Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion

1131

Abaty Tyndyrn

Mae’r mynaich gwynion yn sefydlu Tyndyrn, yr abaty Sistersaidd cyntaf yng Nghymru. Yn ddiweddarach mae’r adfeilion yn ysbrydoli beirdd ac arlunwyr.

Llun: Talcen gorllewinol eglwys yr abaty yn Nhyndyrn, yn nyffryn coediog Gwy · Martinvl, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 1 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Ar 9 Mai 1131 daeth mynaich gwynion i lannau Gwy a sefydlu Tyndyrn, yr abaty Sistersaidd cyntaf yng Nghymru a’r ail ym Mhrydain.

Sefydlu9 Mai 1131
GanWalter de Clare, arglwydd Cas-gwent
Mynaich oL’Aumône yn Ffrainc, merch-abaty i Cîteaux

Yr eglwys fawr#

Ailadeiladwyd yr eglwys sy’n sefyll heddiw o 1269 a’i gorffen bron erbyn 1301. Bu mynaich yn gweddïo yma am tua phedwar can mlynedd, hyd 3 Medi 1536.

Abaty Tyndyrn o’r de, yn nyffryn Gwy.
Abaty Tyndyrn o’r de, yn nyffryn Gwy. · Llun: Saffron Blaze, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Beirdd ac arlunwyr#

Peintiodd Turner yr adfeilion yn 1794–95. Yn 1798 rhoddodd taith gerdded uwchben yr abaty ei gerdd enwog am Dyndyrn i Wordsworth.

Tyndyrn heddiw#

Mae Cadw wedi gofalu am yr abaty ers 1984, ac mae tua 70,000 o bobl yn ymweld ag ef bob blwyddyn.

Lle digwyddodd

Cyn ac wedyn

  1. Gruffudd ap Rhys yn dod adref

    Mae Gruffudd, mab Rhys ap Tewdwr, yn ôl o’i alltudiaeth yn Iwerddon, yn codi gwŷr ifanc Deheubarth ac yn ymosod ar gestyll Normanaidd Arberth, Llanymddyfri ac Abertawe.

    Gruffudd ap Rhys yn dod adref
  2. Llyfr Llandaf

    Mae clerigwyr Llandaf yn casglu bucheddau eu saint a siarteri eu heglwys yn un llyfr mawr, yn llawn hen enwau lleoedd Cymraeg.

    Llyfr Llandaf
  3. Gwenllian a’r Gwrthryfel Mawr

    Lladdwyd y Dywysoges Gwenllian wrth ymladd y Normaniaid ger Cydweli. Fisoedd yn ddiweddarach mae’r Cymry’n eu trechu yng Nghrug Mawr.

    Gwenllian a’r Gwrthryfel Mawr
  4. Buddugoliaeth Crug Mawr

    Mae Owain Gwynedd a’i frawd Cadwaladr yn chwalu byddin Normanaidd yng Nghrug Mawr ger Aberteifi. Mae’r Normaniaid sy’n ffoi yn torri’r bont dros afon Teifi.

    Buddugoliaeth Crug Mawr

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf