys Gadeiriol Crist yn Nulyn, lle bu’n addoli’n fachgen; bu farw yn ei wely yn 1137, a bu Angharad fyw bum mlynedd ar hugain ar ei ôl; mae traddodiad diweddarach yn rhoi iddo ddiwygio urdd beirdd Cymru ac eisteddfod yng Nghaerwys; mae Hanes Gruffudd ap Cynan yn fuchedd o’r un cyfnod bron, a gedwir yn bennaf yn Gymraeg fel cyfieithiad o wreiddiol Lladin coll, ac awgrymodd Paul Russell, a olygodd y Fuchedd Ladin, fod y Lladin yn llawysgrif Peniarth 434E yn cadw’r testun gwreiddiol.
Meilyr Brydydd oedd pencerdd ei lys. Mae ei farwnad i Ruffudd yn dangos lle anrhydeddus y bardd yn Aberffraw, yn yfed gyda’r brenin o gorn aur ac yn eistedd ar gadair gain wrth ei ochr. Mae marwysgafn Meilyr ei hun, y gerdd wely angau gynharaf sydd wedi goroesi yn Gymraeg, yn gofyn am gael gorffwys ymhlith beddau’r saint ar Ynys Enlli.FfynhonnellMeilyr Brydydd ↗Wicipedia CymraegMeilyr Brydydd, y cynharaf o Feirdd y Tywysogion (fl. 1081–1137), brodor o Drefeilyr, Môn, efallai; tad y bardd Gwalchmai ap Meilyr a thaid y beirdd Meilyr ap Gwalchmai, Einion ap Gwalchmai ac, yn ôl pob tebyg, Elidir Sais; yn ôl ach Llwyth Aelan, ei wraig oedd Tandreg ferch Rhys ap Seisyllt a’i dad oedd Mabon ap Iarddur, o linach a âi’n ôl at Gunedda Wledig, teulu barddol breintiedig ac iddo ach hir ac anrhydeddus; mae Trefeilyr ym mhlwyf Trefdraeth ym Môn, ac mae Trewalchmai (pentref Gwalchmai heddiw) a chofnodion o’r 14g o dir a ddelid gan feibion Gwalchmai yn awgrymu mai Meilyr oedd ei berchen; ef oedd pencerdd llys Gruffudd ap Cynan, ac mae ei farwnad i’r tywysog, a ganwyd adeg y claddu neu’n fuan wedyn, yn moli ei ddewrder a’i haelioni a’i gyrchoedd a’i frwydrau, ac yn dangos lle anrhydeddus y bardd yn Aberffraw, yn yfed gyda’r brenin o gorn euraidd ac yn eistedd ar gadair foethus yn ei ymyl; ei Farwysgafn yw’r farwysgafn gynharaf a gadwyd, cerdd gyffes yn gofyn maddeuant a lle ym Mharadwys ac yn gofyn cael gorffwys ymhlith beddau’r saint ar Ynys Enlli; priodolir iddo hefyd gerdd ddarogan am frwydr Mynydd Carn (1081), heb sicrwydd.
Gadawodd Gruffudd roddion i lawer o eglwysi, yn eu plith Eglwys Gadeiriol Crist yn Nulyn, lle bu’n addoli’n fachgen. Bu farw yn ei wely, a bu Angharad fyw bum mlynedd ar hugain ar ei ôl. Rhoddodd traddodiad diweddarach ran iddo yn gosod trefn beirdd Cymru, ac mewn eisteddfod yng Nghaerwys.FfynhonnellGruffudd ap Cynan ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1114 goresgynnodd Harri I Wynedd, gydag un fyddin dan Alexander I o’r Alban, a thalodd Gruffudd wrogaeth a dirwy drom ond ni chollodd dir; yn 1120 sicrhaodd fod ei ddewis ei hun, Dafydd yr Albanwr, yn cael ei gysegru’n esgob Bangor, wedi i’r esgobaeth fod bron yn wag am ugain mlynedd, ac ailgododd Dafydd yr eglwys gadeiriol â rhodd fawr gan Ruffudd; lladdwyd ei fab Cadwallon mewn brwydr yn erbyn Powys ger Llangollen yn 1132; gydag Angharad, merch Owain ab Edwin, cafodd Gadwallon, Owain a Chadwaladr, a merched gan gynnwys Susanna, a briododd Fadog ap Maredudd o Bowys, Ranulht, a briododd Fadog ab Idnerth, a Gwenllian, a briododd Ruffudd ap Rhys; gadawodd roddion i lawer o eglwysi, yn eu plith Eglwys Gadeiriol Crist yn Nulyn, lle bu’n addoli’n fachgen; bu farw yn ei wely yn 1137, a bu Angharad fyw bum mlynedd ar hugain ar ei ôl; mae traddodiad diweddarach yn rhoi iddo ddiwygio urdd beirdd Cymru ac eisteddfod yng Nghaerwys; mae Hanes Gruffudd ap Cynan yn fuchedd o’r un cyfnod bron, a gedwir yn bennaf yn Gymraeg fel cyfieithiad o wreiddiol Lladin coll, ac awgrymodd Paul Russell, a olygodd y Fuchedd Ladin, fod y Lladin yn llawysgrif Peniarth 434E yn cadw’r testun gwreiddiol.
Ysgrifennwyd Hanes Gruffudd ap Cynan yn agos at ei oes ei hun. Yn Gymraeg y mae’r rhan fwyaf o’r copïau, wedi’u cyfieithu o wreiddiol Lladin coll. Awgrymodd Paul Russell, a olygodd y Fuchedd Ladin, fod y testun Lladin yn llawysgrif Peniarth 434E yn cadw’r geiriau gwreiddiol.FfynhonnellGruffudd ap Cynan ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1114 goresgynnodd Harri I Wynedd, gydag un fyddin dan Alexander I o’r Alban, a thalodd Gruffudd wrogaeth a dirwy drom ond ni chollodd dir; yn 1120 sicrhaodd fod ei ddewis ei hun, Dafydd yr Albanwr, yn cael ei gysegru’n esgob Bangor, wedi i’r esgobaeth fod bron yn wag am ugain mlynedd, ac ailgododd Dafydd yr eglwys gadeiriol â rhodd fawr gan Ruffudd; lladdwyd ei fab Cadwallon mewn brwydr yn erbyn Powys ger Llangollen yn 1132; gydag Angharad, merch Owain ab Edwin, cafodd Gadwallon, Owain a Chadwaladr, a merched gan gynnwys Susanna, a briododd Fadog ap Maredudd o Bowys, Ranulht, a briododd Fadog ab Idnerth, a Gwenllian, a briododd Ruffudd ap Rhys; gadawodd roddion i lawer o eglwysi, yn eu plith Eglwys Gadeiriol Crist yn Nulyn, lle bu’n addoli’n fachgen; bu farw yn ei wely yn 1137, a bu Angharad fyw bum mlynedd ar hugain ar ei ôl; mae traddodiad diweddarach yn rhoi iddo ddiwygio urdd beirdd Cymru ac eisteddfod yng Nghaerwys; mae Hanes Gruffudd ap Cynan yn fuchedd o’r un cyfnod bron, a gedwir yn bennaf yn Gymraeg fel cyfieithiad o wreiddiol Lladin coll, ac awgrymodd Paul Russell, a olygodd y Fuchedd Ladin, fod y Lladin yn llawysgrif Peniarth 434E yn cadw’r testun gwreiddiol.
Ffynonellau a darllen pellach
Coflein: cofnod cenedlaethol y safle hwn ↗Encyclopaedia Britannica (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Fe’i ganed yn alltud yn Nulyn, ac ymladdodd am ddegawdau i ennill Gwynedd a’i rheoli mewn heddwch am ei ddeng mlynedd ar hugain olaf.
Gruffudd ap CynanMae Rhygyfarch, mab yr Esgob Sulien o Dyddewi, yn ysgrifennu Buchedd Dewi, gyda geiriau olaf Dewi: ‘gwnewch y pethau bychain’.
Buchedd DewiMae’r brenin Magnus Droednoeth o Norwy yn hwylio i Afon Menai ac yn lladd Huw o Amwythig. Mae’r Normaniaid yn gadael Ynys Môn i’r Cymry.
Y Normaniaid yn gadael MônAdeg y Nadolig mae Owain ap Cadwgan o Bowys yn torri i mewn i gastell Gerallt o Windsor yng Nghenarth Bychan a’i roi ar dân. Mae Nest ferch Rhys, merch brenin olaf Deheubarth, yn achub ei gŵr drwy ddangos ffordd allan iddo, ac mae’n cael ei chludo i Geredigion. Mae de Cymru’n cael ei gynhyrfu drwyddo.
Nest a’r noson yng Nghenarth BychanMae Gruffudd, mab Rhys ap Tewdwr, yn ôl o’i alltudiaeth yn Iwerddon, yn codi gwŷr ifanc Deheubarth ac yn ymosod ar gestyll Normanaidd Arberth, Llanymddyfri ac Abertawe.
Gruffudd ap Rhys yn dod adrefYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf