Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion

c. 1100

Gruffudd ap Cynan yn ailadeiladu Gwynedd

Yn ôl yng Ngwynedd ar ôl blynyddoedd o alltudiaeth, mae Gruffudd ap Cynan yn dod â heddwch. Dywed ei Fuchedd fod y wlad yn disgleirio gan eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen gan sêr.

Llun: Paentiad Thomas Prytherch (1900) o ryddhau Gruffudd ap Cynan o’i garchar yng Nghaer · Thomas Prytherch, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Erbyn 1100 roedd y brenin Gruffudd ap Cynan adref yng Ngwynedd am byth, wedi blynyddoedd o alltudiaeth a charchar. Am weddill ei oes hir daliodd ei deyrnas cymaint drwy ddiplomyddiaeth ag drwy rym, a thyfodd Gwynedd yn gryf eto.

BreninGruffudd ap Cynan, a anwyd yn Nulyn
TeyrnasuHyd ei farw yn 1137
CladduEglwys Gadeiriol Bangor, wrth yr allor fawr

Teyrnas fwy#

Rhoddodd Harri I iddo Lŷn, Eifionydd, Ardudwy ac Arllechwedd. Cymerodd Ros a Rhufoniog yn 1118, Meirionnydd yn 1123 a Dyffryn Clwyd yn 1124. Pan ymosododd Harri eto yn 1121, methu a wnaeth yr ymgyrch, ac ni ddaeth y brenin yn ôl i Wynedd.

Eglwysi fel y sêr#

… a wnaeth i Wynedd ddisgleirio o eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen o sêr.

Hanes Gruffudd ap Cynan

Rhoddodd Gruffudd swm mawr i ailadeiladu Eglwys Gadeiriol Bangor. Mae ei Fuchedd, a ysgrifennwyd mewn Lladin ac a gadwyd yn Gymraeg, yn cofio’r blynyddoedd hyn fel cyfnod o heddwch ac adeiladu.

Eglwys Gadeiriol Bangor, ar safle mynachlog Deiniol o’r chweched ganrif
Eglwys Gadeiriol Bangor, ar safle mynachlog Deiniol o’r chweched ganrif · Llun: Denis Egan, CC BY 2.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Pen holl Gymru#

Bu farw yn 1137, yn hen ac yn ddall, tua dwy a phedwar ugain oed. Galwodd y cronicl ef yn ben a brenin ac amddiffynnwr a heddychwr holl Gymru. Aeth ei feibion Owain a Chadwaladr â’i waith yn ei flaen.

Harri I yn 1114#

Yn 1114 goresgynnodd Harri I Wynedd, gydag un fyddin dan arweiniad Alexander I o’r Alban. Talodd Gruffudd wrogaeth a dirwy drom, ond ni chollodd dir.

Esgob i Fangor#

Yn 1120 sicrhaodd Gruffudd fod ei ddewis ei hun, Dafydd yr Albanwr, yn cael ei gysegru’n esgob Bangor, wedi i’r esgobaeth fod bron yn wag am ugain mlynedd. Codwyd rhan gynharaf yr eglwys gadeiriol bresennol dan yr Esgob Dafydd ag arian Gruffudd: eglwys Normanaidd ar ffurf croes, tua 44 llath o hyd. Claddwyd ei feibion Owain Gwynedd a Chadwaladr yno hefyd. Daw enw Bangor o hen air Cymraeg am gae plethwaith, fel y ffens a amgylchynodd yr eglwys gyntaf, a dyma’r unig le yng Nghymru sy’n ddinas drwy hawl hynafol.

Ei deulu#

Cafodd Gruffudd a’i wraig Angharad, merch Owain ab Edwin, dri mab, Cadwallon, Owain a Chadwaladr. Priododd eu merch Susanna â Madog ap Maredudd, tywysog Powys, priododd Ranulht â Madog ab Idnerth, a phriododd Gwenllian â Gruffudd ap Rhys o Ddeheubarth. Syrthiodd Cadwallon mewn brwydr yn erbyn Powys ger Llangollen yn 1132.

Bardd ei lys#

Meilyr Brydydd oedd pencerdd ei lys. Mae ei farwnad i Ruffudd yn dangos lle anrhydeddus y bardd yn Aberffraw, yn yfed gyda’r brenin o gorn aur ac yn eistedd ar gadair gain wrth ei ochr. Mae marwysgafn Meilyr ei hun, y gerdd wely angau gynharaf sydd wedi goroesi yn Gymraeg, yn gofyn am gael gorffwys ymhlith beddau’r saint ar Ynys Enlli.

Ei gofio#

Gadawodd Gruffudd roddion i lawer o eglwysi, yn eu plith Eglwys Gadeiriol Crist yn Nulyn, lle bu’n addoli’n fachgen. Bu farw yn ei wely, a bu Angharad fyw bum mlynedd ar hugain ar ei ôl. Rhoddodd traddodiad diweddarach ran iddo yn gosod trefn beirdd Cymru, ac mewn eisteddfod yng Nghaerwys.

Ei Fuchedd#

Ysgrifennwyd Hanes Gruffudd ap Cynan yn agos at ei oes ei hun. Yn Gymraeg y mae’r rhan fwyaf o’r copïau, wedi’u cyfieithu o wreiddiol Lladin coll. Awgrymodd Paul Russell, a olygodd y Fuchedd Ladin, fod y testun Lladin yn llawysgrif Peniarth 434E yn cadw’r geiriau gwreiddiol.

Lle digwyddodd

Y bobl

c. 1055–1137

Gruffudd ap Cynan

Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yn alltud yn Nulyn, ac ymladdodd am ddegawdau i ennill Gwynedd a’i rheoli mewn heddwch am ei ddeng mlynedd ar hugain olaf.

Gruffudd ap Cynan

Cyn ac wedyn

  1. Buchedd Dewi (wedi’i gofnodi)

    Mae Rhygyfarch, mab yr Esgob Sulien o Dyddewi, yn ysgrifennu Buchedd Dewi, gyda geiriau olaf Dewi: ‘gwnewch y pethau bychain’.

    Buchedd Dewi
  2. Y Normaniaid yn gadael Môn (wedi’i gofnodi)

    Mae’r brenin Magnus Droednoeth o Norwy yn hwylio i Afon Menai ac yn lladd Huw o Amwythig. Mae’r Normaniaid yn gadael Ynys Môn i’r Cymry.

    Y Normaniaid yn gadael Môn
  3. Nest a’r noson yng Nghenarth Bychan

    Adeg y Nadolig mae Owain ap Cadwgan o Bowys yn torri i mewn i gastell Gerallt o Windsor yng Nghenarth Bychan a’i roi ar dân. Mae Nest ferch Rhys, merch brenin olaf Deheubarth, yn achub ei gŵr drwy ddangos ffordd allan iddo, ac mae’n cael ei chludo i Geredigion. Mae de Cymru’n cael ei gynhyrfu drwyddo.

    Nest a’r noson yng Nghenarth Bychan
  4. Gruffudd ap Rhys yn dod adref

    Mae Gruffudd, mab Rhys ap Tewdwr, yn ôl o’i alltudiaeth yn Iwerddon, yn codi gwŷr ifanc Deheubarth ac yn ymosod ar gestyll Normanaidd Arberth, Llanymddyfri ac Abertawe.

    Gruffudd ap Rhys yn dod adref

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf