Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion

c. 1136

Hanes Brenhinoedd Prydain

Mae Sieffre o Fynwy, gŵr o Went, yn ysgrifennu hanes y Brythoniaid o Frutus o Gaerdroea hyd Gadwaladr. Wedi’i droi i’r Gymraeg fel Brut y Brenhinedd, daw’n hoff lyfr hanes Cymru’r Oesoedd Canol.

Llun: Gwrtheyrn a’r dreigiau coch a gwyn, o gopi o Hanes Sieffre o’r bymthegfed ganrif. · Master of Edward IV, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Tua 1136 ysgrifennodd Sieffre o Fynwy, clerigwr o Gymru, hanes brenhinoedd y Brythoniaid yn Lladin. Daeth yn un o lyfrau mwyaf poblogaidd yr Oesoedd Canol.

PrydTua 1136
PwySieffre o Fynwy
CopïauMae 215 o lawysgrifau canoloesol ar glawr

Hen lyfr yn iaith y Brythoniaid#

Dywedodd Sieffre iddo droi i’r Lladin hen lyfr yn iaith y Brythoniaid, a gafodd gan Walter, archddiacon Rhydychen.

O Brutus hyd Gadwaladr#

Rhed y stori o Brutus, a roes ei enw i Brydain, drwy frenhinoedd y Brythoniaid, Llŷr, Myrddin ac Arthur, hyd Gadwaladr, yr olaf ohonynt. Hanes Llŷr yw’r fersiwn hynaf o King Lear.

Brut y Brenhinedd#

Erbyn diwedd y drydedd ganrif ar ddeg roedd wedi’i droi i’r Gymraeg sawl gwaith, fel Brut y Brenhinedd, a daeth yn llyfr hanes Cymru.

Dechrau Hanes Sieffre, gyda’i gyflwyniad, mewn llawysgrif sydd yn awr yn Bern.
Dechrau Hanes Sieffre, gyda’i gyflwyniad, mewn llawysgrif sydd yn awr yn Bern. · Llun: Unknown medieval scribe, Public domain, Wikimedia Commons

Yr awdur#

Ganed Sieffre tua diwedd yr unfed ganrif ar ddeg, yn Nhrefynwy efallai. Galwai dynion ei oes ef yn Galfridus Arturus, ac yn ei lyfr galwodd ei hun yn Galfridus Monemutensis, Sieffre o Fynwy. Yn Gymraeg ef yw Gruffudd ab Arthur, neu Sieffre o Fynwy. Roedd gan Drefynwy, y dref ar afon Mynwy, gastell Normanaidd o tua 1067.

Yn Rhydychen#

Rhwng 1129 a 1151 mae ei enw ar chwe siarter o gwmpas Rhydychen, weithiau gyda’r teitl magister, athro. Roedd yn ganon yng ngholeg San Siôr yn ôl pob tebyg, a thystiwyd pob siarter a dystiodd ef hefyd gan Walter, archddiacon Rhydychen.

Proffwydoliaethau Myrddin#

Ei waith cyntaf yn ôl pob tebyg oedd y Prophetiae Merlini, Proffwydoliaethau Myrddin, a ysgrifennwyd cyn 1135. Wedyn ysgrifennodd Fuchedd Myrddin, y Vita Merlini, yn gerdd mewn hecsamedrau. Gosododd y proffwydoliaethau o fewn yr Hanes ei hun, gan dorri ar draws y stori i’w rhoi yn llawn.

Y tu mewn i’r Hanes#

Cyflwynodd Sieffre’r llyfr i Robert, iarll Caerloyw, a Waleran o Meulan. Ynddo mae Caswallon yn gwneud heddwch ag Iŵl Cesar, a darllenir seren gynffon ar ffurf pen draig gan Fyrddin yn arwydd i Uthr, a elwir Pendragon. Ar ddiwedd ei deyrnasiad mae Arthur yn rhoi’r goron i Gystennin fab Cador. Mae’r llawysgrifau gorau yn galw’r gwaith yn De gestis Britonum, gweithredoedd y Brythoniaid.

Esgob Llanelwy#

Yn hwyr yn ei oes ordeiniwyd Sieffre yn offeiriad yn Westminster a’i gysegru’n esgob Llanelwy yn Lambeth ar 24 Chwefror 1152, gan yr Archesgob Theobald. Mae’r croniclau Cymreig yn cofnodi ei farw rhwng Nadolig 1154 a Nadolig 1155.

Llyfr a groesodd Ewrop#

Rhoddodd Wace ef ar gân yn Ffrangeg Normanaidd fel y Roman de Brut yn 1155, Layamon ar gân yn Saesneg yn gynnar yn y drydedd ganrif ar ddeg, a William o Rennes ar gân yn Lladin. Yn yr unfed ganrif ar bymtheg aeth Raphael Holinshed â llawer ohono i’w Gronicl. Tynnodd Henry o Huntingdon a Robert o Torigni arno ar gyfer eu hanesion eu hunain, a darllenwyd ef fel hanes ymhell i’r unfed ganrif ar bymtheg. Cyfrifa ysgolheigion Sieffre yn brif sylfaenydd straeon Arthur, fel y rhennir gweithiau diweddarach yn rhai cyn ei amser ef a rhai wedi hynny.

Y fersiynau Cymraeg#

Mae tua thrigain fersiwn Cymraeg o Frut y Brenhinedd wedi goroesi, y cynharaf o ganol y drydedd ganrif ar ddeg. Fersiwn Peniarth 44 yw’r cyntaf i gynnwys stori Lludd a Llefelys, ac efallai fod Brut Dingestow yn dod o Wynedd. Fe’u hargraffwyd yn y Myvyrian Archaiology (1801–1807), a throsodd Peter Roberts un i’r Saesneg yn 1811.

Y bobl

c. 1095–1155

Sieffre o Fynwy

Hanesydd brenhinoedd Prydain (wedi’i gofnodi)

Gŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.

Sieffre o Fynwy

Cyn ac wedyn

  1. Gwenllian a’r Gwrthryfel Mawr

    Lladdwyd y Dywysoges Gwenllian wrth ymladd y Normaniaid ger Cydweli. Fisoedd yn ddiweddarach mae’r Cymry’n eu trechu yng Nghrug Mawr.

    Gwenllian a’r Gwrthryfel Mawr
  2. Buddugoliaeth Crug Mawr

    Mae Owain Gwynedd a’i frawd Cadwaladr yn chwalu byddin Normanaidd yng Nghrug Mawr ger Aberteifi. Mae’r Normaniaid sy’n ffoi yn torri’r bont dros afon Teifi.

    Buddugoliaeth Crug Mawr
  3. Owain Gwynedd

    Mae Gruffudd ap Cynan yn marw a’i fab Owain yn dod yn frenin. Mewn 33 mlynedd mae’n gwneud Gwynedd yn brif rym Cymru.

    Owain Gwynedd
  4. Yr Arglwydd Rhys

    Mae Rhys ap Gruffudd, mab Gwenllian, yn dod yn rheolwr Deheubarth, ac yntau’n dal yn ei ugeiniau cynnar.

    Yr Arglwydd Rhys

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf