Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion

1116

Gruffudd ap Rhys yn dod adref

Mae Gruffudd, mab Rhys ap Tewdwr, yn ôl o’i alltudiaeth yn Iwerddon, yn codi gwŷr ifanc Deheubarth ac yn ymosod ar gestyll Normanaidd Arberth, Llanymddyfri ac Abertawe.

Llun: Adfeilion Castell Arberth, lle mae traddodiad yn gosod llys Pwyll · WestWalesP, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Roedd Gruffudd yn fab i Rys ap Tewdwr, brenin olaf y Deheubarth. Fe’i magwyd yn alltud yn Iwerddon. Yna daeth adref i ennill tir ei dad yn ôl.

PwyGruffudd ap Rhys
Yn ôl oIwerddon, i Ddyfed
Ei wraigGwenllian, merch Gruffudd ap Cynan

Y gwŷr ieuainc yn codi#

Dywed y cronicl i Ruffudd fab Rhys ap Tewdwr, brenin y Deheubarth, ddod o Iwerddon i Ddyfed. Yng Ngwynedd cafodd groeso caredig gan Ruffudd ap Cynan.

Cestyll ar dân#

Ymosododd ar y castell ger Arberth a’i losgi. Ceisiodd Lanymddyfri, lle daliodd y gwarchodlu eu tir. Anfonodd ei wŷr yn erbyn y castell ger Abertawe, torrodd ei amddiffynfeydd allanol, a chipiodd Gaerfyrddin.

Cartref yn y Cantref Mawr#

Priododd Gruffudd Wenllian, merch brenin Gwynedd. Yn 1122 gwnaeth heddwch â Harri I a dal y Cantref Mawr. Eu mab oedd yr Arglwydd Rhys.

Ei eni yn Llandeilo#

Ganed Gruffudd yn Llandeilo tua 1090, brawd i Nest. Wedi i’w dad syrthio yn 1093 cymerodd y Normaniaid Ddeheubarth, a threuliodd lawer o’i ieuenctid yn Iwerddon. Daeth yn ôl i dde Cymru yn 1113 a threulio dwy flynedd yn casglu cefnogaeth. Cyhuddodd Harri I ef o gynhyrfu gwrthryfel, ac aeth i’r gogledd i Wynedd ac ymlaen i Lŷn.

Gwenllian#

Yn ôl y stori syrthiodd Gruffudd a Gwenllian, merch ieuengaf Gruffudd ap Cynan, mewn cariad a ffoi gyda’i gilydd, a phriodasant yn fuan wedi 1116. Ymhlith eu plant roedd Morgan, Maelgwn, Gwladus, Nest, Owain, Maredudd, Rhys a Sion. Drwy linach ei thad roedd Gwenllian yn ddisgynnydd i Brian Bóruma, Uchel Frenin Iwerddon. Wedi’u gyrru o’u tiroedd, ymosododd y ddau ar gadarnleoedd y Normaniaid o wersylloedd yn y mynyddoedd a’r coedydd, a galwodd yr hanesydd Philip Warner hwy yn Robin Hoodiaid Cymru.

Y cestyll a drawodd#

Tyfodd Arberth o gwmpas llys Cymreig, a dyma brif lys Pwyll yng nghainc gyntaf y Mabinogi. Ailagorodd ei gastell i’r cyhoedd yn 2005. Yn Llanymddyfri rhoddwyd arglwyddiaeth y Cantref Bychan i’r Normaniad Richard Fitz Pons yn 1116, a chollwyd ei gastell dro ar ôl tro i dywysogion Deheubarth dros y cenedlaethau nesaf. Cofnodir Abertawe wrth ei henw gyntaf yn 1150, a chredir mai Llychlynnaidd yw’r enw Saesneg Swansea, o’r enw Sveinn; mae darnau arian a wnaed yno tua 1140 yn dwyn yr enwau Swensi a Sweni. Codwyd castell Caerfyrddin gan William fitz Baldwin, tua 1094 yn ôl pob tebyg, a chysylltir Llyfr Du Caerfyrddin, o tua 1250, â phriordy’r dref.

Ei flynyddoedd olaf#

Yn 1127 bu yn Iwerddon am gyfnod, ac yn 1135 gwrthododd wŷs y Brenin Steffan i Lundain. Yn 1136 ymunodd ag Owain Gwynedd a Chadwaladr, ac wedi eu buddugoliaeth yng Nghrug Mawr cynhaliodd wledd fawr a barhaodd ddeugain niwrnod. Bu farw yn gynnar yn 1137.

Ei feibion#

Bu ei feibion Anarawd, Cadell, Maredudd a Rhys yn rheoli Deheubarth yn eu tro, a daeth yr ieuengaf o’r pedwar yn Arglwydd Rhys. Dinefwr, uwchben Tywi ger Llandeilo lle ganed Gruffudd, oedd prif lys y teulu, a rhoddodd ei enw i dŷ Dinefwr. Drwy Ruffudd, roedd Rhys ap Tewdwr yn un o gyndadau’r Tuduriaid.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Y bobl

d. 1093

Rhys ap Tewdwr

Brenin y Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Brenin y Deheubarth a ddaliodd y de yn erbyn y Normaniaid. Ohono ef y disgyn yr Arglwydd Rhys, a thrwy ei ferch Nest, llawer o deuluoedd mawr Cymru.

Rhys ap Tewdwr
c. 1090–1137

Gruffudd ap Rhys

Tywysog Deheubarth, gŵr Gwenllian (wedi’i gofnodi)

Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.

Gruffudd ap Rhys

Cyn ac wedyn

  1. Gruffudd ap Cynan yn ailadeiladu Gwynedd

    Yn ôl yng Ngwynedd ar ôl blynyddoedd o alltudiaeth, mae Gruffudd ap Cynan yn dod â heddwch. Dywed ei Fuchedd fod y wlad yn disgleirio gan eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen gan sêr.

    Gruffudd ap Cynan yn ailadeiladu Gwynedd
  2. Nest a’r noson yng Nghenarth Bychan

    Adeg y Nadolig mae Owain ap Cadwgan o Bowys yn torri i mewn i gastell Gerallt o Windsor yng Nghenarth Bychan a’i roi ar dân. Mae Nest ferch Rhys, merch brenin olaf Deheubarth, yn achub ei gŵr drwy ddangos ffordd allan iddo, ac mae’n cael ei chludo i Geredigion. Mae de Cymru’n cael ei gynhyrfu drwyddo.

    Nest a’r noson yng Nghenarth Bychan
  3. Llyfr Llandaf

    Mae clerigwyr Llandaf yn casglu bucheddau eu saint a siarteri eu heglwys yn un llyfr mawr, yn llawn hen enwau lleoedd Cymraeg.

    Llyfr Llandaf
  4. Abaty Tyndyrn

    Mae’r mynaich gwynion yn sefydlu Tyndyrn, yr abaty Sistersaidd cyntaf yng Nghymru. Yn ddiweddarach mae’r adfeilion yn ysbrydoli beirdd ac arlunwyr.

    Abaty Tyndyrn

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf