Owain Gwynedd
Brenin Gwynedd, Tywysog cyntaf y Cymry (wedi’i gofnodi)Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.
Owain Gwynedd

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion
1 Hydref 1136
Mae Owain Gwynedd a’i frawd Cadwaladr yn chwalu byddin Normanaidd yng Nghrug Mawr ger Aberteifi. Mae’r Normaniaid sy’n ffoi yn torri’r bont dros afon Teifi.
Llun: Lle ymladdwyd brwydr Crug Mawr, ger Aberteifi. · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Yn hydref 1136 ymdeithiodd meibion Gruffudd ap Cynan tua’r de. Ger Aberteifi cyfarfuant ag arglwyddi Normanaidd y gorllewin, a’u chwalu.FfynhonnellBattle of Crug Mawr ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ym Medi neu Hydref 1136, ger Penparc tua dwy filltir i’r gogledd-ddwyrain o Aberteifi, ar y bryn a elwir yn awr Banc-y-Warren yn ôl pob tebyg; Owain Gwynedd a Chadwaladr gyda Gruffudd ap Rhys yn erbyn Robert fitz Martin, Robert fab Steffan, cwnstabl Aberteifi, a meibion Gerallt; ffodd y Normaniaid i’r Teifi, lle torrodd pont danynt, a dywedir i gannoedd foddi; ysgrifennodd Ioan o Gaerwrangon fod yr afon mor llawn o gyrff dynion a cheffylau nes i wŷr ei chroesi ar droed; unwyd Ceredigion â Gwynedd; dechreuodd y rhyfel wedi lladd Richard fitz Gilbert de Clare yn Ebrill 1136.
| Pryd | Medi neu Hydref 1136 |
|---|---|
| Ble | Ger Penparc, tua dwy filltir i’r gogledd-ddwyrain o Aberteifi |
| Arweinwyr Cymru | Owain Gwynedd, Cadwaladr a Gruffudd ap Rhys |
Ymladdwyd y frwydr, mae’n debyg, ar y bryn a elwir heddiw Banc-y-Warren. Yn erbyn y Cymry safai Robert fitz Martin, Robert fab Steffan, cwnstabl Aberteifi, a meibion Gerallt.FfynhonnellBattle of Crug Mawr ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ym Medi neu Hydref 1136, ger Penparc tua dwy filltir i’r gogledd-ddwyrain o Aberteifi, ar y bryn a elwir yn awr Banc-y-Warren yn ôl pob tebyg; Owain Gwynedd a Chadwaladr gyda Gruffudd ap Rhys yn erbyn Robert fitz Martin, Robert fab Steffan, cwnstabl Aberteifi, a meibion Gerallt; ffodd y Normaniaid i’r Teifi, lle torrodd pont danynt, a dywedir i gannoedd foddi; ysgrifennodd Ioan o Gaerwrangon fod yr afon mor llawn o gyrff dynion a cheffylau nes i wŷr ei chroesi ar droed; unwyd Ceredigion â Gwynedd; dechreuodd y rhyfel wedi lladd Richard fitz Gilbert de Clare yn Ebrill 1136.
Ffodd y Normaniaid i’r Teifi. Torrodd pont danynt, a dywedir i gannoedd foddi. Ysgrifennodd un croniclydd fod yr afon mor llawn o gyrff dynion a cheffylau nes i wŷr gerdded drosti.FfynhonnellBattle of Crug Mawr ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ym Medi neu Hydref 1136, ger Penparc tua dwy filltir i’r gogledd-ddwyrain o Aberteifi, ar y bryn a elwir yn awr Banc-y-Warren yn ôl pob tebyg; Owain Gwynedd a Chadwaladr gyda Gruffudd ap Rhys yn erbyn Robert fitz Martin, Robert fab Steffan, cwnstabl Aberteifi, a meibion Gerallt; ffodd y Normaniaid i’r Teifi, lle torrodd pont danynt, a dywedir i gannoedd foddi; ysgrifennodd Ioan o Gaerwrangon fod yr afon mor llawn o gyrff dynion a cheffylau nes i wŷr ei chroesi ar droed; unwyd Ceredigion â Gwynedd; dechreuodd y rhyfel wedi lladd Richard fitz Gilbert de Clare yn Ebrill 1136.
Wedi’r fuddugoliaeth unwyd Ceredigion â Gwynedd. Y flwyddyn ganlynol daeth Owain yn frenin.FfynhonnellBattle of Crug Mawr ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ym Medi neu Hydref 1136, ger Penparc tua dwy filltir i’r gogledd-ddwyrain o Aberteifi, ar y bryn a elwir yn awr Banc-y-Warren yn ôl pob tebyg; Owain Gwynedd a Chadwaladr gyda Gruffudd ap Rhys yn erbyn Robert fitz Martin, Robert fab Steffan, cwnstabl Aberteifi, a meibion Gerallt; ffodd y Normaniaid i’r Teifi, lle torrodd pont danynt, a dywedir i gannoedd foddi; ysgrifennodd Ioan o Gaerwrangon fod yr afon mor llawn o gyrff dynion a cheffylau nes i wŷr ei chroesi ar droed; unwyd Ceredigion â Gwynedd; dechreuodd y rhyfel wedi lladd Richard fitz Gilbert de Clare yn Ebrill 1136.

Ar 1 Ionawr 1136 trechodd y Cymry lu Normanaidd yn Llwchwr, gan ladd tua 500. Yn Ebrill daeth Richard Fitz Gilbert de Clare, arglwydd Normanaidd Ceredigion, yn ôl i’w diroedd, anwybyddu rhybuddion, a chael ei ragod a’i ladd gan wŷr Iorwerth ab Owain.FfynhonnellBattle of Crug Mawr ↗Wikipedia (Saesneg)Ar 1 Ionawr 1136 trechodd y Cymry luoedd Normanaidd ym mrwydr Llwchwr, rhwng Casllwchwr ac Abertawe, gan ladd tua 500; daeth Richard Fitz Gilbert de Clare, arglwydd Ceredigion, yn ôl yn Ebrill, anwybyddu rhybuddion a chael ei ragod a’i ladd gan wŷr Iorwerth ab Owain; cipiodd Owain Gwynedd a Chadwaladr gestyll yng ngogledd Ceredigion a dod yn ôl tua Gŵyl Mihangel, gan ymuno â Gruffudd ap Rhys; ymhlith arweinwyr y Cymry hefyd roedd Rhys ap Hywel, Madog ab Idnerth a meibion Hywel; daeth byddin y Normaniaid, gyda Ffleminiaid yn eu plith, o holl arglwyddiaethau de Cymru; ni chafodd arolwg yn fferm Crugmore yn 2014 unrhyw olion o’r frwydr; ysgrifennodd John o Gaerwrangon am ‘10,000 o weddwon’ a gymerwyd yn gaeth; cymerwyd a llosgwyd tref Aberteifi, ond daliodd Robert fitz Martin y castell; gelwid y bryn yn Grug Mawr erbyn y nawfed ganrif, ac ysgrifennodd Gerallt Gymro ‘Cruc Mawr, sef y bryn mawr’; daeth Owain yn frenin Gwynedd y flwyddyn ganlynol. Yna cipiodd Owain Gwynedd a Chadwaladr gestyll yng ngogledd Ceredigion, a thua Gŵyl Mihangel daethant i’r de eto ac ymuno â Gruffudd ap Rhys.FfynhonnellBattle of Crug Mawr ↗Wikipedia (Saesneg)Ar 1 Ionawr 1136 trechodd y Cymry luoedd Normanaidd ym mrwydr Llwchwr, rhwng Casllwchwr ac Abertawe, gan ladd tua 500; daeth Richard Fitz Gilbert de Clare, arglwydd Ceredigion, yn ôl yn Ebrill, anwybyddu rhybuddion a chael ei ragod a’i ladd gan wŷr Iorwerth ab Owain; cipiodd Owain Gwynedd a Chadwaladr gestyll yng ngogledd Ceredigion a dod yn ôl tua Gŵyl Mihangel, gan ymuno â Gruffudd ap Rhys; ymhlith arweinwyr y Cymry hefyd roedd Rhys ap Hywel, Madog ab Idnerth a meibion Hywel; daeth byddin y Normaniaid, gyda Ffleminiaid yn eu plith, o holl arglwyddiaethau de Cymru; ni chafodd arolwg yn fferm Crugmore yn 2014 unrhyw olion o’r frwydr; ysgrifennodd John o Gaerwrangon am ‘10,000 o weddwon’ a gymerwyd yn gaeth; cymerwyd a llosgwyd tref Aberteifi, ond daliodd Robert fitz Martin y castell; gelwid y bryn yn Grug Mawr erbyn y nawfed ganrif, ac ysgrifennodd Gerallt Gymro ‘Cruc Mawr, sef y bryn mawr’; daeth Owain yn frenin Gwynedd y flwyddyn ganlynol.
Gyda’r tri thywysog daeth Rhys ap Hywel, Madog ab Idnerth a meibion Hywel. Daeth byddin y Normaniaid o holl arglwyddiaethau de Cymru, gyda Ffleminiaid yn eu plith.FfynhonnellBattle of Crug Mawr ↗Wikipedia (Saesneg)Ar 1 Ionawr 1136 trechodd y Cymry luoedd Normanaidd ym mrwydr Llwchwr, rhwng Casllwchwr ac Abertawe, gan ladd tua 500; daeth Richard Fitz Gilbert de Clare, arglwydd Ceredigion, yn ôl yn Ebrill, anwybyddu rhybuddion a chael ei ragod a’i ladd gan wŷr Iorwerth ab Owain; cipiodd Owain Gwynedd a Chadwaladr gestyll yng ngogledd Ceredigion a dod yn ôl tua Gŵyl Mihangel, gan ymuno â Gruffudd ap Rhys; ymhlith arweinwyr y Cymry hefyd roedd Rhys ap Hywel, Madog ab Idnerth a meibion Hywel; daeth byddin y Normaniaid, gyda Ffleminiaid yn eu plith, o holl arglwyddiaethau de Cymru; ni chafodd arolwg yn fferm Crugmore yn 2014 unrhyw olion o’r frwydr; ysgrifennodd John o Gaerwrangon am ‘10,000 o weddwon’ a gymerwyd yn gaeth; cymerwyd a llosgwyd tref Aberteifi, ond daliodd Robert fitz Martin y castell; gelwid y bryn yn Grug Mawr erbyn y nawfed ganrif, ac ysgrifennodd Gerallt Gymro ‘Cruc Mawr, sef y bryn mawr’; daeth Owain yn frenin Gwynedd y flwyddyn ganlynol.
Gelwid y bryn yn Grug Mawr eisoes erbyn y nawfed ganrif, ac ysgrifennodd Gerallt Gymro am ‘Cruc Mawr, sef y bryn mawr’.FfynhonnellBattle of Crug Mawr ↗Wikipedia (Saesneg)Ar 1 Ionawr 1136 trechodd y Cymry luoedd Normanaidd ym mrwydr Llwchwr, rhwng Casllwchwr ac Abertawe, gan ladd tua 500; daeth Richard Fitz Gilbert de Clare, arglwydd Ceredigion, yn ôl yn Ebrill, anwybyddu rhybuddion a chael ei ragod a’i ladd gan wŷr Iorwerth ab Owain; cipiodd Owain Gwynedd a Chadwaladr gestyll yng ngogledd Ceredigion a dod yn ôl tua Gŵyl Mihangel, gan ymuno â Gruffudd ap Rhys; ymhlith arweinwyr y Cymry hefyd roedd Rhys ap Hywel, Madog ab Idnerth a meibion Hywel; daeth byddin y Normaniaid, gyda Ffleminiaid yn eu plith, o holl arglwyddiaethau de Cymru; ni chafodd arolwg yn fferm Crugmore yn 2014 unrhyw olion o’r frwydr; ysgrifennodd John o Gaerwrangon am ‘10,000 o weddwon’ a gymerwyd yn gaeth; cymerwyd a llosgwyd tref Aberteifi, ond daliodd Robert fitz Martin y castell; gelwid y bryn yn Grug Mawr erbyn y nawfed ganrif, ac ysgrifennodd Gerallt Gymro ‘Cruc Mawr, sef y bryn mawr’; daeth Owain yn frenin Gwynedd y flwyddyn ganlynol. Nid yw union fan yr ymladd yn sicr, ac ni chafodd arolwg yn fferm Crugmore yn 2014 unrhyw olion ohono.FfynhonnellBattle of Crug Mawr ↗Wikipedia (Saesneg)Ar 1 Ionawr 1136 trechodd y Cymry luoedd Normanaidd ym mrwydr Llwchwr, rhwng Casllwchwr ac Abertawe, gan ladd tua 500; daeth Richard Fitz Gilbert de Clare, arglwydd Ceredigion, yn ôl yn Ebrill, anwybyddu rhybuddion a chael ei ragod a’i ladd gan wŷr Iorwerth ab Owain; cipiodd Owain Gwynedd a Chadwaladr gestyll yng ngogledd Ceredigion a dod yn ôl tua Gŵyl Mihangel, gan ymuno â Gruffudd ap Rhys; ymhlith arweinwyr y Cymry hefyd roedd Rhys ap Hywel, Madog ab Idnerth a meibion Hywel; daeth byddin y Normaniaid, gyda Ffleminiaid yn eu plith, o holl arglwyddiaethau de Cymru; ni chafodd arolwg yn fferm Crugmore yn 2014 unrhyw olion o’r frwydr; ysgrifennodd John o Gaerwrangon am ‘10,000 o weddwon’ a gymerwyd yn gaeth; cymerwyd a llosgwyd tref Aberteifi, ond daliodd Robert fitz Martin y castell; gelwid y bryn yn Grug Mawr erbyn y nawfed ganrif, ac ysgrifennodd Gerallt Gymro ‘Cruc Mawr, sef y bryn mawr’; daeth Owain yn frenin Gwynedd y flwyddyn ganlynol.
Ysgrifennodd John o Gaerwrangon am garcharorion a ‘10,000 o weddwon’ a gymerwyd yn gaeth. Cymerwyd a llosgwyd tref Aberteifi, er i Robert fitz Martin ddal y castell.FfynhonnellBattle of Crug Mawr ↗Wikipedia (Saesneg)Ar 1 Ionawr 1136 trechodd y Cymry luoedd Normanaidd ym mrwydr Llwchwr, rhwng Casllwchwr ac Abertawe, gan ladd tua 500; daeth Richard Fitz Gilbert de Clare, arglwydd Ceredigion, yn ôl yn Ebrill, anwybyddu rhybuddion a chael ei ragod a’i ladd gan wŷr Iorwerth ab Owain; cipiodd Owain Gwynedd a Chadwaladr gestyll yng ngogledd Ceredigion a dod yn ôl tua Gŵyl Mihangel, gan ymuno â Gruffudd ap Rhys; ymhlith arweinwyr y Cymry hefyd roedd Rhys ap Hywel, Madog ab Idnerth a meibion Hywel; daeth byddin y Normaniaid, gyda Ffleminiaid yn eu plith, o holl arglwyddiaethau de Cymru; ni chafodd arolwg yn fferm Crugmore yn 2014 unrhyw olion o’r frwydr; ysgrifennodd John o Gaerwrangon am ‘10,000 o weddwon’ a gymerwyd yn gaeth; cymerwyd a llosgwyd tref Aberteifi, ond daliodd Robert fitz Martin y castell; gelwid y bryn yn Grug Mawr erbyn y nawfed ganrif, ac ysgrifennodd Gerallt Gymro ‘Cruc Mawr, sef y bryn mawr’; daeth Owain yn frenin Gwynedd y flwyddyn ganlynol. Dathlodd Gruffudd ap Rhys gyda gwledd fawr a barhaodd ddeugain niwrnod.FfynhonnellGruffudd ap Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Gruffudd ap Rhys (c. 1090–1137), tywysog Deheubarth, mab Rhys ap Tewdwr a brawd Nest; fe’i ganwyd yn Llandeilo; wedi marw ei dad yn 1093 cymerodd y Normaniaid Ddeheubarth a threuliodd lawer o’i ieuenctid yn alltud yn Iwerddon; daeth yn ôl i Dde Cymru yn 1113 a threulio dwy flynedd yn casglu cefnogaeth; wedi i Harri I ei gyhuddo o gynhyrfu gwrthryfel, aeth i Wynedd a dianc i Lŷn; yn ôl y stori syrthiodd ef a Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan, mewn cariad a ffoi gyda’i gilydd, a phriodasant yn fuan wedi 1116; yn 1116 ymosododd ar gastell Llanymddyfri, dinistriodd furiau allanol castell Abertawe a chipiodd gastell Caerfyrddin; yn 1122 gwnaeth heddwch â Harri I a chafodd reoli’r Cantref Mawr, ac yn 1127 bu yn Iwerddon am gyfnod; yn 1135 gwrthododd wŷs y Brenin Steffan i Lundain; yn 1136 ymunodd ag Owain Gwynedd a Chadwaladr, a thra oedd i ffwrdd arweiniodd Gwenllian ei wŷr yn erbyn Maurice de Londres a syrthio; gydag Owain a Chadwaladr enillodd fuddugoliaeth lwyr yng Nghrug Mawr ger Aberteifi, ac i ddathlu cynhaliodd wledd fawr a barhaodd ddeugain niwrnod; bu farw ddechrau 1137; teyrnasodd ei feibion Anarawd, Cadell, Maredudd a Rhys, yr Arglwydd Rhys, ar Ddeheubarth yn eu tro; roedd ei blant gyda Gwenllian yn cynnwys Morgan, Maelgwn, Gwladus, Nest, Owain, Maredudd a Rhys.
Ganed Owain ym Môn tua 1100, yn fab i Ruffudd ap Cynan ac Angharad. Daeth yn frenin yn 1137, gan rannu’r deyrnas â Chadwaladr ar y dechrau.FfynhonnellOwain Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd ym Môn tua 1100, mab Gruffudd ap Cynan ac Angharad ferch Owain; brenin o 1137, yn rhannu’r deyrnas â Chadwaladr ar y dechrau; cipiodd yr Wyddgrug yn 1146 a Rhuddlan tua 1150, a chastell Rhuddlan yn 1167 wedi gwarchae tri mis; yn Ewlo yn 1157 trechodd ei wŷr y fyddin frenhinol, a’r brenin Harri ei hun prin yn dianc; yn 1165 gyrrodd glaw trwm ar y Berwyn Harri’n ôl, a niweidiodd Harri wystlon Cymreig, dau ohonynt yn feibion i Owain; i Louis VII ysgrifennodd fel brenin Cymru a brenin y Cymry, ac yna fel Waliarum princeps, y tro cyntaf y gwyddys i neb ddefnyddio’r teitl; bu farw ar 23 Tachwedd 1170 a’i gladdu ym Mangor; soniodd y Brut am ei fuddugoliaethau dirifedi, a’i fod heb ei orchfygu o’i ieuenctid; ymhlith ei feibion yr oedd Rhun, Hywel, Iorwerth Drwyndwn, Maelgwn, Dafydd, Rhodri a Chynan, a rhoddir Madog iddo. Yn y blynyddoedd wedyn cipiodd yr Wyddgrug a Rhuddlan, ac mewn llythyrau at Louis VII o Ffrainc ef oedd y cyntaf y gwyddys amdano i ddefnyddio’r teitl tywysog y Cymry, Waliarum princeps.FfynhonnellOwain Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd ym Môn tua 1100, mab Gruffudd ap Cynan ac Angharad ferch Owain; brenin o 1137, yn rhannu’r deyrnas â Chadwaladr ar y dechrau; cipiodd yr Wyddgrug yn 1146 a Rhuddlan tua 1150, a chastell Rhuddlan yn 1167 wedi gwarchae tri mis; yn Ewlo yn 1157 trechodd ei wŷr y fyddin frenhinol, a’r brenin Harri ei hun prin yn dianc; yn 1165 gyrrodd glaw trwm ar y Berwyn Harri’n ôl, a niweidiodd Harri wystlon Cymreig, dau ohonynt yn feibion i Owain; i Louis VII ysgrifennodd fel brenin Cymru a brenin y Cymry, ac yna fel Waliarum princeps, y tro cyntaf y gwyddys i neb ddefnyddio’r teitl; bu farw ar 23 Tachwedd 1170 a’i gladdu ym Mangor; soniodd y Brut am ei fuddugoliaethau dirifedi, a’i fod heb ei orchfygu o’i ieuenctid; ymhlith ei feibion yr oedd Rhun, Hywel, Iorwerth Drwyndwn, Maelgwn, Dafydd, Rhodri a Chynan, a rhoddir Madog iddo.
Daw’r enw Saesneg Cardigan o Geredigion, tir Ceredig. Saif y castell uwchben Teifi, lle mae’r afon yn llanwol ac yn ffin â Sir Benfro. Ailgododd yr Arglwydd Rhys ef mewn carreg tua 1171 i 1176, ac yn 1815 roedd gan y porthladd 314 o longau, saith gwaith cymaint â Chaerdydd. Daeth yr Eisteddfod Genedlaethol i’r dref yn 1942 ac yn 1976, ac yn 2011 gallai mwy na hanner ei phobl, 54.6 y cant, siarad Cymraeg.FfynhonnellCardigan, Ceredigion ↗Wikipedia (Saesneg)Aberteifi, ar aber afon Teifi; ffurf Seisnigedig ar Geredigion, ‘tir Ceredig’, yw ‘Cardigan’; mae’r afon yn llanwol yma ac yn ffin â Sir Benfro; ailgododd Rhys ap Gruffudd y castell mewn carreg tua 1171–76 a sefydlodd yr eisteddfod gyntaf yn 1176; rhoddwyd siarter bwrdeistref yn 1284; yn 1815 roedd gan y porthladd 314 o longau o 12,554 tunnell, saith gwaith cymaint â Chaerdydd, ac adeiladwyd dros 200 o longau yn Aberteifi a Llandudoch; cyrhaeddodd y rheilffordd yn 1886; codwyd Neuadd y Dref yn 1858–60 ar safle’r hen ysgol ramadeg; mae’r hen bont dros y Teifi’n rhestredig Gradd II*; bu eglwys y Santes Fair yn briordy Benedictaidd ac yn eglwys blwyf; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1942 a 1976; yn 2011 gallai 54.6% siarad Cymraeg; poblogaeth 4,216 yn 2021. Wedi ymgyrch hir a ddechreuodd yn 1999, ailagorodd adferiad gwerth £12 miliwn ef i’r cyhoedd ar 15 Ebrill 2015. Mae’r mwyaf o’i dyrau sydd wedi goroesi wedi’i adeiladu i mewn i Castle Green House, o ddechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg.FfynhonnellCardigan Castle ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 92314): gweddillion sylweddol y castell a ailgodwyd yn yr 1240au, clos afreolaidd tua 90 m wrth 44 m ar lethrau serth uwchben y Teifi; erys rhannau o’r llenfur, gydag olion tri thŵr hanner crwn, y mwyaf wedi’i gynnwys yn Castle Green House o ddechrau’r 19eg ganrif; mae rhannau helaeth o’r muriau presennol yn dilyn llinell y cylch canoloesol; wedi ymgyrch hir a ddechreuodd yn 1999, ailagorodd adferiad gwerth £12 miliwn, gyda chloddio ac ymchwil, y castell i’r cyhoedd ar 15 Ebrill 2015. Roedd Cyngor Sir Ceredigion wedi’i brynu yn 2003, ac ymddangosodd Castle Green House ar raglen Restoration y BBC yn 2004. Enwyd ei fwyty yn 1176, ar ôl eisteddfod yr Arglwydd Rhys.FfynhonnellCardigan Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Aberteifi, uwchben afon Teifi yn Aberteifi, Ceredigion, rhestredig Gradd I; safai’r mwnt a beili cyntaf, o tua 1093, ar wahân i’r safle presennol; yn 1136 arweiniodd Owain Gwynedd y fuddugoliaeth dros y Normaniaid ym mrwydr Crug Mawr a chipiwyd y dref, er i’r castell ddal; yn 1166 cipiwyd ef gan Rys ap Gruffudd, a’i ailgododd mewn carreg yn 1171; yn 1176 cynhaliwyd yr eisteddfod gyntaf ar glawr yn y castell; cipiodd Llywelyn Fawr ef yn 1215, ac yn y cynulliad yn Aberdyfi yn 1216 fe’i rhoddodd i feibion Gruffudd ap Rhys o Ddeheubarth; yn 1231 cipiwyd ef eto dros Lywelyn gan Rys Gryg a’i gynghreiriaid, a daliodd Llywelyn ef hyd ei farw yn 1240; ailgodwyd yn yr 1240au gyda muriau tref, a gweddillion y castell hwn sy’n sefyll uwchben yr afon; difrodwyd yn y Rhyfel Cartref ac yna’i ddefnyddio’n garchar; codwyd Castle Green House y tu mewn i’r muriau yn 1805–08; prynwyd gan Gyngor Ceredigion yn 2003; ymddangosodd Castle Green House ar raglen Restoration y BBC yn 2004; agorwyd i’r cyhoedd ar 15 Ebrill 2015, gyda chanolfan dreftadaeth, bwyty o’r enw 1176 ar ôl eisteddfod yr Arglwydd Rhys, a chyngherddau awyr agored; mae ei gerddi ar gofrestr Cadw/ICOMOS.
Ffynonellau a darllen pellach
Coflein: cofnod cenedlaethol y safle hwn ↗Cadw: cofnod yr adeilad rhestredig ↗Wicipedia ↗
Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.
Owain GwyneddMae’r mynaich gwynion yn sefydlu Tyndyrn, yr abaty Sistersaidd cyntaf yng Nghymru. Yn ddiweddarach mae’r adfeilion yn ysbrydoli beirdd ac arlunwyr.
Abaty TyndyrnLladdwyd y Dywysoges Gwenllian wrth ymladd y Normaniaid ger Cydweli. Fisoedd yn ddiweddarach mae’r Cymry’n eu trechu yng Nghrug Mawr.
Gwenllian a’r Gwrthryfel MawrMae Sieffre o Fynwy, gŵr o Went, yn ysgrifennu hanes y Brythoniaid o Frutus o Gaerdroea hyd Gadwaladr. Wedi’i droi i’r Gymraeg fel Brut y Brenhinedd, daw’n hoff lyfr hanes Cymru’r Oesoedd Canol.
Hanes Brenhinoedd PrydainMae Gruffudd ap Cynan yn marw a’i fab Owain yn dod yn frenin. Mewn 33 mlynedd mae’n gwneud Gwynedd yn brif rym Cymru.
Owain GwyneddYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf