Sieffre o Fynwy
Hanesydd brenhinoedd Prydain (wedi’i gofnodi)Gŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.
Sieffre o Fynwy

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion
c. 1136
Mae Sieffre o Fynwy, gŵr o Went, yn ysgrifennu hanes y Brythoniaid o Frutus o Gaerdroea hyd Gadwaladr. Wedi’i droi i’r Gymraeg fel Brut y Brenhinedd, daw’n hoff lyfr hanes Cymru’r Oesoedd Canol.
Llun: Gwrtheyrn a’r dreigiau coch a gwyn, o gopi o Hanes Sieffre o’r bymthegfed ganrif. · Master of Edward IV, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Tua 1136 ysgrifennodd Sieffre o Fynwy, clerigwr o Gymru, hanes brenhinoedd y Brythoniaid yn Lladin. Daeth yn un o lyfrau mwyaf poblogaidd yr Oesoedd Canol.FfynhonnellHistoria Regum Britanniae ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd tua 1136 gan y clerigwr Cymreig Sieffre o Fynwy a’i gyflwyno i Robert, iarll Caerloyw, a Waleran o Meulan; dywedodd Sieffre iddo droi i’r Lladin hen lyfr yn iaith y Brythoniaid a gafodd gan Walter, archddiacon Rhydychen; mae’n rhedeg o Brutus drwy frenhinoedd y Brythoniaid, gyda Llŷr, Myrddin ac Arthur, hyd Gadwaladr; mae 215 o lawysgrifau canoloesol ar glawr; erbyn diwedd y drydedd ganrif ar ddeg fe’i troswyd i sawl fersiwn Cymraeg, Brut y Brenhinedd; rhoddodd Wace a Layamon ef ar gân.
| Pryd | Tua 1136 |
|---|---|
| Pwy | Sieffre o Fynwy |
| Copïau | Mae 215 o lawysgrifau canoloesol ar glawr |
Dywedodd Sieffre iddo droi i’r Lladin hen lyfr yn iaith y Brythoniaid, a gafodd gan Walter, archddiacon Rhydychen.FfynhonnellHistoria Regum Britanniae ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd tua 1136 gan y clerigwr Cymreig Sieffre o Fynwy a’i gyflwyno i Robert, iarll Caerloyw, a Waleran o Meulan; dywedodd Sieffre iddo droi i’r Lladin hen lyfr yn iaith y Brythoniaid a gafodd gan Walter, archddiacon Rhydychen; mae’n rhedeg o Brutus drwy frenhinoedd y Brythoniaid, gyda Llŷr, Myrddin ac Arthur, hyd Gadwaladr; mae 215 o lawysgrifau canoloesol ar glawr; erbyn diwedd y drydedd ganrif ar ddeg fe’i troswyd i sawl fersiwn Cymraeg, Brut y Brenhinedd; rhoddodd Wace a Layamon ef ar gân.
Rhed y stori o Brutus, a roes ei enw i Brydain, drwy frenhinoedd y Brythoniaid, Llŷr, Myrddin ac Arthur, hyd Gadwaladr, yr olaf ohonynt. Hanes Llŷr yw’r fersiwn hynaf o King Lear.FfynhonnellHistoria Regum Britanniae ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd tua 1136 gan y clerigwr Cymreig Sieffre o Fynwy a’i gyflwyno i Robert, iarll Caerloyw, a Waleran o Meulan; dywedodd Sieffre iddo droi i’r Lladin hen lyfr yn iaith y Brythoniaid a gafodd gan Walter, archddiacon Rhydychen; mae’n rhedeg o Brutus drwy frenhinoedd y Brythoniaid, gyda Llŷr, Myrddin ac Arthur, hyd Gadwaladr; mae 215 o lawysgrifau canoloesol ar glawr; erbyn diwedd y drydedd ganrif ar ddeg fe’i troswyd i sawl fersiwn Cymraeg, Brut y Brenhinedd; rhoddodd Wace a Layamon ef ar gân.
Erbyn diwedd y drydedd ganrif ar ddeg roedd wedi’i droi i’r Gymraeg sawl gwaith, fel Brut y Brenhinedd, a daeth yn llyfr hanes Cymru.FfynhonnellHistoria Regum Britanniae ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd tua 1136 gan y clerigwr Cymreig Sieffre o Fynwy a’i gyflwyno i Robert, iarll Caerloyw, a Waleran o Meulan; dywedodd Sieffre iddo droi i’r Lladin hen lyfr yn iaith y Brythoniaid a gafodd gan Walter, archddiacon Rhydychen; mae’n rhedeg o Brutus drwy frenhinoedd y Brythoniaid, gyda Llŷr, Myrddin ac Arthur, hyd Gadwaladr; mae 215 o lawysgrifau canoloesol ar glawr; erbyn diwedd y drydedd ganrif ar ddeg fe’i troswyd i sawl fersiwn Cymraeg, Brut y Brenhinedd; rhoddodd Wace a Layamon ef ar gân.

Ganed Sieffre tua diwedd yr unfed ganrif ar ddeg, yn Nhrefynwy efallai. Galwai dynion ei oes ef yn Galfridus Arturus, ac yn ei lyfr galwodd ei hun yn Galfridus Monemutensis, Sieffre o Fynwy. Yn Gymraeg ef yw Gruffudd ab Arthur, neu Sieffre o Fynwy.FfynhonnellGeoffrey of Monmouth ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1095 (rhwng tua 1090 a 1100), yn Nhrefynwy o bosibl; galwai ei gyfoeswyr ef yn Galfridus Arturus, ac yn yr Hanes galwodd ei hun yn Galfridus Monemutensis, Sieffre o Fynwy; yn Gymraeg, Gruffudd ab Arthur a Sieffre o Fynwy; rhwng 1129 a 1151 mae ei enw ar chwe siarter yn ardal Rhydychen, weithiau gyda’r teitl magister, athro; canon seciwlar coleg San Siôr yn ôl pob tebyg; llofnodwyd pob siarter a lofnododd ef hefyd gan Walter, archddiacon Rhydychen; y Prophetiae Merlini, ei waith cynharaf yn ôl pob tebyg, cyn 1135; y Vita Merlini, cerdd mewn hecsamedrau; ordeiniwyd ef yn offeiriad yn Westminster a’i gysegru’n esgob Llanelwy yn Lambeth ar 24 Chwefror 1152 gan yr Archesgob Theobald; bu farw, yn ôl y croniclau Cymreig, rhwng 25 Rhagfyr 1154 a 24 Rhagfyr 1155; defnyddiwyd yr Hanes gan Robert o Torigni a Henry o Huntingdon, a chredid ef yn hanes ymhell i’r unfed ganrif ar bymtheg; cyfrifa ysgolheigion ef yn brif sylfaenydd straeon Arthur, fel y rhennir gweithiau yn rhai cyn Sieffre a rhai wedi Sieffre. Roedd gan Drefynwy, y dref ar afon Mynwy, gastell Normanaidd o tua 1067.FfynhonnellMonmouth ↗Wikipedia (Saesneg)Trefynwy, ‘tref ar Fynwy’, a ddisodlodd yr hen enw Abermynwy erbyn y 1600au; y gaer Rufeinig fach Blestium oedd yr anheddiad cyntaf a gofnodwyd; cododd y Normaniaid y castell tua 1067; ganed Harri V yn 1386 ym mhorthdy’r castell; ganed Sieffre o Fynwy tua 1100; codwyd muriau’r dref a chaerogi Pont Mynwy tua 1300, yr unig bont gaerog o’r fath ym Mhrydain; codwyd Neuadd y Sir yn 1724; codwyd Great Castle House yn 1673; daeth Nelson i’r Cymin yn 1802; daeth Trefynwy’n dref sirol wedi Deddfau Cyfreithiau yng Nghymru 1536; saif cerflun o Charles Rolls, a sefydlodd fusnes ceir gyda Henry Royce yn 1904, yn Sgwâr Agincourt; 10,508 o bobl yn 2011.
Rhwng 1129 a 1151 mae ei enw ar chwe siarter o gwmpas Rhydychen, weithiau gyda’r teitl magister, athro. Roedd yn ganon yng ngholeg San Siôr yn ôl pob tebyg, a thystiwyd pob siarter a dystiodd ef hefyd gan Walter, archddiacon Rhydychen.FfynhonnellGeoffrey of Monmouth ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1095 (rhwng tua 1090 a 1100), yn Nhrefynwy o bosibl; galwai ei gyfoeswyr ef yn Galfridus Arturus, ac yn yr Hanes galwodd ei hun yn Galfridus Monemutensis, Sieffre o Fynwy; yn Gymraeg, Gruffudd ab Arthur a Sieffre o Fynwy; rhwng 1129 a 1151 mae ei enw ar chwe siarter yn ardal Rhydychen, weithiau gyda’r teitl magister, athro; canon seciwlar coleg San Siôr yn ôl pob tebyg; llofnodwyd pob siarter a lofnododd ef hefyd gan Walter, archddiacon Rhydychen; y Prophetiae Merlini, ei waith cynharaf yn ôl pob tebyg, cyn 1135; y Vita Merlini, cerdd mewn hecsamedrau; ordeiniwyd ef yn offeiriad yn Westminster a’i gysegru’n esgob Llanelwy yn Lambeth ar 24 Chwefror 1152 gan yr Archesgob Theobald; bu farw, yn ôl y croniclau Cymreig, rhwng 25 Rhagfyr 1154 a 24 Rhagfyr 1155; defnyddiwyd yr Hanes gan Robert o Torigni a Henry o Huntingdon, a chredid ef yn hanes ymhell i’r unfed ganrif ar bymtheg; cyfrifa ysgolheigion ef yn brif sylfaenydd straeon Arthur, fel y rhennir gweithiau yn rhai cyn Sieffre a rhai wedi Sieffre.
Ei waith cyntaf yn ôl pob tebyg oedd y Prophetiae Merlini, Proffwydoliaethau Myrddin, a ysgrifennwyd cyn 1135. Wedyn ysgrifennodd Fuchedd Myrddin, y Vita Merlini, yn gerdd mewn hecsamedrau.FfynhonnellGeoffrey of Monmouth ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1095 (rhwng tua 1090 a 1100), yn Nhrefynwy o bosibl; galwai ei gyfoeswyr ef yn Galfridus Arturus, ac yn yr Hanes galwodd ei hun yn Galfridus Monemutensis, Sieffre o Fynwy; yn Gymraeg, Gruffudd ab Arthur a Sieffre o Fynwy; rhwng 1129 a 1151 mae ei enw ar chwe siarter yn ardal Rhydychen, weithiau gyda’r teitl magister, athro; canon seciwlar coleg San Siôr yn ôl pob tebyg; llofnodwyd pob siarter a lofnododd ef hefyd gan Walter, archddiacon Rhydychen; y Prophetiae Merlini, ei waith cynharaf yn ôl pob tebyg, cyn 1135; y Vita Merlini, cerdd mewn hecsamedrau; ordeiniwyd ef yn offeiriad yn Westminster a’i gysegru’n esgob Llanelwy yn Lambeth ar 24 Chwefror 1152 gan yr Archesgob Theobald; bu farw, yn ôl y croniclau Cymreig, rhwng 25 Rhagfyr 1154 a 24 Rhagfyr 1155; defnyddiwyd yr Hanes gan Robert o Torigni a Henry o Huntingdon, a chredid ef yn hanes ymhell i’r unfed ganrif ar bymtheg; cyfrifa ysgolheigion ef yn brif sylfaenydd straeon Arthur, fel y rhennir gweithiau yn rhai cyn Sieffre a rhai wedi Sieffre. Gosododd y proffwydoliaethau o fewn yr Hanes ei hun, gan dorri ar draws y stori i’w rhoi yn llawn.FfynhonnellHistoria Regum Britanniae ↗Wikipedia (Saesneg)Mae Sieffre yn torri ar draws y stori, wedi i Wrtheyrn golli llawer o’i dir, i osod proffwydoliaethau Myrddin; mae Caswallon yn talu teyrnged i Iŵl Cesar ac yn gwneud heddwch ag ef; seren gynffon ar ffurf pen draig, a ddarllenir gan Fyrddin yn arwydd i Uthr, a elwir Pendragon; mae Arthur yn rhoi’r orsedd i Gystennin fab Cador; dangosodd argraffiad beirniadol 2007 fod y llawysgrifau mwyaf cywir yn galw’r gwaith yn De gestis Britonum; mae 215 o lawysgrifau wedi goroesi, a Bern, Burgerbibliothek MS 568 yn sail i argraffiad Neil Wright yn 1984; Roman de Brut Wace (1155), cyfieithiad Normanaidd ar gân; Brut Layamon, dechrau’r drydedd ganrif ar ddeg, ar gân yn Saesneg Canol; Gesta Regum Britanniae William o Rennes, Lladin ar gân, ail chwarter y drydedd ganrif ar ddeg; aeth llawer ohono i Gronicl Raphael Holinshed yn yr unfed ganrif ar bymtheg.
Cyflwynodd Sieffre’r llyfr i Robert, iarll Caerloyw, a Waleran o Meulan.FfynhonnellHistoria Regum Britanniae ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd tua 1136 gan y clerigwr Cymreig Sieffre o Fynwy a’i gyflwyno i Robert, iarll Caerloyw, a Waleran o Meulan; dywedodd Sieffre iddo droi i’r Lladin hen lyfr yn iaith y Brythoniaid a gafodd gan Walter, archddiacon Rhydychen; mae’n rhedeg o Brutus drwy frenhinoedd y Brythoniaid, gyda Llŷr, Myrddin ac Arthur, hyd Gadwaladr; mae 215 o lawysgrifau canoloesol ar glawr; erbyn diwedd y drydedd ganrif ar ddeg fe’i troswyd i sawl fersiwn Cymraeg, Brut y Brenhinedd; rhoddodd Wace a Layamon ef ar gân. Ynddo mae Caswallon yn gwneud heddwch ag Iŵl Cesar, a darllenir seren gynffon ar ffurf pen draig gan Fyrddin yn arwydd i Uthr, a elwir Pendragon. Ar ddiwedd ei deyrnasiad mae Arthur yn rhoi’r goron i Gystennin fab Cador. Mae’r llawysgrifau gorau yn galw’r gwaith yn De gestis Britonum, gweithredoedd y Brythoniaid.FfynhonnellHistoria Regum Britanniae ↗Wikipedia (Saesneg)Mae Sieffre yn torri ar draws y stori, wedi i Wrtheyrn golli llawer o’i dir, i osod proffwydoliaethau Myrddin; mae Caswallon yn talu teyrnged i Iŵl Cesar ac yn gwneud heddwch ag ef; seren gynffon ar ffurf pen draig, a ddarllenir gan Fyrddin yn arwydd i Uthr, a elwir Pendragon; mae Arthur yn rhoi’r orsedd i Gystennin fab Cador; dangosodd argraffiad beirniadol 2007 fod y llawysgrifau mwyaf cywir yn galw’r gwaith yn De gestis Britonum; mae 215 o lawysgrifau wedi goroesi, a Bern, Burgerbibliothek MS 568 yn sail i argraffiad Neil Wright yn 1984; Roman de Brut Wace (1155), cyfieithiad Normanaidd ar gân; Brut Layamon, dechrau’r drydedd ganrif ar ddeg, ar gân yn Saesneg Canol; Gesta Regum Britanniae William o Rennes, Lladin ar gân, ail chwarter y drydedd ganrif ar ddeg; aeth llawer ohono i Gronicl Raphael Holinshed yn yr unfed ganrif ar bymtheg.
Yn hwyr yn ei oes ordeiniwyd Sieffre yn offeiriad yn Westminster a’i gysegru’n esgob Llanelwy yn Lambeth ar 24 Chwefror 1152, gan yr Archesgob Theobald. Mae’r croniclau Cymreig yn cofnodi ei farw rhwng Nadolig 1154 a Nadolig 1155.FfynhonnellGeoffrey of Monmouth ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1095 (rhwng tua 1090 a 1100), yn Nhrefynwy o bosibl; galwai ei gyfoeswyr ef yn Galfridus Arturus, ac yn yr Hanes galwodd ei hun yn Galfridus Monemutensis, Sieffre o Fynwy; yn Gymraeg, Gruffudd ab Arthur a Sieffre o Fynwy; rhwng 1129 a 1151 mae ei enw ar chwe siarter yn ardal Rhydychen, weithiau gyda’r teitl magister, athro; canon seciwlar coleg San Siôr yn ôl pob tebyg; llofnodwyd pob siarter a lofnododd ef hefyd gan Walter, archddiacon Rhydychen; y Prophetiae Merlini, ei waith cynharaf yn ôl pob tebyg, cyn 1135; y Vita Merlini, cerdd mewn hecsamedrau; ordeiniwyd ef yn offeiriad yn Westminster a’i gysegru’n esgob Llanelwy yn Lambeth ar 24 Chwefror 1152 gan yr Archesgob Theobald; bu farw, yn ôl y croniclau Cymreig, rhwng 25 Rhagfyr 1154 a 24 Rhagfyr 1155; defnyddiwyd yr Hanes gan Robert o Torigni a Henry o Huntingdon, a chredid ef yn hanes ymhell i’r unfed ganrif ar bymtheg; cyfrifa ysgolheigion ef yn brif sylfaenydd straeon Arthur, fel y rhennir gweithiau yn rhai cyn Sieffre a rhai wedi Sieffre.
Rhoddodd Wace ef ar gân yn Ffrangeg Normanaidd fel y Roman de Brut yn 1155, Layamon ar gân yn Saesneg yn gynnar yn y drydedd ganrif ar ddeg, a William o Rennes ar gân yn Lladin. Yn yr unfed ganrif ar bymtheg aeth Raphael Holinshed â llawer ohono i’w Gronicl.FfynhonnellHistoria Regum Britanniae ↗Wikipedia (Saesneg)Mae Sieffre yn torri ar draws y stori, wedi i Wrtheyrn golli llawer o’i dir, i osod proffwydoliaethau Myrddin; mae Caswallon yn talu teyrnged i Iŵl Cesar ac yn gwneud heddwch ag ef; seren gynffon ar ffurf pen draig, a ddarllenir gan Fyrddin yn arwydd i Uthr, a elwir Pendragon; mae Arthur yn rhoi’r orsedd i Gystennin fab Cador; dangosodd argraffiad beirniadol 2007 fod y llawysgrifau mwyaf cywir yn galw’r gwaith yn De gestis Britonum; mae 215 o lawysgrifau wedi goroesi, a Bern, Burgerbibliothek MS 568 yn sail i argraffiad Neil Wright yn 1984; Roman de Brut Wace (1155), cyfieithiad Normanaidd ar gân; Brut Layamon, dechrau’r drydedd ganrif ar ddeg, ar gân yn Saesneg Canol; Gesta Regum Britanniae William o Rennes, Lladin ar gân, ail chwarter y drydedd ganrif ar ddeg; aeth llawer ohono i Gronicl Raphael Holinshed yn yr unfed ganrif ar bymtheg. Tynnodd Henry o Huntingdon a Robert o Torigni arno ar gyfer eu hanesion eu hunain, a darllenwyd ef fel hanes ymhell i’r unfed ganrif ar bymtheg. Cyfrifa ysgolheigion Sieffre yn brif sylfaenydd straeon Arthur, fel y rhennir gweithiau diweddarach yn rhai cyn ei amser ef a rhai wedi hynny.FfynhonnellGeoffrey of Monmouth ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1095 (rhwng tua 1090 a 1100), yn Nhrefynwy o bosibl; galwai ei gyfoeswyr ef yn Galfridus Arturus, ac yn yr Hanes galwodd ei hun yn Galfridus Monemutensis, Sieffre o Fynwy; yn Gymraeg, Gruffudd ab Arthur a Sieffre o Fynwy; rhwng 1129 a 1151 mae ei enw ar chwe siarter yn ardal Rhydychen, weithiau gyda’r teitl magister, athro; canon seciwlar coleg San Siôr yn ôl pob tebyg; llofnodwyd pob siarter a lofnododd ef hefyd gan Walter, archddiacon Rhydychen; y Prophetiae Merlini, ei waith cynharaf yn ôl pob tebyg, cyn 1135; y Vita Merlini, cerdd mewn hecsamedrau; ordeiniwyd ef yn offeiriad yn Westminster a’i gysegru’n esgob Llanelwy yn Lambeth ar 24 Chwefror 1152 gan yr Archesgob Theobald; bu farw, yn ôl y croniclau Cymreig, rhwng 25 Rhagfyr 1154 a 24 Rhagfyr 1155; defnyddiwyd yr Hanes gan Robert o Torigni a Henry o Huntingdon, a chredid ef yn hanes ymhell i’r unfed ganrif ar bymtheg; cyfrifa ysgolheigion ef yn brif sylfaenydd straeon Arthur, fel y rhennir gweithiau yn rhai cyn Sieffre a rhai wedi Sieffre.
Mae tua thrigain fersiwn Cymraeg o Frut y Brenhinedd wedi goroesi, y cynharaf o ganol y drydedd ganrif ar ddeg. Fersiwn Peniarth 44 yw’r cyntaf i gynnwys stori Lludd a Llefelys, ac efallai fod Brut Dingestow yn dod o Wynedd. Fe’u hargraffwyd yn y Myvyrian Archaiology (1801–1807), a throsodd Peter Roberts un i’r Saesneg yn 1811.FfynhonnellBrut y Brenhinedd ↗Wikipedia (Saesneg)Erys tua 60 fersiwn, y cynharaf o ganol y 13eg ganrif; mae Brynley F. Roberts, ar ôl J. J. Parry, yn eu rhannu’n chwe dosbarth: Dingestow, Peniarth 44, Llanstephan 1, Peniarth 21, Cotton Cleopatra B. v a Brut Tysilio; Peniarth 44, o ganol y 13eg ganrif, yw’r cyntaf i gynnwys Lludd a Llefelys; efallai fod Brut Dingestow (NLW MS 5266), o ddiwedd y 13eg ganrif, yn dod o Wynedd; argraffwyd yn y Myvyrian Archaiology (1801–1807) a’i roi yn Saesneg gan Peter Roberts yn 1811; golygodd Henry Lewis Brut Dingestow yn 1942.
Ffynonellau a darllen pellach
Gŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.
Sieffre o FynwyLladdwyd y Dywysoges Gwenllian wrth ymladd y Normaniaid ger Cydweli. Fisoedd yn ddiweddarach mae’r Cymry’n eu trechu yng Nghrug Mawr.
Gwenllian a’r Gwrthryfel MawrMae Owain Gwynedd a’i frawd Cadwaladr yn chwalu byddin Normanaidd yng Nghrug Mawr ger Aberteifi. Mae’r Normaniaid sy’n ffoi yn torri’r bont dros afon Teifi.
Buddugoliaeth Crug MawrMae Gruffudd ap Cynan yn marw a’i fab Owain yn dod yn frenin. Mewn 33 mlynedd mae’n gwneud Gwynedd yn brif rym Cymru.
Owain GwyneddMae Rhys ap Gruffudd, mab Gwenllian, yn dod yn rheolwr Deheubarth, ac yntau’n dal yn ei ugeiniau cynnar.
Yr Arglwydd RhysYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf