Yn 1136 cododd Cymru yn erbyn y Normaniaid. Tra oedd ei gŵr Gruffudd ap Rhys i ffwrdd yn casglu cymorth yng Ngwynedd, arweiniodd y dywysoges Gwenllian ei wŷr i’r frwydr ger Cydweli.FfynonellauGruffydd ap Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Treuliodd lawer o’i ieuenctid yn alltud yn Iwerddon; dychwelodd i’r De yn 1113; yn 1116 fe’i gyrrwyd ymaith yn Llanymddyfri, dinistriodd amddiffynfeydd allanol Abertawe a chipiodd Gaerfyrddin; priododd Wenllian, merch Gruffudd ap Cynan, yn fuan wedi 1116; yn 1122 gwnaeth heddwch â Harri I a dal y Cantref Mawr; yn 1136 ymunodd ag Owain Gwynedd a Chadwaladr ac ennill yng Nghrug Mawr; bu farw yn gynnar yn 1137; ymhlith ei feibion yr oedd Anarawd, Cadell, Maredudd a Rhys, yr Arglwydd Rhys.Gwenllian ferch Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Ei rhieni, ei phriodas â Gruffudd ap Rhys yn fuan wedi 1116, ei phlant, brwydr 1136 ger Cydweli, Maes Gwenllian a’i ffynnon, a sut y galwai byddinoedd Cymru ar ei henw wedyn.
| Pwy | Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan |
|---|---|
| Ble | Ger Cydweli, yn y lle a elwir heddiw Maes Gwenllian |
| Yn erbyn | Maurice de Londres |
Fel brenhines yr Amasoniaid#
Arweiniodd ei wraig Gwenllian (fel brenhines yr Amasoniaid, ac ail Penthesilea) fyddin i’r parthau hyn.
Gerallt Gymro, Hanes y Daith drwy Gymru
Fe’i trechwyd a’i lladd, a syrthiodd ei mab Morgan wrth ei hochr. Daliwyd ei mab Maelgwn yn garcharor.FfynonellauThe Itinerary through Wales, Book I, chapter 9: Lochor and Kidwelly ↗Gerallt Gymro, 1191, cyfieithiad Saesneg Syr Richard Colt Hoare; A Vision of Britain through Time (Saesneg)“Arweiniodd ei wraig Gwenllian (fel brenhines yr Amasoniaid, ac ail Penthesilea) fyddin i’r parthau hyn”; ei threchu gan Maurice de Londres; lladd ei mab Morgan a dal Maelgwn yn garcharor.Gruffydd ap Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Treuliodd lawer o’i ieuenctid yn alltud yn Iwerddon; dychwelodd i’r De yn 1113; yn 1116 fe’i gyrrwyd ymaith yn Llanymddyfri, dinistriodd amddiffynfeydd allanol Abertawe a chipiodd Gaerfyrddin; priododd Wenllian, merch Gruffudd ap Cynan, yn fuan wedi 1116; yn 1122 gwnaeth heddwch â Harri I a dal y Cantref Mawr; yn 1136 ymunodd ag Owain Gwynedd a Chadwaladr ac ennill yng Nghrug Mawr; bu farw yn gynnar yn 1137; ymhlith ei feibion yr oedd Anarawd, Cadell, Maredudd a Rhys, yr Arglwydd Rhys.

Ei henw mewn brwydr#
Nid anghofiodd ei phobl hi. Galwai byddinoedd Cymru’n ddiweddarach ar ei henw wrth fynd i’r frwydr.FfynhonnellGwenllian ferch Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Ei rhieni, ei phriodas â Gruffudd ap Rhys yn fuan wedi 1116, ei phlant, brwydr 1136 ger Cydweli, Maes Gwenllian a’i ffynnon, a sut y galwai byddinoedd Cymru ar ei henw wedyn.
Y gwrthryfel yn mynd rhagddo#
Yr hydref hwnnw trechodd ei gŵr a’i brodyr Owain a Chadwaladr y Normaniaid yng Nghrug Mawr. Tyfodd ei mab Rhys i fod yn Arglwydd Rhys.FfynonellauGruffydd ap Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Treuliodd lawer o’i ieuenctid yn alltud yn Iwerddon; dychwelodd i’r De yn 1113; yn 1116 fe’i gyrrwyd ymaith yn Llanymddyfri, dinistriodd amddiffynfeydd allanol Abertawe a chipiodd Gaerfyrddin; priododd Wenllian, merch Gruffudd ap Cynan, yn fuan wedi 1116; yn 1122 gwnaeth heddwch â Harri I a dal y Cantref Mawr; yn 1136 ymunodd ag Owain Gwynedd a Chadwaladr ac ennill yng Nghrug Mawr; bu farw yn gynnar yn 1137; ymhlith ei feibion yr oedd Anarawd, Cadell, Maredudd a Rhys, yr Arglwydd Rhys.Battle of Crug Mawr ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ym Medi neu Hydref 1136, ger Penparc tua dwy filltir i’r gogledd-ddwyrain o Aberteifi, ar y bryn a elwir yn awr Banc-y-Warren yn ôl pob tebyg; Owain Gwynedd a Chadwaladr gyda Gruffudd ap Rhys yn erbyn Robert fitz Martin, Robert fab Steffan, cwnstabl Aberteifi, a meibion Gerallt; ffodd y Normaniaid i’r Teifi, lle torrodd pont danynt, a dywedir i gannoedd foddi; ysgrifennodd Ioan o Gaerwrangon fod yr afon mor llawn o gyrff dynion a cheffylau nes i wŷr ei chroesi ar droed; unwyd Ceredigion â Gwynedd; dechreuodd y rhyfel wedi lladd Richard fitz Gilbert de Clare yn Ebrill 1136.

Merch o Aberffraw#
Gwenllian oedd yr ieuengaf o wyth plentyn Gruffudd ap Cynan ac Angharad, a aned ym Môn, cartref tŷ brenhinol Aberffraw. Ei chwiorydd hŷn oedd Mared, Rhiannell, Susanna ac Annest, a’i brodyr oedd Cadwallon, Owain a Chadwaladr.FfynhonnellGwenllian ferch Gruffudd ap Cynan ↗Wicipedia CymraegGwenllian (bu farw 1136), merch Gruffudd ap Cynan ac Angharad ferch Owain, chwaer Owain Gwynedd a gwraig Gruffudd ap Rhys o Gaeo, tywysog y Deheubarth; drwy ei phriodas cyfunodd linach frenhinol y Deheubarth a Gwynedd; daeth yn enwog oherwydd ei hangerdd dewr yn erbyn y Normaniaid yn 1136, lladdwyd hi yn y frwydr gerllaw Castell Cydweli, ac mae’n enghraifft anghyffredin yng Nghymru’r Oesoedd Canol o fenyw’n arwain mewn brwydr; fe’i portreadir yn aml fel arwres ddewr gyda’i chleddyf yn ei llaw neu’n teithio mewn cerbyd i frwydr, yn debyg i Buddug; hi oedd yr ieuengaf o wyth o blant, wedi ei geni ym Môn, pencadlys teulu brenhinol Aberffraw, gyda phedair chwaer hŷn, Mared, Rhiannell, Susanna ac Annest, a brodyr Cadwallon, Owain a Chadwaladr; roedd yn or-or-orwyres i Brian Bóruma, Brenin Uchel Iwerddon; roedd yn eithriadol o brydferth; pan deithiodd Gruffudd ap Rhys i Wynedd tua 1113 i gwrdd â’i thad, penderfynodd y ddau redeg i ffwrdd a phriodi; eu plant oedd Morgan, Maelgwn, Gwladus, Nest, Owain, Maredudd, Rhys a Sion; aeth i fyw gyda theulu ei gŵr yn Ninefwr yn y Deheubarth. Drwy ei phriodas â Gruffudd ap Rhys unodd linachau brenhinol Gwynedd a Deheubarth.FfynhonnellGwenllian ferch Gruffudd ap Cynan ↗Wicipedia CymraegGwenllian (bu farw 1136), merch Gruffudd ap Cynan ac Angharad ferch Owain, chwaer Owain Gwynedd a gwraig Gruffudd ap Rhys o Gaeo, tywysog y Deheubarth; drwy ei phriodas cyfunodd linach frenhinol y Deheubarth a Gwynedd; daeth yn enwog oherwydd ei hangerdd dewr yn erbyn y Normaniaid yn 1136, lladdwyd hi yn y frwydr gerllaw Castell Cydweli, ac mae’n enghraifft anghyffredin yng Nghymru’r Oesoedd Canol o fenyw’n arwain mewn brwydr; fe’i portreadir yn aml fel arwres ddewr gyda’i chleddyf yn ei llaw neu’n teithio mewn cerbyd i frwydr, yn debyg i Buddug; hi oedd yr ieuengaf o wyth o blant, wedi ei geni ym Môn, pencadlys teulu brenhinol Aberffraw, gyda phedair chwaer hŷn, Mared, Rhiannell, Susanna ac Annest, a brodyr Cadwallon, Owain a Chadwaladr; roedd yn or-or-orwyres i Brian Bóruma, Brenin Uchel Iwerddon; roedd yn eithriadol o brydferth; pan deithiodd Gruffudd ap Rhys i Wynedd tua 1113 i gwrdd â’i thad, penderfynodd y ddau redeg i ffwrdd a phriodi; eu plant oedd Morgan, Maelgwn, Gwladus, Nest, Owain, Maredudd, Rhys a Sion; aeth i fyw gyda theulu ei gŵr yn Ninefwr yn y Deheubarth.
Blwyddyn y gwrthryfel#
Pan gipiodd Steffan orsedd Lloegr, gwanhaodd grym y brenin. Ar 1 Ionawr 1136 trechodd y Cymry lu Normanaidd yn Llwchwr, rhwng Casllwchwr ac Abertawe, a dechreuodd y gwrthryfel yn y de.FfynonellauGwenllian ferch Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’u gyrru o’u tiroedd, ymosododd Gwenllian a Gruffudd ap Rhys ar safleoedd y Normaniaid o gadarnleoedd yn y mynyddoedd a’r coedydd, a galwodd yr hanesydd Philip Warner hwy yn ‘Robin Hoodiaid Cymru’; gwanhaodd cipio gorsedd Lloegr gan Steffan rym y brenin, ac ar 1 Ionawr 1136 trechodd y Cymry lu Normanaidd yn Llwchwr, a ddechreuodd y gwrthryfel yn y de; tra oedd Gruffudd yng Ngwynedd yn ceisio cymorth, cododd Gwenllian fyddin i amddiffyn Deheubarth yn erbyn Maurice de Londres, arglwydd Cydweli, a Geoffrey, cwnstabl yr esgob; mae Maes Gwenllian, y cae y credir mai yno y bu’r frwydr, i’r gogledd o Gydweli ger y castell, a dywedir i ffynnon ynddo darddu lle bu farw; daeth ei marwolaeth yn gri i ymgynnull; y flwyddyn honno lladdodd gwŷr Iorwerth ab Owain o Went Richard Fitz Gilbert de Clare, a chipiodd ei brodyr Owain a Chadwaladr Lanfihangel, Aberystwyth a Llanbadarn; fe’i cymysgir weithiau â Gwenllian ferch Llywelyn ddwy ganrif yn ddiweddarach.Battle of Crug Mawr ↗Wikipedia (Saesneg)Ar 1 Ionawr 1136 trechodd y Cymry luoedd Normanaidd ym mrwydr Llwchwr, rhwng Casllwchwr ac Abertawe, gan ladd tua 500; daeth Richard Fitz Gilbert de Clare, arglwydd Ceredigion, yn ôl yn Ebrill, anwybyddu rhybuddion a chael ei ragod a’i ladd gan wŷr Iorwerth ab Owain; cipiodd Owain Gwynedd a Chadwaladr gestyll yng ngogledd Ceredigion a dod yn ôl tua Gŵyl Mihangel, gan ymuno â Gruffudd ap Rhys; ymhlith arweinwyr y Cymry hefyd roedd Rhys ap Hywel, Madog ab Idnerth a meibion Hywel; daeth byddin y Normaniaid, gyda Ffleminiaid yn eu plith, o holl arglwyddiaethau de Cymru; ni chafodd arolwg yn fferm Crugmore yn 2014 unrhyw olion o’r frwydr; ysgrifennodd John o Gaerwrangon am ‘10,000 o weddwon’ a gymerwyd yn gaeth; cymerwyd a llosgwyd tref Aberteifi, ond daliodd Robert fitz Martin y castell; gelwid y bryn yn Grug Mawr erbyn y nawfed ganrif, ac ysgrifennodd Gerallt Gymro ‘Cruc Mawr, sef y bryn mawr’; daeth Owain yn frenin Gwynedd y flwyddyn ganlynol. Aeth Gruffudd i’r gogledd i Wynedd i ofyn i’w thad am gymorth, a thra oedd i ffwrdd cododd Gwenllian fyddin i amddiffyn Deheubarth.FfynhonnellGwenllian ferch Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’u gyrru o’u tiroedd, ymosododd Gwenllian a Gruffudd ap Rhys ar safleoedd y Normaniaid o gadarnleoedd yn y mynyddoedd a’r coedydd, a galwodd yr hanesydd Philip Warner hwy yn ‘Robin Hoodiaid Cymru’; gwanhaodd cipio gorsedd Lloegr gan Steffan rym y brenin, ac ar 1 Ionawr 1136 trechodd y Cymry lu Normanaidd yn Llwchwr, a ddechreuodd y gwrthryfel yn y de; tra oedd Gruffudd yng Ngwynedd yn ceisio cymorth, cododd Gwenllian fyddin i amddiffyn Deheubarth yn erbyn Maurice de Londres, arglwydd Cydweli, a Geoffrey, cwnstabl yr esgob; mae Maes Gwenllian, y cae y credir mai yno y bu’r frwydr, i’r gogledd o Gydweli ger y castell, a dywedir i ffynnon ynddo darddu lle bu farw; daeth ei marwolaeth yn gri i ymgynnull; y flwyddyn honno lladdodd gwŷr Iorwerth ab Owain o Went Richard Fitz Gilbert de Clare, a chipiodd ei brodyr Owain a Chadwaladr Lanfihangel, Aberystwyth a Llanbadarn; fe’i cymysgir weithiau â Gwenllian ferch Llywelyn ddwy ganrif yn ddiweddarach.
Y frwydr yng Nghydweli#
Yn ei herbyn daeth Maurice de Londres, arglwydd Cydweli, a Geoffrey, cwnstabl yr esgob.FfynhonnellGwenllian ferch Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’u gyrru o’u tiroedd, ymosododd Gwenllian a Gruffudd ap Rhys ar safleoedd y Normaniaid o gadarnleoedd yn y mynyddoedd a’r coedydd, a galwodd yr hanesydd Philip Warner hwy yn ‘Robin Hoodiaid Cymru’; gwanhaodd cipio gorsedd Lloegr gan Steffan rym y brenin, ac ar 1 Ionawr 1136 trechodd y Cymry lu Normanaidd yn Llwchwr, a ddechreuodd y gwrthryfel yn y de; tra oedd Gruffudd yng Ngwynedd yn ceisio cymorth, cododd Gwenllian fyddin i amddiffyn Deheubarth yn erbyn Maurice de Londres, arglwydd Cydweli, a Geoffrey, cwnstabl yr esgob; mae Maes Gwenllian, y cae y credir mai yno y bu’r frwydr, i’r gogledd o Gydweli ger y castell, a dywedir i ffynnon ynddo darddu lle bu farw; daeth ei marwolaeth yn gri i ymgynnull; y flwyddyn honno lladdodd gwŷr Iorwerth ab Owain o Went Richard Fitz Gilbert de Clare, a chipiodd ei brodyr Owain a Chadwaladr Lanfihangel, Aberystwyth a Llanbadarn; fe’i cymysgir weithiau â Gwenllian ferch Llywelyn ddwy ganrif yn ddiweddarach. Arweiniodd yr ymosodiad ar gadarnle’r Normaniaid, a syrthiodd yn ymladd y tu allan i’r dref, yn y lle a elwir o hyd yn Faes Gwenllian.FfynhonnellGwenllian (died 1136) ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGwenllian, merch Gruffudd ap Cynan ac Angharad, merch Owain ab Edwin; priododd â Gruffudd ap Rhys yn fuan wedi 1116, a’r enwocaf o’i meibion oedd yr Arglwydd Rhys ap Gruffudd; ar ddechrau gwrthryfel mawr y Cymry yn 1136 arweiniodd ymosodiad ar gaer Normanaidd Cydweli yn absenoldeb ei gŵr, a lladdwyd hi’n ymladd y tu allan i’r dref, mewn man a elwir o hyd yn Faes Gwenllian. Mae’r cae i’r gogledd o’r dref ger y castell, a dywedir i ffynnon ynddo darddu lle bu farw.FfynhonnellGwenllian ferch Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’u gyrru o’u tiroedd, ymosododd Gwenllian a Gruffudd ap Rhys ar safleoedd y Normaniaid o gadarnleoedd yn y mynyddoedd a’r coedydd, a galwodd yr hanesydd Philip Warner hwy yn ‘Robin Hoodiaid Cymru’; gwanhaodd cipio gorsedd Lloegr gan Steffan rym y brenin, ac ar 1 Ionawr 1136 trechodd y Cymry lu Normanaidd yn Llwchwr, a ddechreuodd y gwrthryfel yn y de; tra oedd Gruffudd yng Ngwynedd yn ceisio cymorth, cododd Gwenllian fyddin i amddiffyn Deheubarth yn erbyn Maurice de Londres, arglwydd Cydweli, a Geoffrey, cwnstabl yr esgob; mae Maes Gwenllian, y cae y credir mai yno y bu’r frwydr, i’r gogledd o Gydweli ger y castell, a dywedir i ffynnon ynddo darddu lle bu farw; daeth ei marwolaeth yn gri i ymgynnull; y flwyddyn honno lladdodd gwŷr Iorwerth ab Owain o Went Richard Fitz Gilbert de Clare, a chipiodd ei brodyr Owain a Chadwaladr Lanfihangel, Aberystwyth a Llanbadarn; fe’i cymysgir weithiau â Gwenllian ferch Llywelyn ddwy ganrif yn ddiweddarach.
Castell Cydweli#
Gall yr enw Cydweli olygu tir Cadwal. Yn 1737 sefydlwyd gwaith tunplat i’r gogledd o’r dref, yr ail yng ngwledydd Prydain yn ôl y gred.FfynhonnellKidwelly ↗Wikipedia (Saesneg)Cydweli, ‘tir Cadwal’, neu o cyd a gweli; sefydlwyd y castell yn 1106 a’i ailgodi mewn carreg yn y 13eg ganrif; dechreuwyd ei borthdy mawr ar ddiwedd y 14eg ganrif a’i orffen yn 1422; yn 1136 arweiniodd Gwenllian ferch Gruffudd wŷr ei gŵr yn erbyn byddin Normanaidd ym Maes Gwenllian; sefydlwyd eglwys y Santes Fair gan y Normaniaid ar ddechrau’r 12fed ganrif; cafodd y dref ei siarter gyntaf ar ddechrau’r 12fed ganrif; codwyd Neuadd y Dref yn 1877; sefydlwyd gwaith tunplat i’r gogledd o’r dref yn 1737, y credir mai dim ond yr ail ym Mhrydain ydoedd; mae’r hen gei bellach yn warchodfa natur; gefeilliwyd â Saint-Jacut-de-la-Mer yn Llydaw; poblogaeth 3,689 yn 2021. Cylchfur o bridd a phren oedd y castell cyntaf yng Nghydweli, a godwyd yn fuan wedi 1106. Cipiodd ei mab yr Arglwydd Rhys ef yn 1159 a chael ei gydnabod gan Harri II yn rheolwr y fro. Dechreuwyd y castell carreg a welwn, gyda phedwar tŵr crwn mawr, yn yr 1270au yn fwyaf tebygol, a Cadw sy’n gofalu amdano heddiw. Dechreuwyd ei borthdy mawr yn 1388–89, ac wedi 1485 cododd Rhys ap Thomas neuadd fawr newydd.FfynhonnellKidwelly Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Cydweli, uwchben afon Gwendraeth a thref Cydweli; codwyd y castell cyntaf, cylchwaith o bridd a phren, yn fuan wedi 1106; syrthiodd y castell i’r Cymry sawl gwaith yn y 12fed ganrif; yn 1136 lladdwyd Gwenllian ferch Gruffudd wedi brwydr ger y castell; cipiodd ei mab Rhys ap Gruffudd, yr Arglwydd Rhys, Gydweli yn 1159 a’i gydnabod gan Harri II yn rheolwr y fro, a’i gipio eto tua 1190; mae’r castell carreg presennol, ward fewnol sgwâr gyda phedwar tŵr crwn mawr o fewn mur allanol hanner cylch, wedi’i ddechrau yn yr 1270au yn fwyaf tebyg; dechreuwyd y porthdy mawr yn 1388–89; mae tŵr amlochrog y capel gyda’i sylfeini pyramid yn adlewyrchu ffasiwn de Cymru; wedi 1485 fe’i rhoddwyd i Rys ap Thomas, a gododd neuadd fawr newydd; daeth i ofal y wladwriaeth yn 1927 ac fe’i rheolir gan Cadw; fe’i defnyddiwyd yn y ffilm Monty Python and the Holy Grail (1975). Fe’i cyfrifir yn un o gestyll gorau Cymru, a’r priordy Benedictaidd a sefydlwyd wrth ei ochr yw Eglwys y Santes Fair heddiw.FfynhonnellKidwelly Castle, Kidwelly ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 95633): adfail mawreddog ar sgarp uwchben terfyn llanw aber Gwendraeth Fach, a sefydlwyd rhwng 1106 a 1115 yn ganolfan arglwyddiaeth cwmwd Cydweli, ynghyd â’r priordy Benedictaidd, Eglwys y Santes Fair bellach; rhestredig Gradd I ac yn cael ei ystyried yn un o gestyll gorau Cymru; y castell cyntaf yn gylchwaith ar ffurf D o bridd a phren, y pennodd ei linell safle’r llenfur allanol diweddarach; y ward fewnol sgwâr gyda phedwar tŵr mawr, pob un yn ddigon i ddangos arglwyddiaeth mewn castell llai; cynhaliwyd hyd yr 16eg ganrif. Cipiodd Llywelyn Fawr Gydweli yn 1231, ac yn 1258 enillodd y Cymry frwydr Cydweli yn ymgyrchoedd Llywelyn ap Gruffudd.FfynhonnellCastell Cydweli ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: saif Castell Cydweli yn nhref Cydweli wrth aber Afon Gwendraeth Fach, Sir Gaerfyrddin, a godwyd i reoli Cwmwd Cydweli; yn ymyl y castell yn 1136 ymladdwyd Brwydr Maes Gwenllian rhwng Gwenllian, gwraig Gruffudd ap Rhys, a Maurice de Londres, a lladdwyd y dywysoges yn y frwydr; cipiodd yr Arglwydd Rhys y castell ar ddechrau’r 1190au; yn 1231 fe’i cipiwyd gan Lywelyn Fawr yn ystod ei ymgyrch fawr yn y de; ar 23 Mai 1991 dadorchuddiwyd cofeb er cof am Wenllian yn y castell, a’r arian wedi’i godi gan Ferched y Wawr ledled Cymru a’r seremoni dan arweiniad Gwynfor Evans; roedd buddugoliaeth y Cymry dros y Saeson ym Mrwydr Cydweli yn 1258 yn eithriadol o bwysig, un o gyfres o ymgyrchoedd dan arweiniad y Tywysog Llywelyn, yn dilyn buddugoliaeth y Cymry yng Nghoed Llathen ac adennill cestyll gan gynnwys Talacharn, Llansteffan ac Arberth; cyfeiria Annales Cambriae at y frwydr.
Ei chofio#
Ar 23 Mai 1991 dadorchuddiwyd cofeb i Wenllian wrth y castell. Merched y Wawr a gododd yr arian ar draws Cymru, a Gwynfor Evans a arweiniodd y seremoni.FfynhonnellCastell Cydweli ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: saif Castell Cydweli yn nhref Cydweli wrth aber Afon Gwendraeth Fach, Sir Gaerfyrddin, a godwyd i reoli Cwmwd Cydweli; yn ymyl y castell yn 1136 ymladdwyd Brwydr Maes Gwenllian rhwng Gwenllian, gwraig Gruffudd ap Rhys, a Maurice de Londres, a lladdwyd y dywysoges yn y frwydr; cipiodd yr Arglwydd Rhys y castell ar ddechrau’r 1190au; yn 1231 fe’i cipiwyd gan Lywelyn Fawr yn ystod ei ymgyrch fawr yn y de; ar 23 Mai 1991 dadorchuddiwyd cofeb er cof am Wenllian yn y castell, a’r arian wedi’i godi gan Ferched y Wawr ledled Cymru a’r seremoni dan arweiniad Gwynfor Evans; roedd buddugoliaeth y Cymry dros y Saeson ym Mrwydr Cydweli yn 1258 yn eithriadol o bwysig, un o gyfres o ymgyrchoedd dan arweiniad y Tywysog Llywelyn, yn dilyn buddugoliaeth y Cymry yng Nghoed Llathen ac adennill cestyll gan gynnwys Talacharn, Llansteffan ac Arberth; cyfeiria Annales Cambriae at y frwydr. Mae artistiaid yn aml yn ei dangos yn arwres ddewr, â chleddyf yn ei llaw neu’n gyrru cerbyd rhyfel i’r frwydr, fel Buddug.FfynhonnellGwenllian ferch Gruffudd ap Cynan ↗Wicipedia CymraegGwenllian (bu farw 1136), merch Gruffudd ap Cynan ac Angharad ferch Owain, chwaer Owain Gwynedd a gwraig Gruffudd ap Rhys o Gaeo, tywysog y Deheubarth; drwy ei phriodas cyfunodd linach frenhinol y Deheubarth a Gwynedd; daeth yn enwog oherwydd ei hangerdd dewr yn erbyn y Normaniaid yn 1136, lladdwyd hi yn y frwydr gerllaw Castell Cydweli, ac mae’n enghraifft anghyffredin yng Nghymru’r Oesoedd Canol o fenyw’n arwain mewn brwydr; fe’i portreadir yn aml fel arwres ddewr gyda’i chleddyf yn ei llaw neu’n teithio mewn cerbyd i frwydr, yn debyg i Buddug; hi oedd yr ieuengaf o wyth o blant, wedi ei geni ym Môn, pencadlys teulu brenhinol Aberffraw, gyda phedair chwaer hŷn, Mared, Rhiannell, Susanna ac Annest, a brodyr Cadwallon, Owain a Chadwaladr; roedd yn or-or-orwyres i Brian Bóruma, Brenin Uchel Iwerddon; roedd yn eithriadol o brydferth; pan deithiodd Gruffudd ap Rhys i Wynedd tua 1113 i gwrdd â’i thad, penderfynodd y ddau redeg i ffwrdd a phriodi; eu plant oedd Morgan, Maelgwn, Gwladus, Nest, Owain, Maredudd, Rhys a Sion; aeth i fyw gyda theulu ei gŵr yn Ninefwr yn y Deheubarth. Fe’i cymysgir weithiau â Gwenllian ferch Llywelyn, a oedd yn byw ddwy ganrif yn ddiweddarach.FfynhonnellGwenllian ferch Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’u gyrru o’u tiroedd, ymosododd Gwenllian a Gruffudd ap Rhys ar safleoedd y Normaniaid o gadarnleoedd yn y mynyddoedd a’r coedydd, a galwodd yr hanesydd Philip Warner hwy yn ‘Robin Hoodiaid Cymru’; gwanhaodd cipio gorsedd Lloegr gan Steffan rym y brenin, ac ar 1 Ionawr 1136 trechodd y Cymry lu Normanaidd yn Llwchwr, a ddechreuodd y gwrthryfel yn y de; tra oedd Gruffudd yng Ngwynedd yn ceisio cymorth, cododd Gwenllian fyddin i amddiffyn Deheubarth yn erbyn Maurice de Londres, arglwydd Cydweli, a Geoffrey, cwnstabl yr esgob; mae Maes Gwenllian, y cae y credir mai yno y bu’r frwydr, i’r gogledd o Gydweli ger y castell, a dywedir i ffynnon ynddo darddu lle bu farw; daeth ei marwolaeth yn gri i ymgynnull; y flwyddyn honno lladdodd gwŷr Iorwerth ab Owain o Went Richard Fitz Gilbert de Clare, a chipiodd ei brodyr Owain a Chadwaladr Lanfihangel, Aberystwyth a Llanbadarn; fe’i cymysgir weithiau â Gwenllian ferch Llywelyn ddwy ganrif yn ddiweddarach. Yr un flwyddyn cipiodd ei brodyr Owain a Chadwaladr Lanfihangel, Aberystwyth a Llanbadarn.FfynhonnellGwenllian ferch Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’u gyrru o’u tiroedd, ymosododd Gwenllian a Gruffudd ap Rhys ar safleoedd y Normaniaid o gadarnleoedd yn y mynyddoedd a’r coedydd, a galwodd yr hanesydd Philip Warner hwy yn ‘Robin Hoodiaid Cymru’; gwanhaodd cipio gorsedd Lloegr gan Steffan rym y brenin, ac ar 1 Ionawr 1136 trechodd y Cymry lu Normanaidd yn Llwchwr, a ddechreuodd y gwrthryfel yn y de; tra oedd Gruffudd yng Ngwynedd yn ceisio cymorth, cododd Gwenllian fyddin i amddiffyn Deheubarth yn erbyn Maurice de Londres, arglwydd Cydweli, a Geoffrey, cwnstabl yr esgob; mae Maes Gwenllian, y cae y credir mai yno y bu’r frwydr, i’r gogledd o Gydweli ger y castell, a dywedir i ffynnon ynddo darddu lle bu farw; daeth ei marwolaeth yn gri i ymgynnull; y flwyddyn honno lladdodd gwŷr Iorwerth ab Owain o Went Richard Fitz Gilbert de Clare, a chipiodd ei brodyr Owain a Chadwaladr Lanfihangel, Aberystwyth a Llanbadarn; fe’i cymysgir weithiau â Gwenllian ferch Llywelyn ddwy ganrif yn ddiweddarach.
Ffynonellau a darllen pellach





