Rhys ap Tewdwr
Brenin y Deheubarth (wedi’i gofnodi)Brenin y Deheubarth a ddaliodd y de yn erbyn y Normaniaid. Ohono ef y disgyn yr Arglwydd Rhys, a thrwy ei ferch Nest, llawer o deuluoedd mawr Cymru.
Rhys ap Tewdwr
Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion
1116
Mae Gruffudd, mab Rhys ap Tewdwr, yn ôl o’i alltudiaeth yn Iwerddon, yn codi gwŷr ifanc Deheubarth ac yn ymosod ar gestyll Normanaidd Arberth, Llanymddyfri ac Abertawe.
Llun: Adfeilion Castell Arberth, lle mae traddodiad yn gosod llys Pwyll · WestWalesP, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Roedd Gruffudd yn fab i Rys ap Tewdwr, brenin olaf y Deheubarth. Fe’i magwyd yn alltud yn Iwerddon. Yna daeth adref i ennill tir ei dad yn ôl.FfynonellauGruffydd ap Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Treuliodd lawer o’i ieuenctid yn alltud yn Iwerddon; dychwelodd i’r De yn 1113; yn 1116 fe’i gyrrwyd ymaith yn Llanymddyfri, dinistriodd amddiffynfeydd allanol Abertawe a chipiodd Gaerfyrddin; priododd Wenllian, merch Gruffudd ap Cynan, yn fuan wedi 1116; yn 1122 gwnaeth heddwch â Harri I a dal y Cantref Mawr; yn 1136 ymunodd ag Owain Gwynedd a Chadwaladr ac ennill yng Nghrug Mawr; bu farw yn gynnar yn 1137; ymhlith ei feibion yr oedd Anarawd, Cadell, Maredudd a Rhys, yr Arglwydd Rhys.Brut y Tywysogion, the years 1106 to 1118 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)Gwledd Cadwgan, a wnaeth adeg y Nadolig er anrhydedd i Dduw; clywodd Owain fod Nest, merch Rhys ap Tewdwr a gwraig Gerallt y distain, yn y castell; cymerasant Nest, gyda’i dau fab a’i merch, a mab arall a gafodd ef gan ordderch. Daeth Gruffudd fab Rhys ap Tewdwr, brenin y Deheubarth, o Iwerddon i Ddyfed; yng Ngwynedd fe’u croesawyd yn garedig gan Ruffudd ap Cynan. Yn Arberth ymosododd, yn y frwydr gyntaf, ar y castell ger Arberth a’i losgi; yn Llanymddyfri ceisiodd ei dorri a’i losgi, ond ni allodd, gan i’r gwarchodlu ei wrthsefyll; anfonodd ei gymdeithion i ymosod ar gastell ger Abertawe a’i ddychryn. Gruffudd ap Cynan oedd yn dal ynys Môn. Mae blynyddoedd y Brut yn yr argraffiad hwn yn aml y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.
| Pwy | Gruffudd ap Rhys |
|---|---|
| Yn ôl o | Iwerddon, i Ddyfed |
| Ei wraig | Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan |
Dywed y cronicl i Ruffudd fab Rhys ap Tewdwr, brenin y Deheubarth, ddod o Iwerddon i Ddyfed. Yng Ngwynedd cafodd groeso caredig gan Ruffudd ap Cynan.FfynhonnellBrut y Tywysogion, the years 1106 to 1118 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)Gwledd Cadwgan, a wnaeth adeg y Nadolig er anrhydedd i Dduw; clywodd Owain fod Nest, merch Rhys ap Tewdwr a gwraig Gerallt y distain, yn y castell; cymerasant Nest, gyda’i dau fab a’i merch, a mab arall a gafodd ef gan ordderch. Daeth Gruffudd fab Rhys ap Tewdwr, brenin y Deheubarth, o Iwerddon i Ddyfed; yng Ngwynedd fe’u croesawyd yn garedig gan Ruffudd ap Cynan. Yn Arberth ymosododd, yn y frwydr gyntaf, ar y castell ger Arberth a’i losgi; yn Llanymddyfri ceisiodd ei dorri a’i losgi, ond ni allodd, gan i’r gwarchodlu ei wrthsefyll; anfonodd ei gymdeithion i ymosod ar gastell ger Abertawe a’i ddychryn. Gruffudd ap Cynan oedd yn dal ynys Môn. Mae blynyddoedd y Brut yn yr argraffiad hwn yn aml y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.
