Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion

c. 1125

Llyfr Llandaf

Mae clerigwyr Llandaf yn casglu bucheddau eu saint a siarteri eu heglwys yn un llyfr mawr, yn llawn hen enwau lleoedd Cymraeg.

Llun: Tudalen o Lyfr Llandaf, llyfr eglwys Teilo o’r ddeuddegfed ganrif. · Unknown medieval scribe, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Tua 1125 casglodd clerc yn Llandaf fucheddau seintiau ei eglwys a’i hen roddion tir i un llyfr mawr. Mae ynddo rai o’r enwau lleoedd Cymraeg a’r ysgrifennu Cymraeg cynharaf.

PrydWedi’i grynhoi tua 1125
BleLlandaf, ger Caerdydd
Yn awrY Llyfrgell Genedlaethol, a’i prynodd yn 1959

Seintiau a siarteri#

Mae ynddo fucheddau Dyfrig, Teilo ac Euddogwy, a 149 o siarteri o ddiwedd y chweched ganrif hyd ddiwedd yr unfed ganrif ar ddeg, rhoddion tir brenhinoedd y de-ddwyrain.

Cymraeg ymysg y Lladin#

Lladin yw’r llyfr gan mwyaf, ond mae’n llawn enwau Hen Gymraeg a Chymraeg Canol, ac mae ynddo destun Cymraeg, Braint Teilo.

Pam y’i gwnaed#

Fe’i gwnaed i gynorthwyo’r Esgob Urban yn ei ddadleuon â Thyddewi a Henffordd am ffiniau ei esgobaeth.

Eglwys Gadeiriol Llandaf a’i meindwr, dros y fynwent
Eglwys Gadeiriol Llandaf a’i meindwr, dros y fynwent · Llun: Bill Boaden, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Y llyfr ei hun#

Mae’r llyfr wedi’i rwymo rhwng byrddau derw. Mae’r bwrdd isaf yn ôl pob tebyg yn wreiddiol o’r ddeuddegfed ganrif, gydag olion haen denau o arian. Ar y clawr mae ffigur efydd goreuraid o Grist mewn Mawredd, 17.1 wrth 11.4 centimetr, a ychwanegwyd yng nghanol y drydedd ganrif ar ddeg. Galwodd Neil Stratford o’r Amgueddfa Brydeinig ef yn enghraifft unigryw o gastio efydd mawr Seisnig o drydydd chwarter y drydedd ganrif ar ddeg, ac ers 1981 fe’i cedwir yn ei flwch ei hun.

Ei hanes wedyn#

O’r ail ganrif ar bymtheg cadwyd y llyfr gan deulu Davies o Lannerch. Fe’i hailrwymwyd yn 1696 i Robert Davies o Wysane, a gosodwyd y dyddiad mewn hoelion pres ar y bwrdd uchaf.

Braint Teilo#

Ysgrifennwyd Braint Teilo mewn Cymraeg Canol gyda fersiwn Lladin wrth ei ochr, ac mae ei orgraff yn hŷn na’r copi ei hun.

Y brenhinoedd yn ei siarteri#

Mae’r siarteri yn cofnodi rhoddion brenhinoedd Gwent a Glywysing. Ymhlith y brenhinoedd a enwir mae Athrwys ap Meurig, brenin Gwent a Glywysing, y mae traddodiad Cymru yn dal mai ef oedd y Brenin Arthur.

Eglwys yr Esgob Urban#

Penodwyd Urban, yr esgob Normanaidd cyntaf, yn 1107. Dechreuodd eglwys gadeiriol newydd yn 1120, yr un flwyddyn ag y dygwyd gweddillion Dyfrig o Ynys Enlli. Mae ffrynt gorllewinol tua 1220 yn dal cerflun o Deilo, ac ychwanegodd Siasbar Tudur, arglwydd Morgannwg, y tŵr gogledd-orllewinol. Gwelodd yr Esgob Nicholas ap Gwrgant, a fu farw yn 1183, orffen y gwaith, a chododd yr Esgob William de Braose (1266–87) Gapel Mair. Cysegrwyd yr eglwys gadeiriol i Bedr a Paul ac i Ddyfrig, Teilo ac Euddogwy, ac mae’n dal beddau Dyfrig, Teilo a Meurig ap Tewdrig, brenin Gwent. Dywed Trioedd Ynys Prydain i Leurwg wneud yr eglwys gyntaf yn Llandaf, y gyntaf yn Ynys Prydain. Ymwelodd yr awdur Llydewig Charles Le Goffic yn 1899 a chanmol mor berffaith y cyfunwyd ei gwaith Romanésg a Gothig.

Ar 2 Ionawr 1941 chwythodd ffrwydryn parasiwt y to oddi ar gorff yr eglwys. Arweiniodd George Pace yr ailadeiladu o 1949 a chodi Crist mewn Mawredd Jacob Epstein uwchben corff yr eglwys ar fwa concrit, ac roedd yr eglwys gadeiriol yn ôl mewn defnydd ym Mehefin 1958.

Ei ddarllen#

Cyhoeddodd yr ysgolheigion Cymreig John Rhŷs a J. Gwenogvryn Evans y testun yn 1893, ac astudiodd Wendy Davies y siarteri yn The Llandaff Charters yn 1980.

Cyn ac wedyn

  1. Nest a’r noson yng Nghenarth Bychan

    Adeg y Nadolig mae Owain ap Cadwgan o Bowys yn torri i mewn i gastell Gerallt o Windsor yng Nghenarth Bychan a’i roi ar dân. Mae Nest ferch Rhys, merch brenin olaf Deheubarth, yn achub ei gŵr drwy ddangos ffordd allan iddo, ac mae’n cael ei chludo i Geredigion. Mae de Cymru’n cael ei gynhyrfu drwyddo.

    Nest a’r noson yng Nghenarth Bychan
  2. Gruffudd ap Rhys yn dod adref

    Mae Gruffudd, mab Rhys ap Tewdwr, yn ôl o’i alltudiaeth yn Iwerddon, yn codi gwŷr ifanc Deheubarth ac yn ymosod ar gestyll Normanaidd Arberth, Llanymddyfri ac Abertawe.

    Gruffudd ap Rhys yn dod adref
  3. Abaty Tyndyrn

    Mae’r mynaich gwynion yn sefydlu Tyndyrn, yr abaty Sistersaidd cyntaf yng Nghymru. Yn ddiweddarach mae’r adfeilion yn ysbrydoli beirdd ac arlunwyr.

    Abaty Tyndyrn
  4. Gwenllian a’r Gwrthryfel Mawr

    Lladdwyd y Dywysoges Gwenllian wrth ymladd y Normaniaid ger Cydweli. Fisoedd yn ddiweddarach mae’r Cymry’n eu trechu yng Nghrug Mawr.

    Gwenllian a’r Gwrthryfel Mawr

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf