Gruffudd ap Cynan
Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)Fe’i ganed yn alltud yn Nulyn, ac ymladdodd am ddegawdau i ennill Gwynedd a’i rheoli mewn heddwch am ei ddeng mlynedd ar hugain olaf.
Gruffudd ap Cynan

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion
1137
Mae Gruffudd ap Cynan yn marw a’i fab Owain yn dod yn frenin. Mewn 33 mlynedd mae’n gwneud Gwynedd yn brif rym Cymru.
Llun: Darlun arlunydd o Owain Gwynedd (1909), yn y Llyfrgell Genedlaethol · Hugh Williams, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Yn 1137 bu farw Gruffudd ap Cynan a daeth ei fab Owain yn frenin Gwynedd. Mewn 33 o flynyddoedd gwnaeth Wynedd yn brif rym Cymru.FfynhonnellOwain Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd ym Môn tua 1100, mab Gruffudd ap Cynan ac Angharad ferch Owain; brenin o 1137, yn rhannu’r deyrnas â Chadwaladr ar y dechrau; cipiodd yr Wyddgrug yn 1146 a Rhuddlan tua 1150, a chastell Rhuddlan yn 1167 wedi gwarchae tri mis; yn Ewlo yn 1157 trechodd ei wŷr y fyddin frenhinol, a’r brenin Harri ei hun prin yn dianc; yn 1165 gyrrodd glaw trwm ar y Berwyn Harri’n ôl, a niweidiodd Harri wystlon Cymreig, dau ohonynt yn feibion i Owain; i Louis VII ysgrifennodd fel brenin Cymru a brenin y Cymry, ac yna fel Waliarum princeps, y tro cyntaf y gwyddys i neb ddefnyddio’r teitl; bu farw ar 23 Tachwedd 1170 a’i gladdu ym Mangor; soniodd y Brut am ei fuddugoliaethau dirifedi, a’i fod heb ei orchfygu o’i ieuenctid; ymhlith ei feibion yr oedd Rhun, Hywel, Iorwerth Drwyndwn, Maelgwn, Dafydd, Rhodri a Chynan, a rhoddir Madog iddo.
| Brenin | Owain Gwynedd, a anwyd ym Môn tua 1100 |
|---|---|
| Teyrnasu | 1137 hyd 1170 |
| Rhieni | Gruffudd ap Cynan ac Angharad ferch Owain |
Cipiodd Owain yr Wyddgrug yn 1146 a Rhuddlan tua 1150. Yn 1167 enillodd gastell Rhuddlan yn ôl wedi gwarchae o dri mis.FfynhonnellOwain Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd ym Môn tua 1100, mab Gruffudd ap Cynan ac Angharad ferch Owain; brenin o 1137, yn rhannu’r deyrnas â Chadwaladr ar y dechrau; cipiodd yr Wyddgrug yn 1146 a Rhuddlan tua 1150, a chastell Rhuddlan yn 1167 wedi gwarchae tri mis; yn Ewlo yn 1157 trechodd ei wŷr y fyddin frenhinol, a’r brenin Harri ei hun prin yn dianc; yn 1165 gyrrodd glaw trwm ar y Berwyn Harri’n ôl, a niweidiodd Harri wystlon Cymreig, dau ohonynt yn feibion i Owain; i Louis VII ysgrifennodd fel brenin Cymru a brenin y Cymry, ac yna fel Waliarum princeps, y tro cyntaf y gwyddys i neb ddefnyddio’r teitl; bu farw ar 23 Tachwedd 1170 a’i gladdu ym Mangor; soniodd y Brut am ei fuddugoliaethau dirifedi, a’i fod heb ei orchfygu o’i ieuenctid; ymhlith ei feibion yr oedd Rhun, Hywel, Iorwerth Drwyndwn, Maelgwn, Dafydd, Rhodri a Chynan, a rhoddir Madog iddo.
Yn Ewlo yn 1157 trechodd ei wŷr y fyddin frenhinol, a phrin y dihangodd Harri II ei hun. Yn 1165 arweiniodd Owain dywysogion Cymru yn erbyn ymosodiad mawr, a gyrrwyd Harri’n ôl o’r Berwyn.FfynhonnellOwain Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd ym Môn tua 1100, mab Gruffudd ap Cynan ac Angharad ferch Owain; brenin o 1137, yn rhannu’r deyrnas â Chadwaladr ar y dechrau; cipiodd yr Wyddgrug yn 1146 a Rhuddlan tua 1150, a chastell Rhuddlan yn 1167 wedi gwarchae tri mis; yn Ewlo yn 1157 trechodd ei wŷr y fyddin frenhinol, a’r brenin Harri ei hun prin yn dianc; yn 1165 gyrrodd glaw trwm ar y Berwyn Harri’n ôl, a niweidiodd Harri wystlon Cymreig, dau ohonynt yn feibion i Owain; i Louis VII ysgrifennodd fel brenin Cymru a brenin y Cymry, ac yna fel Waliarum princeps, y tro cyntaf y gwyddys i neb ddefnyddio’r teitl; bu farw ar 23 Tachwedd 1170 a’i gladdu ym Mangor; soniodd y Brut am ei fuddugoliaethau dirifedi, a’i fod heb ei orchfygu o’i ieuenctid; ymhlith ei feibion yr oedd Rhun, Hywel, Iorwerth Drwyndwn, Maelgwn, Dafydd, Rhodri a Chynan, a rhoddir Madog iddo.

Roedd Owain yn ŵr huotlach ei leferydd na thywysogion ei oes, ac yn amlwg am reoli ei diriogaeth yn dda.
Gerallt Gymro
Bu farw yn Nhachwedd 1170 a’i gladdu ym Mangor.FfynonellauThe Itinerary through Wales, Book II, chapter 12: Of the journey by the White Monastery, Oswaldestree, Powys, and Shrewsbury ↗Gerallt Gymro, 1191, cyfieithiad Saesneg Syr Richard Colt Hoare; A Vision of Britain through Time (Saesneg)“Roedd Owain yn ŵr huotlach ei ymadrodd na thywysogion ei oes, ac yn amlwg am lywodraethu ei diriogaeth yn dda”; y dorth wrth fwrdd Harri II yn Amwythig.Owain Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd ym Môn tua 1100, mab Gruffudd ap Cynan ac Angharad ferch Owain; brenin o 1137, yn rhannu’r deyrnas â Chadwaladr ar y dechrau; cipiodd yr Wyddgrug yn 1146 a Rhuddlan tua 1150, a chastell Rhuddlan yn 1167 wedi gwarchae tri mis; yn Ewlo yn 1157 trechodd ei wŷr y fyddin frenhinol, a’r brenin Harri ei hun prin yn dianc; yn 1165 gyrrodd glaw trwm ar y Berwyn Harri’n ôl, a niweidiodd Harri wystlon Cymreig, dau ohonynt yn feibion i Owain; i Louis VII ysgrifennodd fel brenin Cymru a brenin y Cymry, ac yna fel Waliarum princeps, y tro cyntaf y gwyddys i neb ddefnyddio’r teitl; bu farw ar 23 Tachwedd 1170 a’i gladdu ym Mangor; soniodd y Brut am ei fuddugoliaethau dirifedi, a’i fod heb ei orchfygu o’i ieuenctid; ymhlith ei feibion yr oedd Rhun, Hywel, Iorwerth Drwyndwn, Maelgwn, Dafydd, Rhodri a Chynan, a rhoddir Madog iddo.
Ffynonellau a darllen pellach
Fe’i ganed yn alltud yn Nulyn, ac ymladdodd am ddegawdau i ennill Gwynedd a’i rheoli mewn heddwch am ei ddeng mlynedd ar hugain olaf.
Gruffudd ap CynanBrenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.
Owain GwyneddMae Owain Gwynedd a’i frawd Cadwaladr yn chwalu byddin Normanaidd yng Nghrug Mawr ger Aberteifi. Mae’r Normaniaid sy’n ffoi yn torri’r bont dros afon Teifi.
Buddugoliaeth Crug MawrMae Sieffre o Fynwy, gŵr o Went, yn ysgrifennu hanes y Brythoniaid o Frutus o Gaerdroea hyd Gadwaladr. Wedi’i droi i’r Gymraeg fel Brut y Brenhinedd, daw’n hoff lyfr hanes Cymru’r Oesoedd Canol.
Hanes Brenhinoedd PrydainMae Rhys ap Gruffudd, mab Gwenllian, yn dod yn rheolwr Deheubarth, ac yntau’n dal yn ei ugeiniau cynnar.
Yr Arglwydd RhysMae Harri II yn ymosod ar Wynedd. Mae meibion Owain Gwynedd yn ymosod ar fyddin y brenin yn y coed yn Eulo, a phrin y mae Harri’n dianc â’i fywyd.
Y cyrch yng Nghoed EuloYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf