Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion

1136

Gwenllian a’r Gwrthryfel Mawr

Lladdwyd y Dywysoges Gwenllian wrth ymladd y Normaniaid ger Cydweli. Fisoedd yn ddiweddarach mae’r Cymry’n eu trechu yng Nghrug Mawr.

Llun: Paentiad Hugh Williams (1909) o Wenllian, ‘arwres Cydweli’, fel y’i hargraffwyd ar gerdyn post · Hugh Williams, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Yn 1136 cododd Cymru yn erbyn y Normaniaid. Tra oedd ei gŵr Gruffudd ap Rhys i ffwrdd yn casglu cymorth yng Ngwynedd, arweiniodd y dywysoges Gwenllian ei wŷr i’r frwydr ger Cydweli.

PwyGwenllian, merch Gruffudd ap Cynan
BleGer Cydweli, yn y lle a elwir heddiw Maes Gwenllian
Yn erbynMaurice de Londres

Fel brenhines yr Amasoniaid#

Arweiniodd ei wraig Gwenllian (fel brenhines yr Amasoniaid, ac ail Penthesilea) fyddin i’r parthau hyn.

Gerallt Gymro, Hanes y Daith drwy Gymru

Fe’i trechwyd a’i lladd, a syrthiodd ei mab Morgan wrth ei hochr. Daliwyd ei mab Maelgwn yn garcharor.

Y gofeb i Wenllian yng Nghydweli, yn dathlu un o arwresau mawr Cymru.
Y gofeb i Wenllian yng Nghydweli, yn dathlu un o arwresau mawr Cymru. · Llun: Michael Garlick, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Ei henw mewn brwydr#

Nid anghofiodd ei phobl hi. Galwai byddinoedd Cymru’n ddiweddarach ar ei henw wrth fynd i’r frwydr.

Y gwrthryfel yn mynd rhagddo#

Yr hydref hwnnw trechodd ei gŵr a’i brodyr Owain a Chadwaladr y Normaniaid yng Nghrug Mawr. Tyfodd ei mab Rhys i fod yn Arglwydd Rhys.

Tyrau a muriau Castell Cydweli uwchben dyffryn Gwendraeth
Tyrau a muriau Castell Cydweli uwchben dyffryn Gwendraeth · Llun: Iphrit, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Merch o Aberffraw#

Gwenllian oedd yr ieuengaf o wyth plentyn Gruffudd ap Cynan ac Angharad, a aned ym Môn, cartref tŷ brenhinol Aberffraw. Ei chwiorydd hŷn oedd Mared, Rhiannell, Susanna ac Annest, a’i brodyr oedd Cadwallon, Owain a Chadwaladr. Drwy ei phriodas â Gruffudd ap Rhys unodd linachau brenhinol Gwynedd a Deheubarth.

Blwyddyn y gwrthryfel#

Pan gipiodd Steffan orsedd Lloegr, gwanhaodd grym y brenin. Ar 1 Ionawr 1136 trechodd y Cymry lu Normanaidd yn Llwchwr, rhwng Casllwchwr ac Abertawe, a dechreuodd y gwrthryfel yn y de. Aeth Gruffudd i’r gogledd i Wynedd i ofyn i’w thad am gymorth, a thra oedd i ffwrdd cododd Gwenllian fyddin i amddiffyn Deheubarth.

Y frwydr yng Nghydweli#

Yn ei herbyn daeth Maurice de Londres, arglwydd Cydweli, a Geoffrey, cwnstabl yr esgob. Arweiniodd yr ymosodiad ar gadarnle’r Normaniaid, a syrthiodd yn ymladd y tu allan i’r dref, yn y lle a elwir o hyd yn Faes Gwenllian. Mae’r cae i’r gogledd o’r dref ger y castell, a dywedir i ffynnon ynddo darddu lle bu farw.

Castell Cydweli#

Gall yr enw Cydweli olygu tir Cadwal. Yn 1737 sefydlwyd gwaith tunplat i’r gogledd o’r dref, yr ail yng ngwledydd Prydain yn ôl y gred. Cylchfur o bridd a phren oedd y castell cyntaf yng Nghydweli, a godwyd yn fuan wedi 1106. Cipiodd ei mab yr Arglwydd Rhys ef yn 1159 a chael ei gydnabod gan Harri II yn rheolwr y fro. Dechreuwyd y castell carreg a welwn, gyda phedwar tŵr crwn mawr, yn yr 1270au yn fwyaf tebygol, a Cadw sy’n gofalu amdano heddiw. Dechreuwyd ei borthdy mawr yn 1388–89, ac wedi 1485 cododd Rhys ap Thomas neuadd fawr newydd. Fe’i cyfrifir yn un o gestyll gorau Cymru, a’r priordy Benedictaidd a sefydlwyd wrth ei ochr yw Eglwys y Santes Fair heddiw. Cipiodd Llywelyn Fawr Gydweli yn 1231, ac yn 1258 enillodd y Cymry frwydr Cydweli yn ymgyrchoedd Llywelyn ap Gruffudd.

Ei chofio#

Ar 23 Mai 1991 dadorchuddiwyd cofeb i Wenllian wrth y castell. Merched y Wawr a gododd yr arian ar draws Cymru, a Gwynfor Evans a arweiniodd y seremoni. Mae artistiaid yn aml yn ei dangos yn arwres ddewr, â chleddyf yn ei llaw neu’n gyrru cerbyd rhyfel i’r frwydr, fel Buddug. Fe’i cymysgir weithiau â Gwenllian ferch Llywelyn, a oedd yn byw ddwy ganrif yn ddiweddarach. Yr un flwyddyn cipiodd ei brodyr Owain a Chadwaladr Lanfihangel, Aberystwyth a Llanbadarn.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Cyn ac wedyn

  1. Llyfr Llandaf

    Mae clerigwyr Llandaf yn casglu bucheddau eu saint a siarteri eu heglwys yn un llyfr mawr, yn llawn hen enwau lleoedd Cymraeg.

    Llyfr Llandaf
  2. Abaty Tyndyrn

    Mae’r mynaich gwynion yn sefydlu Tyndyrn, yr abaty Sistersaidd cyntaf yng Nghymru. Yn ddiweddarach mae’r adfeilion yn ysbrydoli beirdd ac arlunwyr.

    Abaty Tyndyrn
  3. Buddugoliaeth Crug Mawr

    Mae Owain Gwynedd a’i frawd Cadwaladr yn chwalu byddin Normanaidd yng Nghrug Mawr ger Aberteifi. Mae’r Normaniaid sy’n ffoi yn torri’r bont dros afon Teifi.

    Buddugoliaeth Crug Mawr
  4. Hanes Brenhinoedd Prydain

    Mae Sieffre o Fynwy, gŵr o Went, yn ysgrifennu hanes y Brythoniaid o Frutus o Gaerdroea hyd Gadwaladr. Wedi’i droi i’r Gymraeg fel Brut y Brenhinedd, daw’n hoff lyfr hanes Cymru’r Oesoedd Canol.

    Hanes Brenhinoedd Prydain

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf