Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion

1 Hydref 1136

Buddugoliaeth Crug Mawr

Mae Owain Gwynedd a’i frawd Cadwaladr yn chwalu byddin Normanaidd yng Nghrug Mawr ger Aberteifi. Mae’r Normaniaid sy’n ffoi yn torri’r bont dros afon Teifi.

Llun: Lle ymladdwyd brwydr Crug Mawr, ger Aberteifi. · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Yn hydref 1136 ymdeithiodd meibion Gruffudd ap Cynan tua’r de. Ger Aberteifi cyfarfuant ag arglwyddi Normanaidd y gorllewin, a’u chwalu.

PrydMedi neu Hydref 1136
BleGer Penparc, tua dwy filltir i’r gogledd-ddwyrain o Aberteifi
Arweinwyr CymruOwain Gwynedd, Cadwaladr a Gruffudd ap Rhys

Y frwydr ar y bryn#

Ymladdwyd y frwydr, mae’n debyg, ar y bryn a elwir heddiw Banc-y-Warren. Yn erbyn y Cymry safai Robert fitz Martin, Robert fab Steffan, cwnstabl Aberteifi, a meibion Gerallt.

Y bont a dorrodd#

Ffodd y Normaniaid i’r Teifi. Torrodd pont danynt, a dywedir i gannoedd foddi. Ysgrifennodd un croniclydd fod yr afon mor llawn o gyrff dynion a cheffylau nes i wŷr gerdded drosti.

Ennill Ceredigion#

Wedi’r fuddugoliaeth unwyd Ceredigion â Gwynedd. Y flwyddyn ganlynol daeth Owain yn frenin.

Muriau Castell Aberteifi uwchben afon Teifi a hen bont y dref
Muriau Castell Aberteifi uwchben afon Teifi a hen bont y dref · Llun: M J Roscoe, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Sut y dechreuodd y rhyfel#

Ar 1 Ionawr 1136 trechodd y Cymry lu Normanaidd yn Llwchwr, gan ladd tua 500. Yn Ebrill daeth Richard Fitz Gilbert de Clare, arglwydd Normanaidd Ceredigion, yn ôl i’w diroedd, anwybyddu rhybuddion, a chael ei ragod a’i ladd gan wŷr Iorwerth ab Owain. Yna cipiodd Owain Gwynedd a Chadwaladr gestyll yng ngogledd Ceredigion, a thua Gŵyl Mihangel daethant i’r de eto ac ymuno â Gruffudd ap Rhys.

Y ddwy fyddin#

Gyda’r tri thywysog daeth Rhys ap Hywel, Madog ab Idnerth a meibion Hywel. Daeth byddin y Normaniaid o holl arglwyddiaethau de Cymru, gyda Ffleminiaid yn eu plith.

Y bryn mawr#

Gelwid y bryn yn Grug Mawr eisoes erbyn y nawfed ganrif, ac ysgrifennodd Gerallt Gymro am ‘Cruc Mawr, sef y bryn mawr’. Nid yw union fan yr ymladd yn sicr, ac ni chafodd arolwg yn fferm Crugmore yn 2014 unrhyw olion ohono.

Wedi’r fuddugoliaeth#

Ysgrifennodd John o Gaerwrangon am garcharorion a ‘10,000 o weddwon’ a gymerwyd yn gaeth. Cymerwyd a llosgwyd tref Aberteifi, er i Robert fitz Martin ddal y castell. Dathlodd Gruffudd ap Rhys gyda gwledd fawr a barhaodd ddeugain niwrnod.

Owain yn frenin#

Ganed Owain ym Môn tua 1100, yn fab i Ruffudd ap Cynan ac Angharad. Daeth yn frenin yn 1137, gan rannu’r deyrnas â Chadwaladr ar y dechrau. Yn y blynyddoedd wedyn cipiodd yr Wyddgrug a Rhuddlan, ac mewn llythyrau at Louis VII o Ffrainc ef oedd y cyntaf y gwyddys amdano i ddefnyddio’r teitl tywysog y Cymry, Waliarum princeps.

Castell Aberteifi heddiw#

Daw’r enw Saesneg Cardigan o Geredigion, tir Ceredig. Saif y castell uwchben Teifi, lle mae’r afon yn llanwol ac yn ffin â Sir Benfro. Ailgododd yr Arglwydd Rhys ef mewn carreg tua 1171 i 1176, ac yn 1815 roedd gan y porthladd 314 o longau, saith gwaith cymaint â Chaerdydd. Daeth yr Eisteddfod Genedlaethol i’r dref yn 1942 ac yn 1976, ac yn 2011 gallai mwy na hanner ei phobl, 54.6 y cant, siarad Cymraeg. Wedi ymgyrch hir a ddechreuodd yn 1999, ailagorodd adferiad gwerth £12 miliwn ef i’r cyhoedd ar 15 Ebrill 2015. Mae’r mwyaf o’i dyrau sydd wedi goroesi wedi’i adeiladu i mewn i Castle Green House, o ddechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Roedd Cyngor Sir Ceredigion wedi’i brynu yn 2003, ac ymddangosodd Castle Green House ar raglen Restoration y BBC yn 2004. Enwyd ei fwyty yn 1176, ar ôl eisteddfod yr Arglwydd Rhys.

Y bobl

c. 1100–1170

Owain Gwynedd

Brenin Gwynedd, Tywysog cyntaf y Cymry (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.

Owain Gwynedd

Cyn ac wedyn

  1. Abaty Tyndyrn

    Mae’r mynaich gwynion yn sefydlu Tyndyrn, yr abaty Sistersaidd cyntaf yng Nghymru. Yn ddiweddarach mae’r adfeilion yn ysbrydoli beirdd ac arlunwyr.

    Abaty Tyndyrn
  2. Gwenllian a’r Gwrthryfel Mawr

    Lladdwyd y Dywysoges Gwenllian wrth ymladd y Normaniaid ger Cydweli. Fisoedd yn ddiweddarach mae’r Cymry’n eu trechu yng Nghrug Mawr.

    Gwenllian a’r Gwrthryfel Mawr
  3. Hanes Brenhinoedd Prydain

    Mae Sieffre o Fynwy, gŵr o Went, yn ysgrifennu hanes y Brythoniaid o Frutus o Gaerdroea hyd Gadwaladr. Wedi’i droi i’r Gymraeg fel Brut y Brenhinedd, daw’n hoff lyfr hanes Cymru’r Oesoedd Canol.

    Hanes Brenhinoedd Prydain
  4. Owain Gwynedd

    Mae Gruffudd ap Cynan yn marw a’i fab Owain yn dod yn frenin. Mewn 33 mlynedd mae’n gwneud Gwynedd yn brif rym Cymru.

    Owain Gwynedd

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf