Tua 1125 casglodd clerc yn Llandaf fucheddau seintiau ei eglwys a’i hen roddion tir i un llyfr mawr. Mae ynddo rai o’r enwau lleoedd Cymraeg a’r ysgrifennu Cymraeg cynharaf.FfynonellauBook of Llandaff ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’i grynhoi tua 1125 gan swyddog anhysbys yn Eglwys Gadeiriol Llandaf, i gynorthwyo’r Esgob Urban yn ei ddadleuon am ffiniau â Thyddewi a Henffordd; Lladin yn bennaf gyda llawer o enwau Hen Gymraeg a Chymraeg Canol a’r testun Cymraeg Braint Teilo; bucheddau Dyfrig, Teilo ac Euddogwy a 149 o siarteri o ddiwedd y chweched ganrif hyd ddiwedd yr unfed ganrif ar ddeg; yng ngofal teulu Davies o Lannerch o’r ail ganrif ar bymtheg a’i brynu gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru yn 1959.The Book of Llandaff ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru, sy’n cadw’r llawysgrif (LlGC llsgr. 17110E) (Saesneg)Y llawysgrif ei hun, a ysgrifennwyd yn Llandaf rhwng tua 1120 ac 1140.
| Pryd | Wedi’i grynhoi tua 1125 |
|---|---|
| Ble | Llandaf, ger Caerdydd |
| Yn awr | Y Llyfrgell Genedlaethol, a’i prynodd yn 1959 |
Seintiau a siarteri#
Mae ynddo fucheddau Dyfrig, Teilo ac Euddogwy, a 149 o siarteri o ddiwedd y chweched ganrif hyd ddiwedd yr unfed ganrif ar ddeg, rhoddion tir brenhinoedd y de-ddwyrain.FfynhonnellBook of Llandaff ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’i grynhoi tua 1125 gan swyddog anhysbys yn Eglwys Gadeiriol Llandaf, i gynorthwyo’r Esgob Urban yn ei ddadleuon am ffiniau â Thyddewi a Henffordd; Lladin yn bennaf gyda llawer o enwau Hen Gymraeg a Chymraeg Canol a’r testun Cymraeg Braint Teilo; bucheddau Dyfrig, Teilo ac Euddogwy a 149 o siarteri o ddiwedd y chweched ganrif hyd ddiwedd yr unfed ganrif ar ddeg; yng ngofal teulu Davies o Lannerch o’r ail ganrif ar bymtheg a’i brynu gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru yn 1959.
Cymraeg ymysg y Lladin#
Lladin yw’r llyfr gan mwyaf, ond mae’n llawn enwau Hen Gymraeg a Chymraeg Canol, ac mae ynddo destun Cymraeg, Braint Teilo.FfynhonnellBook of Llandaff ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’i grynhoi tua 1125 gan swyddog anhysbys yn Eglwys Gadeiriol Llandaf, i gynorthwyo’r Esgob Urban yn ei ddadleuon am ffiniau â Thyddewi a Henffordd; Lladin yn bennaf gyda llawer o enwau Hen Gymraeg a Chymraeg Canol a’r testun Cymraeg Braint Teilo; bucheddau Dyfrig, Teilo ac Euddogwy a 149 o siarteri o ddiwedd y chweched ganrif hyd ddiwedd yr unfed ganrif ar ddeg; yng ngofal teulu Davies o Lannerch o’r ail ganrif ar bymtheg a’i brynu gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru yn 1959.
Pam y’i gwnaed#
Fe’i gwnaed i gynorthwyo’r Esgob Urban yn ei ddadleuon â Thyddewi a Henffordd am ffiniau ei esgobaeth.FfynhonnellBook of Llandaff ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’i grynhoi tua 1125 gan swyddog anhysbys yn Eglwys Gadeiriol Llandaf, i gynorthwyo’r Esgob Urban yn ei ddadleuon am ffiniau â Thyddewi a Henffordd; Lladin yn bennaf gyda llawer o enwau Hen Gymraeg a Chymraeg Canol a’r testun Cymraeg Braint Teilo; bucheddau Dyfrig, Teilo ac Euddogwy a 149 o siarteri o ddiwedd y chweched ganrif hyd ddiwedd yr unfed ganrif ar ddeg; yng ngofal teulu Davies o Lannerch o’r ail ganrif ar bymtheg a’i brynu gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru yn 1959.

Y llyfr ei hun#
Mae’r llyfr wedi’i rwymo rhwng byrddau derw. Mae’r bwrdd isaf yn ôl pob tebyg yn wreiddiol o’r ddeuddegfed ganrif, gydag olion haen denau o arian. Ar y clawr mae ffigur efydd goreuraid o Grist mewn Mawredd, 17.1 wrth 11.4 centimetr, a ychwanegwyd yng nghanol y drydedd ganrif ar ddeg. Galwodd Neil Stratford o’r Amgueddfa Brydeinig ef yn enghraifft unigryw o gastio efydd mawr Seisnig o drydydd chwarter y drydedd ganrif ar ddeg, ac ers 1981 fe’i cedwir yn ei flwch ei hun.FfynhonnellBook of Llandaff ↗Wikipedia (Saesneg)Byrddau derw, yr isaf yn wreiddiol o’r 12fed ganrif yn ôl pob tebyg gydag olion haen denau o arian; delw efydd euraid o Grist mewn Mawrhydi, 17.1 wrth 11.4 cm, a ychwanegwyd yng nghanol y 13eg ganrif, a alwodd Neil Stratford o’r Amgueddfa Brydeinig yn enghraifft unigryw o gastio efydd mawr Seisnig ei chyfnod, mewn blwch ei hun ers 1981; ailrwymwyd i Robert Davies o Wysane yn 1696, a’r dyddiad mewn hoelion pres ar y bwrdd uchaf; Braint Teilo mewn Cymraeg Canol gyda fersiwn Lladin wrth ei ochr, ei orgraff yn hŷn na’r copi; The Text of the Book of Llan Dâv, gol. J. Rhys a J. G. Evans (Rhydychen, 1893); Wendy Davies, The Llandaff Charters (1980).
Ei hanes wedyn#
O’r ail ganrif ar bymtheg cadwyd y llyfr gan deulu Davies o Lannerch.FfynhonnellBook of Llandaff ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’i grynhoi tua 1125 gan swyddog anhysbys yn Eglwys Gadeiriol Llandaf, i gynorthwyo’r Esgob Urban yn ei ddadleuon am ffiniau â Thyddewi a Henffordd; Lladin yn bennaf gyda llawer o enwau Hen Gymraeg a Chymraeg Canol a’r testun Cymraeg Braint Teilo; bucheddau Dyfrig, Teilo ac Euddogwy a 149 o siarteri o ddiwedd y chweched ganrif hyd ddiwedd yr unfed ganrif ar ddeg; yng ngofal teulu Davies o Lannerch o’r ail ganrif ar bymtheg a’i brynu gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru yn 1959. Fe’i hailrwymwyd yn 1696 i Robert Davies o Wysane, a gosodwyd y dyddiad mewn hoelion pres ar y bwrdd uchaf.FfynhonnellBook of Llandaff ↗Wikipedia (Saesneg)Byrddau derw, yr isaf yn wreiddiol o’r 12fed ganrif yn ôl pob tebyg gydag olion haen denau o arian; delw efydd euraid o Grist mewn Mawrhydi, 17.1 wrth 11.4 cm, a ychwanegwyd yng nghanol y 13eg ganrif, a alwodd Neil Stratford o’r Amgueddfa Brydeinig yn enghraifft unigryw o gastio efydd mawr Seisnig ei chyfnod, mewn blwch ei hun ers 1981; ailrwymwyd i Robert Davies o Wysane yn 1696, a’r dyddiad mewn hoelion pres ar y bwrdd uchaf; Braint Teilo mewn Cymraeg Canol gyda fersiwn Lladin wrth ei ochr, ei orgraff yn hŷn na’r copi; The Text of the Book of Llan Dâv, gol. J. Rhys a J. G. Evans (Rhydychen, 1893); Wendy Davies, The Llandaff Charters (1980).
Braint Teilo#
Ysgrifennwyd Braint Teilo mewn Cymraeg Canol gyda fersiwn Lladin wrth ei ochr, ac mae ei orgraff yn hŷn na’r copi ei hun.FfynhonnellBook of Llandaff ↗Wikipedia (Saesneg)Byrddau derw, yr isaf yn wreiddiol o’r 12fed ganrif yn ôl pob tebyg gydag olion haen denau o arian; delw efydd euraid o Grist mewn Mawrhydi, 17.1 wrth 11.4 cm, a ychwanegwyd yng nghanol y 13eg ganrif, a alwodd Neil Stratford o’r Amgueddfa Brydeinig yn enghraifft unigryw o gastio efydd mawr Seisnig ei chyfnod, mewn blwch ei hun ers 1981; ailrwymwyd i Robert Davies o Wysane yn 1696, a’r dyddiad mewn hoelion pres ar y bwrdd uchaf; Braint Teilo mewn Cymraeg Canol gyda fersiwn Lladin wrth ei ochr, ei orgraff yn hŷn na’r copi; The Text of the Book of Llan Dâv, gol. J. Rhys a J. G. Evans (Rhydychen, 1893); Wendy Davies, The Llandaff Charters (1980).
Y brenhinoedd yn ei siarteri#
Mae’r siarteri yn cofnodi rhoddion brenhinoedd Gwent a Glywysing.FfynhonnellThe Text of the Book of Llan Dâv ↗J. Gwenogvryn Evans gyda John Rhŷs (gol.), Rhydychen, 1893Testun llawn Liber Landavensis, siarteri brenhinoedd Gwent a Glywysing, lle’r enwir Athrwys fab Meurig. Am ddim i’w ddarllen ar-lein. Ymhlith y brenhinoedd a enwir mae Athrwys ap Meurig, brenin Gwent a Glywysing, y mae traddodiad Cymru yn dal mai ef oedd y Brenin Arthur.FfynonellauThe Text of the Book of Llan Dâv ↗J. Gwenogvryn Evans gyda John Rhŷs (gol.), Rhydychen, 1893Testun llawn Liber Landavensis, siarteri brenhinoedd Gwent a Glywysing, lle’r enwir Athrwys fab Meurig. Am ddim i’w ddarllen ar-lein.The Holy KingdomAdrian Gilbert, Alan Wilson a Baram Blackett, Bantam Press, 1998 (Saesneg)Yr achos dros Arthur fel Athrwys ap Meurig, brenin Gwent a Morgannwg, wedi’i osod allan yn llawn.
Eglwys yr Esgob Urban#
Penodwyd Urban, yr esgob Normanaidd cyntaf, yn 1107. Dechreuodd eglwys gadeiriol newydd yn 1120, yr un flwyddyn ag y dygwyd gweddillion Dyfrig o Ynys Enlli. Mae ffrynt gorllewinol tua 1220 yn dal cerflun o Deilo, ac ychwanegodd Siasbar Tudur, arglwydd Morgannwg, y tŵr gogledd-orllewinol.FfynhonnellLlandaff Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuodd Urban, yr esgob Normanaidd cyntaf, a benodwyd yn 1107, yr eglwys gadeiriol newydd yn 1120, yr un flwyddyn y daethpwyd â gweddillion Dyfrig o Enlli; daw corff yr eglwys a’r ffryntiad gorllewinol o waith Henry de Abergavenny, 1193–1218, ac mae cerflun o Sant Teilo yn y ffryntiad gorllewinol o tua 1220; codwyd Capel y Forwyn rhwng 1266 a 1287; ychwanegwyd y tŵr gogledd-orllewinol gan Siasbar Tudur, arglwydd Morgannwg o 1484 hyd 1495; dechreuwyd triptych Rossetti, Had Dafydd, yn 1860; ar 2 Ionawr 1941 chwythodd ffrwydryn parasiwt do corff yr eglwys, yr ystlys ddeheuol a’r cabidyldy i ffwrdd; arweiniodd George Pace yr ailgodi o 1949, ychwanegodd Gapel Dewi a Chapel Coffa Catrawd Gymreig, a chododd Grist mewn Mawrhydi Jacob Epstein uwchben corff yr eglwys ar fwa concrit; roedd yr eglwys gadeiriol mewn defnydd eto ym mis Mehefin 1958, a daeth Elizabeth II i nodi diwedd yr adfer ar 6 Awst 1960; crogwyd cylch o ddeuddeg cloch yn 1992. Gwelodd yr Esgob Nicholas ap Gwrgant, a fu farw yn 1183, orffen y gwaith, a chododd yr Esgob William de Braose (1266–87) Gapel Mair. Cysegrwyd yr eglwys gadeiriol i Bedr a Paul ac i Ddyfrig, Teilo ac Euddogwy, ac mae’n dal beddau Dyfrig, Teilo a Meurig ap Tewdrig, brenin Gwent. Dywed Trioedd Ynys Prydain i Leurwg wneud yr eglwys gyntaf yn Llandaf, y gyntaf yn Ynys Prydain.FfynhonnellLlandaff Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Gadeiriol Llandaf, Caerdydd, sedd Esgob Llandaf, wedi’i chysegru i Bedr a Phaul ac i dri sant Cymreig, Dyfrig, Teilo ac Euddogwy; mae’r adeilad presennol o’r 12fed ganrif, ar safle eglwys gynharach; ynddi mae beddau Dyfrig, a ledodd y ffydd drwy Ergyng a llawer o dde-ddwyrain Cymru, Meurig ap Tewdrig, brenin Gwent, Teilo, a llawer o esgobion, o Euddogwy yn y 7fed ganrif ymlaen; mae traddodiad Cymru yn cysylltu sefydlu’r eglwys â Lleurwg, Lucius, brenin y Brythoniaid yn yr 2il ganrif, y Cristion cyntaf ym Mhrydain, a ofynnodd i’r Pab Eleutherius ei ddwyn i’r ffydd; dywed y Trioedd i Leurwg ‘wneud yr Eglwys gyntaf yn Llandaf, y gyntaf yn Ynys Prydain’, ac enwant Landaf yn gyntaf o dair archesgobaeth Ynys Prydain, ‘o rodd Lleurwg … a roddodd gyntaf diroedd a breintiau i’r rhai a gofleidiodd gyntaf y ffydd yng Nghrist’; enwir Ffagan, Dyfan ac Elfan ymhlith y rhai a gyflawnodd ddymuniad y Pab, a gelwir Ffagan weithiau’n esgob cyntaf; ysgrifennodd Iolo Morganwg yn helaeth am y sefydlu cynnar hwn; daliai’r Normaniaid mai Dyfrig a Theilo oedd y sylfaenwyr, a chydag Euddogwy hwy yw ei nawddsaint; llawer o hen feini ar y safle, yn eu plith croes wrth ffynnon Llys yr Esgob; dechreuodd yr Esgob Urban yr eglwys gadeiriol yn 1120 a dwyn gweddillion Dyfrig o Enlli; gorffennwyd y gwaith dan yr Esgob Nicholas ap Gwrgant, a fu farw yn 1183; mae’r ffryntiad gorllewinol o tua 1220 yn dal cerflun o Deilo; codwyd Capel y Forwyn gan yr Esgob William de Braose (1266–87); ychwanegwyd y tŵr gogledd-orllewinol gan Siasbar Tudur ac mae’n dwyn ei enw; adferwyd gan John Prichard rhwng 1843 a 1869 a’i hailagor ar 16 Ebrill 1857; triptych gan Dante Gabriel Rossetti, ffenestr gan Ford Madox Brown a phaneli gan Edward Burne-Jones; difrodwyd yn ddrwg gan ffrwydryn parasiwt yn Ionawr 1941. Ymwelodd yr awdur Llydewig Charles Le Goffic yn 1899 a chanmol mor berffaith y cyfunwyd ei gwaith Romanésg a Gothig.FfynhonnellLlandaff Cathedral ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 131): ailadeiladwyd yr eglwys gadeiriol ar raddfa fawr rhwng 1120 a 1133, gydag ychwanegiadau pellach dros y 400 mlynedd nesaf, yn eu plith y Cabidyldy, Capel y Forwyn a’r tŵr gogledd-orllewinol; gwnaeth Storm Fawr 1703 niwed mawr, a syrthiodd y to yn 1723; dechreuodd John Wood eglwys gadeiriol newydd yn 1734, ac o 1841 cafodd penseiri eraill wared ar ei waith ac adfer yr hen adeilad, a ailagorwyd ar gyfer addoli yn 1857; ymwelodd yr awduron Llydewig Anatole Le Braz a Charles Le Goffic yn 1899, a chanmolodd Le Goffic y ffordd y cyfunwyd yr arddulliau Romanésg a Gothig yn berffaith, a’r pentref yn atgoffa’r ddau o’u Llydaw eu hunain; trawyd gan fom Almaenig yn yr Ail Ryfel Byd, ac fe’i hadferwyd yn llawer cyflymach nag yn y canrifoedd blaenorol, a gorffennwyd y gwaith yn 1960; ei nodwedd amlycaf yw ‘Crist mewn Gogoniant’ gan Jacob Epstein.
Ar 2 Ionawr 1941 chwythodd ffrwydryn parasiwt y to oddi ar gorff yr eglwys. Arweiniodd George Pace yr ailadeiladu o 1949 a chodi Crist mewn Mawredd Jacob Epstein uwchben corff yr eglwys ar fwa concrit, ac roedd yr eglwys gadeiriol yn ôl mewn defnydd ym Mehefin 1958.FfynhonnellLlandaff Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuodd Urban, yr esgob Normanaidd cyntaf, a benodwyd yn 1107, yr eglwys gadeiriol newydd yn 1120, yr un flwyddyn y daethpwyd â gweddillion Dyfrig o Enlli; daw corff yr eglwys a’r ffryntiad gorllewinol o waith Henry de Abergavenny, 1193–1218, ac mae cerflun o Sant Teilo yn y ffryntiad gorllewinol o tua 1220; codwyd Capel y Forwyn rhwng 1266 a 1287; ychwanegwyd y tŵr gogledd-orllewinol gan Siasbar Tudur, arglwydd Morgannwg o 1484 hyd 1495; dechreuwyd triptych Rossetti, Had Dafydd, yn 1860; ar 2 Ionawr 1941 chwythodd ffrwydryn parasiwt do corff yr eglwys, yr ystlys ddeheuol a’r cabidyldy i ffwrdd; arweiniodd George Pace yr ailgodi o 1949, ychwanegodd Gapel Dewi a Chapel Coffa Catrawd Gymreig, a chododd Grist mewn Mawrhydi Jacob Epstein uwchben corff yr eglwys ar fwa concrit; roedd yr eglwys gadeiriol mewn defnydd eto ym mis Mehefin 1958, a daeth Elizabeth II i nodi diwedd yr adfer ar 6 Awst 1960; crogwyd cylch o ddeuddeg cloch yn 1992.
Ei ddarllen#
Cyhoeddodd yr ysgolheigion Cymreig John Rhŷs a J. Gwenogvryn Evans y testun yn 1893, ac astudiodd Wendy Davies y siarteri yn The Llandaff Charters yn 1980.FfynhonnellBook of Llandaff ↗Wikipedia (Saesneg)Byrddau derw, yr isaf yn wreiddiol o’r 12fed ganrif yn ôl pob tebyg gydag olion haen denau o arian; delw efydd euraid o Grist mewn Mawrhydi, 17.1 wrth 11.4 cm, a ychwanegwyd yng nghanol y 13eg ganrif, a alwodd Neil Stratford o’r Amgueddfa Brydeinig yn enghraifft unigryw o gastio efydd mawr Seisnig ei chyfnod, mewn blwch ei hun ers 1981; ailrwymwyd i Robert Davies o Wysane yn 1696, a’r dyddiad mewn hoelion pres ar y bwrdd uchaf; Braint Teilo mewn Cymraeg Canol gyda fersiwn Lladin wrth ei ochr, ei orgraff yn hŷn na’r copi; The Text of the Book of Llan Dâv, gol. J. Rhys a J. G. Evans (Rhydychen, 1893); Wendy Davies, The Llandaff Charters (1980).
Ffynonellau a darllen pellach