Ymosododd ar y castell ger Arberth a’i losgi. Ceisiodd Lanymddyfri, lle daliodd y gwarchodlu eu tir. Anfonodd ei wŷr yn erbyn y castell ger Abertawe, torrodd ei amddiffynfeydd allanol, a chipiodd Gaerfyrddin.FfynonellauBrut y Tywysogion, the years 1106 to 1118 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)Gwledd Cadwgan, a wnaeth adeg y Nadolig er anrhydedd i Dduw; clywodd Owain fod Nest, merch Rhys ap Tewdwr a gwraig Gerallt y distain, yn y castell; cymerasant Nest, gyda’i dau fab a’i merch, a mab arall a gafodd ef gan ordderch. Daeth Gruffudd fab Rhys ap Tewdwr, brenin y Deheubarth, o Iwerddon i Ddyfed; yng Ngwynedd fe’u croesawyd yn garedig gan Ruffudd ap Cynan. Yn Arberth ymosododd, yn y frwydr gyntaf, ar y castell ger Arberth a’i losgi; yn Llanymddyfri ceisiodd ei dorri a’i losgi, ond ni allodd, gan i’r gwarchodlu ei wrthsefyll; anfonodd ei gymdeithion i ymosod ar gastell ger Abertawe a’i ddychryn. Gruffudd ap Cynan oedd yn dal ynys Môn. Mae blynyddoedd y Brut yn yr argraffiad hwn yn aml y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.Gruffydd ap Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Treuliodd lawer o’i ieuenctid yn alltud yn Iwerddon; dychwelodd i’r De yn 1113; yn 1116 fe’i gyrrwyd ymaith yn Llanymddyfri, dinistriodd amddiffynfeydd allanol Abertawe a chipiodd Gaerfyrddin; priododd Wenllian, merch Gruffudd ap Cynan, yn fuan wedi 1116; yn 1122 gwnaeth heddwch â Harri I a dal y Cantref Mawr; yn 1136 ymunodd ag Owain Gwynedd a Chadwaladr ac ennill yng Nghrug Mawr; bu farw yn gynnar yn 1137; ymhlith ei feibion yr oedd Anarawd, Cadell, Maredudd a Rhys, yr Arglwydd Rhys.
Priododd Gruffudd Wenllian, merch brenin Gwynedd. Yn 1122 gwnaeth heddwch â Harri I a dal y Cantref Mawr. Eu mab oedd yr Arglwydd Rhys.FfynhonnellGruffydd ap Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Treuliodd lawer o’i ieuenctid yn alltud yn Iwerddon; dychwelodd i’r De yn 1113; yn 1116 fe’i gyrrwyd ymaith yn Llanymddyfri, dinistriodd amddiffynfeydd allanol Abertawe a chipiodd Gaerfyrddin; priododd Wenllian, merch Gruffudd ap Cynan, yn fuan wedi 1116; yn 1122 gwnaeth heddwch â Harri I a dal y Cantref Mawr; yn 1136 ymunodd ag Owain Gwynedd a Chadwaladr ac ennill yng Nghrug Mawr; bu farw yn gynnar yn 1137; ymhlith ei feibion yr oedd Anarawd, Cadell, Maredudd a Rhys, yr Arglwydd Rhys.
Ganed Gruffudd yn Llandeilo tua 1090, brawd i Nest. Wedi i’w dad syrthio yn 1093 cymerodd y Normaniaid Ddeheubarth, a threuliodd lawer o’i ieuenctid yn Iwerddon. Daeth yn ôl i dde Cymru yn 1113 a threulio dwy flynedd yn casglu cefnogaeth.FfynhonnellGruffudd ap Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Gruffudd ap Rhys (c. 1090–1137), tywysog Deheubarth, mab Rhys ap Tewdwr a brawd Nest; fe’i ganwyd yn Llandeilo; wedi marw ei dad yn 1093 cymerodd y Normaniaid Ddeheubarth a threuliodd lawer o’i ieuenctid yn alltud yn Iwerddon; daeth yn ôl i Dde Cymru yn 1113 a threulio dwy flynedd yn casglu cefnogaeth; wedi i Harri I ei gyhuddo o gynhyrfu gwrthryfel, aeth i Wynedd a dianc i Lŷn; yn ôl y stori syrthiodd ef a Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan, mewn cariad a ffoi gyda’i gilydd, a phriodasant yn fuan wedi 1116; yn 1116 ymosododd ar gastell Llanymddyfri, dinistriodd furiau allanol castell Abertawe a chipiodd gastell Caerfyrddin; yn 1122 gwnaeth heddwch â Harri I a chafodd reoli’r Cantref Mawr, ac yn 1127 bu yn Iwerddon am gyfnod; yn 1135 gwrthododd wŷs y Brenin Steffan i Lundain; yn 1136 ymunodd ag Owain Gwynedd a Chadwaladr, a thra oedd i ffwrdd arweiniodd Gwenllian ei wŷr yn erbyn Maurice de Londres a syrthio; gydag Owain a Chadwaladr enillodd fuddugoliaeth lwyr yng Nghrug Mawr ger Aberteifi, ac i ddathlu cynhaliodd wledd fawr a barhaodd ddeugain niwrnod; bu farw ddechrau 1137; teyrnasodd ei feibion Anarawd, Cadell, Maredudd a Rhys, yr Arglwydd Rhys, ar Ddeheubarth yn eu tro; roedd ei blant gyda Gwenllian yn cynnwys Morgan, Maelgwn, Gwladus, Nest, Owain, Maredudd a Rhys. Cyhuddodd Harri I ef o gynhyrfu gwrthryfel, ac aeth i’r gogledd i Wynedd ac ymlaen i Lŷn.FfynhonnellGruffudd ap Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Gruffudd ap Rhys (c. 1090–1137), tywysog Deheubarth, mab Rhys ap Tewdwr a brawd Nest; fe’i ganwyd yn Llandeilo; wedi marw ei dad yn 1093 cymerodd y Normaniaid Ddeheubarth a threuliodd lawer o’i ieuenctid yn alltud yn Iwerddon; daeth yn ôl i Dde Cymru yn 1113 a threulio dwy flynedd yn casglu cefnogaeth; wedi i Harri I ei gyhuddo o gynhyrfu gwrthryfel, aeth i Wynedd a dianc i Lŷn; yn ôl y stori syrthiodd ef a Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan, mewn cariad a ffoi gyda’i gilydd, a phriodasant yn fuan wedi 1116; yn 1116 ymosododd ar gastell Llanymddyfri, dinistriodd furiau allanol castell Abertawe a chipiodd gastell Caerfyrddin; yn 1122 gwnaeth heddwch â Harri I a chafodd reoli’r Cantref Mawr, ac yn 1127 bu yn Iwerddon am gyfnod; yn 1135 gwrthododd wŷs y Brenin Steffan i Lundain; yn 1136 ymunodd ag Owain Gwynedd a Chadwaladr, a thra oedd i ffwrdd arweiniodd Gwenllian ei wŷr yn erbyn Maurice de Londres a syrthio; gydag Owain a Chadwaladr enillodd fuddugoliaeth lwyr yng Nghrug Mawr ger Aberteifi, ac i ddathlu cynhaliodd wledd fawr a barhaodd ddeugain niwrnod; bu farw ddechrau 1137; teyrnasodd ei feibion Anarawd, Cadell, Maredudd a Rhys, yr Arglwydd Rhys, ar Ddeheubarth yn eu tro; roedd ei blant gyda Gwenllian yn cynnwys Morgan, Maelgwn, Gwladus, Nest, Owain, Maredudd a Rhys.
Yn ôl y stori syrthiodd Gruffudd a Gwenllian, merch ieuengaf Gruffudd ap Cynan, mewn cariad a ffoi gyda’i gilydd, a phriodasant yn fuan wedi 1116.FfynonellauGruffudd ap Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Gruffudd ap Rhys (c. 1090–1137), tywysog Deheubarth, mab Rhys ap Tewdwr a brawd Nest; fe’i ganwyd yn Llandeilo; wedi marw ei dad yn 1093 cymerodd y Normaniaid Ddeheubarth a threuliodd lawer o’i ieuenctid yn alltud yn Iwerddon; daeth yn ôl i Dde Cymru yn 1113 a threulio dwy flynedd yn casglu cefnogaeth; wedi i Harri I ei gyhuddo o gynhyrfu gwrthryfel, aeth i Wynedd a dianc i Lŷn; yn ôl y stori syrthiodd ef a Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan, mewn cariad a ffoi gyda’i gilydd, a phriodasant yn fuan wedi 1116; yn 1116 ymosododd ar gastell Llanymddyfri, dinistriodd furiau allanol castell Abertawe a chipiodd gastell Caerfyrddin; yn 1122 gwnaeth heddwch â Harri I a chafodd reoli’r Cantref Mawr, ac yn 1127 bu yn Iwerddon am gyfnod; yn 1135 gwrthododd wŷs y Brenin Steffan i Lundain; yn 1136 ymunodd ag Owain Gwynedd a Chadwaladr, a thra oedd i ffwrdd arweiniodd Gwenllian ei wŷr yn erbyn Maurice de Londres a syrthio; gydag Owain a Chadwaladr enillodd fuddugoliaeth lwyr yng Nghrug Mawr ger Aberteifi, ac i ddathlu cynhaliodd wledd fawr a barhaodd ddeugain niwrnod; bu farw ddechrau 1137; teyrnasodd ei feibion Anarawd, Cadell, Maredudd a Rhys, yr Arglwydd Rhys, ar Ddeheubarth yn eu tro; roedd ei blant gyda Gwenllian yn cynnwys Morgan, Maelgwn, Gwladus, Nest, Owain, Maredudd a Rhys.Gwenllian (died 1136) ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGwenllian, merch Gruffudd ap Cynan ac Angharad, merch Owain ab Edwin; priododd â Gruffudd ap Rhys yn fuan wedi 1116, a’r enwocaf o’i meibion oedd yr Arglwydd Rhys ap Gruffudd; ar ddechrau gwrthryfel mawr y Cymry yn 1136 arweiniodd ymosodiad ar gaer Normanaidd Cydweli yn absenoldeb ei gŵr, a lladdwyd hi’n ymladd y tu allan i’r dref, mewn man a elwir o hyd yn Faes Gwenllian. Ymhlith eu plant roedd Morgan, Maelgwn, Gwladus, Nest, Owain, Maredudd, Rhys a Sion. Drwy linach ei thad roedd Gwenllian yn ddisgynnydd i Brian Bóruma, Uchel Frenin Iwerddon.FfynhonnellGwenllian ferch Gruffudd ap Cynan ↗Wicipedia CymraegGwenllian (bu farw 1136), merch Gruffudd ap Cynan ac Angharad ferch Owain, chwaer Owain Gwynedd a gwraig Gruffudd ap Rhys o Gaeo, tywysog y Deheubarth; drwy ei phriodas cyfunodd linach frenhinol y Deheubarth a Gwynedd; daeth yn enwog oherwydd ei hangerdd dewr yn erbyn y Normaniaid yn 1136, lladdwyd hi yn y frwydr gerllaw Castell Cydweli, ac mae’n enghraifft anghyffredin yng Nghymru’r Oesoedd Canol o fenyw’n arwain mewn brwydr; fe’i portreadir yn aml fel arwres ddewr gyda’i chleddyf yn ei llaw neu’n teithio mewn cerbyd i frwydr, yn debyg i Buddug; hi oedd yr ieuengaf o wyth o blant, wedi ei geni ym Môn, pencadlys teulu brenhinol Aberffraw, gyda phedair chwaer hŷn, Mared, Rhiannell, Susanna ac Annest, a brodyr Cadwallon, Owain a Chadwaladr; roedd yn or-or-orwyres i Brian Bóruma, Brenin Uchel Iwerddon; roedd yn eithriadol o brydferth; pan deithiodd Gruffudd ap Rhys i Wynedd tua 1113 i gwrdd â’i thad, penderfynodd y ddau redeg i ffwrdd a phriodi; eu plant oedd Morgan, Maelgwn, Gwladus, Nest, Owain, Maredudd, Rhys a Sion; aeth i fyw gyda theulu ei gŵr yn Ninefwr yn y Deheubarth. Wedi’u gyrru o’u tiroedd, ymosododd y ddau ar gadarnleoedd y Normaniaid o wersylloedd yn y mynyddoedd a’r coedydd, a galwodd yr hanesydd Philip Warner hwy yn Robin Hoodiaid Cymru.FfynhonnellGwenllian ferch Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’u gyrru o’u tiroedd, ymosododd Gwenllian a Gruffudd ap Rhys ar safleoedd y Normaniaid o gadarnleoedd yn y mynyddoedd a’r coedydd, a galwodd yr hanesydd Philip Warner hwy yn ‘Robin Hoodiaid Cymru’; gwanhaodd cipio gorsedd Lloegr gan Steffan rym y brenin, ac ar 1 Ionawr 1136 trechodd y Cymry lu Normanaidd yn Llwchwr, a ddechreuodd y gwrthryfel yn y de; tra oedd Gruffudd yng Ngwynedd yn ceisio cymorth, cododd Gwenllian fyddin i amddiffyn Deheubarth yn erbyn Maurice de Londres, arglwydd Cydweli, a Geoffrey, cwnstabl yr esgob; mae Maes Gwenllian, y cae y credir mai yno y bu’r frwydr, i’r gogledd o Gydweli ger y castell, a dywedir i ffynnon ynddo darddu lle bu farw; daeth ei marwolaeth yn gri i ymgynnull; y flwyddyn honno lladdodd gwŷr Iorwerth ab Owain o Went Richard Fitz Gilbert de Clare, a chipiodd ei brodyr Owain a Chadwaladr Lanfihangel, Aberystwyth a Llanbadarn; fe’i cymysgir weithiau â Gwenllian ferch Llywelyn ddwy ganrif yn ddiweddarach.
Tyfodd Arberth o gwmpas llys Cymreig, a dyma brif lys Pwyll yng nghainc gyntaf y Mabinogi.FfynhonnellNarberth, Pembrokeshire ↗Wikipedia (Saesneg)Arberth, o ar a perth, a daw’r enw Saesneg o ‘yn Arberth’; tyfodd y dref o amgylch llys Cymreig a daeth wedyn yn gadarnle Normanaidd ar linell y Landsker; dyma brif lys Pwyll, Pendefig Dyfed, a lleoliad yng nghainc gyntaf a thrydedd gainc y Mabinogi; lloc amddiffynedig ar Fryn y Gwersyll; ailagorodd y castell i’r cyhoedd yn 2005, gyda drama i blant o Culhwch ac Olwen; cynhelir Gŵyl Fwyd Arberth bob mis Medi ers 1998; 70 o adeiladau rhestredig; yn 2021 gallai 19.6% siarad Cymraeg; poblogaeth tua 4,100 yn 2021. Ailagorodd ei gastell i’r cyhoedd yn 2005.FfynhonnellNarberth, Pembrokeshire ↗Wikipedia (Saesneg)Arberth, o ar a perth, a daw’r enw Saesneg o ‘yn Arberth’; tyfodd y dref o amgylch llys Cymreig a daeth wedyn yn gadarnle Normanaidd ar linell y Landsker; dyma brif lys Pwyll, Pendefig Dyfed, a lleoliad yng nghainc gyntaf a thrydedd gainc y Mabinogi; lloc amddiffynedig ar Fryn y Gwersyll; ailagorodd y castell i’r cyhoedd yn 2005, gyda drama i blant o Culhwch ac Olwen; cynhelir Gŵyl Fwyd Arberth bob mis Medi ers 1998; 70 o adeiladau rhestredig; yn 2021 gallai 19.6% siarad Cymraeg; poblogaeth tua 4,100 yn 2021. Yn Llanymddyfri rhoddwyd arglwyddiaeth y Cantref Bychan i’r Normaniad Richard Fitz Pons yn 1116, a chollwyd ei gastell dro ar ôl tro i dywysogion Deheubarth dros y cenedlaethau nesaf.FfynhonnellLlandovery Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Llanymddyfri, castell adfeiliedig ar fryncyn yn nhref Llanymddyfri, rhestredig Gradd II*; cafodd y marchog Normanaidd Richard Fitz Pons arglwyddiaeth y Cantref Bychan yn 1116 ac yn ôl pob tebyg dechreuodd gastell mwnt a beili y flwyddyn honno; collwyd ef dro ar ôl tro i dywysogion Deheubarth dros sawl cenhedlaeth, ac er i Harri II wario’n drwm arno yn 1159–62 cipiodd y Cymry ef serch hynny; cymerodd y Saeson ef yn 1277 ac enillodd lluoedd Cymreig dan Lywelyn ap Gruffudd ef yn ôl am gyfnod tua phum mlynedd yn ddiweddarach; ailgododd John Giffard ef mewn carreg yn ôl pob tebyg; aeth i deulu Audley yn 1299 ac yn ddiweddarach i deulu Touchet; daeth Harri IV yn 1400, a bu gwarchae arno yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr yn 1403; tŵr mawr siâp D ar yr ochr orllewinol, porthdy dau dŵr ar y gogledd gyda thŵr ffynnon, ac olion y llenfur o gwmpas ffos a lenwyd. Cofnodir Abertawe wrth ei henw gyntaf yn 1150, a chredir mai Llychlynnaidd yw’r enw Saesneg Swansea, o’r enw Sveinn; mae darnau arian a wnaed yno tua 1140 yn dwyn yr enwau Swensi a Sweni. Codwyd castell Caerfyrddin gan William fitz Baldwin, tua 1094 yn ôl pob tebyg, a chysylltir Llyfr Du Caerfyrddin, o tua 1250, â phriordy’r dref.FfynonellauSwansea ↗Wikipedia (Saesneg)Abertawe, ‘aber afon Tawe’, a gofnodwyd gyntaf yn 1150 fel Aper Tyui; credir mai Hen Norseg yw’r enw Saesneg, o’r enw personol Svein neu Sweyn a’r terfyniad -ey, ynys; roedd yr enwau Swensi, Sweni a Svenshi ar ddarnau arian a fathwyd tua 1140; rhoddwyd siarter gyntaf y fwrdeistref rhwng 1158 a 1184 gan William de Newburgh, Iarll Warwick, rhoddodd y Brenin John ail un yn 1215 a daeth un arall yn 1304; codwyd y ffwrnais gopr gyntaf yn 1717, ac o ddechrau’r 1700au hyd ddiwedd yr 1800au Abertawe oedd prif ardal toddi copr y byd, gyda mwy na 600 o ffwrneisi yn y 1850au; ar y brig yn y 1880au, toddwyd 60% o’r mwyn copr a ddeuai i Brydain yng Nghwm Tawe Isaf; sefydlwyd Sefydliad Brenhinol De Cymru yn 1835; cyhoeddwyd statws dinas ar 3 Gorffennaf 1969, a daeth yr hawl i Arglwydd Faer yn 1982; mae 13.4% o’r bobl yn siarad Cymraeg.Carmarthen ↗Wikipedia (Saesneg)Caerfyrddin, prifddinas civitas y Demetae, Moridunum, y credir bod ei chaer Rufeinig yn dyddio o tua 75 OC; mae ei hamffitheatr yn un o saith amffitheatr Rufeinig sydd wedi goroesi ym Mhrydain, a gloddiwyd yn 1968; cododd William fitz Baldwin gastell tua 1094 yn ôl pob tebyg; dinistriodd Llywelyn Fawr y castell yn 1215, a’i ailgodi yn 1223, pan roddwyd caniatâd i godi mur tref; daeth priordy Benedictaidd Sant Pedr yn lle’r hen eglwys clas yn 1110, a chysylltir Llyfr Du Caerfyrddin, o tua 1250, â phriordy Sant Ioan Efengylydd a Theulyddog; codwyd Derwen Myrddin pan fu farw, ac mae darnau ohoni yn amgueddfa’r dref; rhoddodd siarter 1604 gan Iago I ei siryfion ei hun i’r fwrdeistref; y fwrdeistref fwyaf poblog yng Nghymru yn yr 16eg hyd y 18fed ganrif, a alwodd Camden yn ‘chief citie of the country’; eglwys Sant Pedr, Gradd I, yw eglwys blwyf fwyaf Esgobaeth Tyddewi, a’i chorff yn 200 troedfedd o hyd; etholwyd Gwynfor Evans yn AS cyntaf Plaid Cymru mewn isetholiad yn 1966; poblogaeth 14,636 yn 2021.
Yn 1127 bu yn Iwerddon am gyfnod, ac yn 1135 gwrthododd wŷs y Brenin Steffan i Lundain. Yn 1136 ymunodd ag Owain Gwynedd a Chadwaladr, ac wedi eu buddugoliaeth yng Nghrug Mawr cynhaliodd wledd fawr a barhaodd ddeugain niwrnod.FfynhonnellGruffudd ap Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Gruffudd ap Rhys (c. 1090–1137), tywysog Deheubarth, mab Rhys ap Tewdwr a brawd Nest; fe’i ganwyd yn Llandeilo; wedi marw ei dad yn 1093 cymerodd y Normaniaid Ddeheubarth a threuliodd lawer o’i ieuenctid yn alltud yn Iwerddon; daeth yn ôl i Dde Cymru yn 1113 a threulio dwy flynedd yn casglu cefnogaeth; wedi i Harri I ei gyhuddo o gynhyrfu gwrthryfel, aeth i Wynedd a dianc i Lŷn; yn ôl y stori syrthiodd ef a Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan, mewn cariad a ffoi gyda’i gilydd, a phriodasant yn fuan wedi 1116; yn 1116 ymosododd ar gastell Llanymddyfri, dinistriodd furiau allanol castell Abertawe a chipiodd gastell Caerfyrddin; yn 1122 gwnaeth heddwch â Harri I a chafodd reoli’r Cantref Mawr, ac yn 1127 bu yn Iwerddon am gyfnod; yn 1135 gwrthododd wŷs y Brenin Steffan i Lundain; yn 1136 ymunodd ag Owain Gwynedd a Chadwaladr, a thra oedd i ffwrdd arweiniodd Gwenllian ei wŷr yn erbyn Maurice de Londres a syrthio; gydag Owain a Chadwaladr enillodd fuddugoliaeth lwyr yng Nghrug Mawr ger Aberteifi, ac i ddathlu cynhaliodd wledd fawr a barhaodd ddeugain niwrnod; bu farw ddechrau 1137; teyrnasodd ei feibion Anarawd, Cadell, Maredudd a Rhys, yr Arglwydd Rhys, ar Ddeheubarth yn eu tro; roedd ei blant gyda Gwenllian yn cynnwys Morgan, Maelgwn, Gwladus, Nest, Owain, Maredudd a Rhys. Bu farw yn gynnar yn 1137.FfynhonnellGruffydd ap Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Treuliodd lawer o’i ieuenctid yn alltud yn Iwerddon; dychwelodd i’r De yn 1113; yn 1116 fe’i gyrrwyd ymaith yn Llanymddyfri, dinistriodd amddiffynfeydd allanol Abertawe a chipiodd Gaerfyrddin; priododd Wenllian, merch Gruffudd ap Cynan, yn fuan wedi 1116; yn 1122 gwnaeth heddwch â Harri I a dal y Cantref Mawr; yn 1136 ymunodd ag Owain Gwynedd a Chadwaladr ac ennill yng Nghrug Mawr; bu farw yn gynnar yn 1137; ymhlith ei feibion yr oedd Anarawd, Cadell, Maredudd a Rhys, yr Arglwydd Rhys.
Bu ei feibion Anarawd, Cadell, Maredudd a Rhys yn rheoli Deheubarth yn eu tro, a daeth yr ieuengaf o’r pedwar yn Arglwydd Rhys.FfynhonnellGruffudd ap Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Gruffudd ap Rhys (c. 1090–1137), tywysog Deheubarth, mab Rhys ap Tewdwr a brawd Nest; fe’i ganwyd yn Llandeilo; wedi marw ei dad yn 1093 cymerodd y Normaniaid Ddeheubarth a threuliodd lawer o’i ieuenctid yn alltud yn Iwerddon; daeth yn ôl i Dde Cymru yn 1113 a threulio dwy flynedd yn casglu cefnogaeth; wedi i Harri I ei gyhuddo o gynhyrfu gwrthryfel, aeth i Wynedd a dianc i Lŷn; yn ôl y stori syrthiodd ef a Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan, mewn cariad a ffoi gyda’i gilydd, a phriodasant yn fuan wedi 1116; yn 1116 ymosododd ar gastell Llanymddyfri, dinistriodd furiau allanol castell Abertawe a chipiodd gastell Caerfyrddin; yn 1122 gwnaeth heddwch â Harri I a chafodd reoli’r Cantref Mawr, ac yn 1127 bu yn Iwerddon am gyfnod; yn 1135 gwrthododd wŷs y Brenin Steffan i Lundain; yn 1136 ymunodd ag Owain Gwynedd a Chadwaladr, a thra oedd i ffwrdd arweiniodd Gwenllian ei wŷr yn erbyn Maurice de Londres a syrthio; gydag Owain a Chadwaladr enillodd fuddugoliaeth lwyr yng Nghrug Mawr ger Aberteifi, ac i ddathlu cynhaliodd wledd fawr a barhaodd ddeugain niwrnod; bu farw ddechrau 1137; teyrnasodd ei feibion Anarawd, Cadell, Maredudd a Rhys, yr Arglwydd Rhys, ar Ddeheubarth yn eu tro; roedd ei blant gyda Gwenllian yn cynnwys Morgan, Maelgwn, Gwladus, Nest, Owain, Maredudd a Rhys. Dinefwr, uwchben Tywi ger Llandeilo lle ganed Gruffudd, oedd prif lys y teulu, a rhoddodd ei enw i dŷ Dinefwr.FfynonellauDinefwr Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dinefwr, uwchben afon Tywi ger Llandeilo, ar grib gyda chwymp o gan troedfedd i’r afon; prif lys llinach Dinefwr yn Neheubarth; yn ôl traddodiad Rhodri Mawr a gododd gyntaf yma, ac yn ddiweddarach daeth yn brif lys ei ŵyr Hywel Dda, rheolwr cyntaf Deheubarth ac yn ddiweddarach brenin y rhan fwyaf o Gymru; credir i Rys ap Gruffudd, rheolwr Deheubarth 1155–1197, ei ailgodi; mae Gerallt Gymro yn adrodd sut y cynlluniodd Harri II ymosod arno, a sut yr arweiniwyd ei sgowt gan glerigwr o Gymro ar hyd y ffordd anoddaf a gafodd, gan orffen drwy aros i fwyta glaswellt, gan ddweud mai dyna fwyd y bobl mewn amseroedd caled, fel y rhoddwyd y gorau i’r ymosodiad; cododd Rhys hefyd Garreg Cennen a sefydlu Talyllychau, yr abaty Premonstratensaidd cyntaf yng Nghymru, a lleiandy Llanllŷr; daw rhannau cynharaf y castell presennol o gyfnod Rhys Gryg; cadwodd Llywelyn Fawr ef hyd ei farw yn 1240; tua diwedd y 15fed ganrif ailgododd Syr Rhys ap Thomas ran helaeth ohono; codwyd Tŷ Newton gerllaw yn 1660 a gwnaed y gorthwr yn dŷ haf; dringa grisiau tro cul i’r tŵr uchel, gyda golygfeydd dros y parc ceirw a dyffryn Tywi; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg, Castell Dinefwr, yn Saesneg hefyd.House of Dinefwr ↗Wikipedia (Saesneg)Y llinach a sefydlwyd tua 900 gan Cadell ap Rhodri, ac y dan ei fab Hywel Dda unwyd Dyfed a Seisyllwg yn Ddeheubarth; fe’i gelwir yn Llinach Dinefwr ar ôl ei llys ddiwedd y ddeuddegfed ganrif a dechrau’r drydedd ganrif ar ddeg; bu’n rheoli Deheubarth hyd y drydedd ganrif ar ddeg. Drwy Ruffudd, roedd Rhys ap Tewdwr yn un o gyndadau’r Tuduriaid.FfynhonnellRhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Pererindod i Dyddewi oedd taith Wiliam yn 1081 ar yr wyneb, ond hefyd arddangosiad o rym ar draws lled de Cymru, a thalodd Rhys wrogaeth a’i gadarnhau yn Neheubarth; yn 1088 gyrrodd Cadwgan ap Bleddyn ef i Iwerddon, a daeth yn ôl yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon a threchu gwŷr Powys; wedi marw Cedifor ap Gollwyn yn 1091, galwodd meibion Cedifor ar Rys i ildio’r orsedd i Ruffudd ap Maredudd, mab cyn-frenin Deheubarth, a threchodd Rhys y gwrthryfel yn Llandudoch, lle lladdwyd Gruffudd; bu farw Rhys yn Ebrill 1093 yn Aberhonddu, wrth i Bernard de Neufmarché gwblhau concwest Brycheiniog; dywedir bod Penrhys yn y Rhondda wedi’i enwi ar ei ôl; cadwodd ei fab hynaf Gruffudd ran fach o’r deyrnas, a thrwyddo ef roedd Rhys yn un o gyndadau’r Tuduriaid; gelwid meibion ac wyrion Nest, y FitzGeraldiaid, a fu’n rhan o goncwest Iwerddon, yn ‘feibion Nest’.
Ffynonellau a darllen pellach
Brenin y Deheubarth a ddaliodd y de yn erbyn y Normaniaid. Ohono ef y disgyn yr Arglwydd Rhys, a thrwy ei ferch Nest, llawer o deuluoedd mawr Cymru.
Rhys ap TewdwrMab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.
Gruffudd ap RhysYn ôl yng Ngwynedd ar ôl blynyddoedd o alltudiaeth, mae Gruffudd ap Cynan yn dod â heddwch. Dywed ei Fuchedd fod y wlad yn disgleirio gan eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen gan sêr.
Gruffudd ap Cynan yn ailadeiladu GwyneddAdeg y Nadolig mae Owain ap Cadwgan o Bowys yn torri i mewn i gastell Gerallt o Windsor yng Nghenarth Bychan a’i roi ar dân. Mae Nest ferch Rhys, merch brenin olaf Deheubarth, yn achub ei gŵr drwy ddangos ffordd allan iddo, ac mae’n cael ei chludo i Geredigion. Mae de Cymru’n cael ei gynhyrfu drwyddo.
Nest a’r noson yng Nghenarth BychanMae clerigwyr Llandaf yn casglu bucheddau eu saint a siarteri eu heglwys yn un llyfr mawr, yn llawn hen enwau lleoedd Cymraeg.
Llyfr LlandafMae’r mynaich gwynion yn sefydlu Tyndyrn, yr abaty Sistersaidd cyntaf yng Nghymru. Yn ddiweddarach mae’r adfeilion yn ysbrydoli beirdd ac arlunwyr.
Abaty TyndyrnYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf