Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

Oes y Tywysogion

Abaty Tyndyrn

Yr abaty Sistersaidd cyntaf yng Nghymru. Ysbrydolodd ei eglwys Gothig ddi-do yn nyffryn Gwy Wordsworth a Turner.

Llun: Talcen gorllewinol eglwys yr abaty yn Nhyndyrn, yn nyffryn coediog Gwy · Martinvl, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1131 51.697° N, 2.677° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Talcen gorllewinol eglwys yr abaty yn Nhyndyrn, yn nyffryn coediog Gwy
Talcen gorllewinol eglwys yr abaty yn Nhyndyrn, yn nyffryn coediog Gwy · Llun: Martinvl, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Tyndyrn: caer y teyrn (din + teyrn)

Tyndyrn

  • Tyn din, caer
  • dyrn teyrno teyrn (treiglad meddal: t → d)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Saif Abaty Tyndyrn ar lan Gymreig afon Gwy. Fe’i sefydlwyd ar 9 Mai 1131, a dyma’r abaty Sistersaidd cyntaf yng Nghymru; mae ei eglwys Gothig ddi-do wedi ysbrydoli beirdd ac arlunwyr, Cymreig a Saesneg, byth ers hynny.

Sefydlwyd9 Mai 1131, gan Walter de Clare
Yr eglwys fawrCodwyd 1269 i 1301
YmwelwyrTua 70,000 y flwyddyn

Y Brenin Tewdrig

Ymhell cyn i’r mynaich ddod, yn ôl yr awdur o Sir Fynwy Fred Hando, trigai Tewdrig, Brenin Glywysing, fel meudwy uwchben yr afon yn Nhyndyrn. Daeth allan o’i encil i arwain byddin ei fab i fuddugoliaeth dros y Saeson ym Mhont-y-Saeson.

Y mynaich gwynion

Daeth Walter de Clare, arglwydd Cas-gwent, â mynaich yma o L’Aumône yn Ffrainc, a daeth Tyndyrn yn ail dŷ Sistersaidd Prydain. Bu’r mynaich fyw yn ôl rheol Sant Benedict: ufudd-dod, tlodi, distawrwydd, gweddi a gwaith. Ar y dechrau addolent mewn adeiladau pren, ac erbyn canol y 12fed ganrif roedd ganddynt eglwys garreg gymedrol; ffermid eu tiroedd yn faenorau gan frodyr lleyg.

Yr eglwys fawr

Yn y 13eg ganrif ailgodwyd yr abaty bron yn llwyr, a rhwng 1269 a 1301 cododd yr eglwys fawr, gyda Roger Bigod, arglwydd Cas-gwent, yn noddwr hael. Fe’i codwyd o Hen Dywodfaen Coch mewn lliwiau o borffor i lwydfelyn a llwyd; mae’n 228 troedfedd o hyd, ac yn ei thalcen gorllewinol mae ffenestr saith golau o tua 1300.

Beirdd ac arlunwyr

Wedi 1536 aeth yr abaty’n adfail, ac o’r 18fed ganrif daeth ymwelwyr i lawr afon Gwy i’w weld. Galwodd William Gilpin ef yn ‘a very inchanting piece of ruin’. Ysgrifennodd William Wordsworth ei gerdd Tintern Abbey, ysgrifennodd y bardd Cymraeg John Blackwell, Alun, ei Abaty Tyndyrn, a pheintiodd J. M. W. Turner ef dro ar ôl tro.

Wedi’i achub i’r genedl

Yn 1901 prynodd y Goron yr adfeilion fel heneb o bwys cenedlaethol. Ers 1984 mae Tyndyrn yng ngofal Cadw, a daw tua 70,000 o bobl yno bob blwyddyn.

Ddoe a heddiw

Tintern Abbey today: the abbey church and the cloister floors
Tintern Abbey, About 1890: the abbey church from the south-west
Tua 1890Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Prynodd y Goron Dyndyrn yn 1901 a thynnu’r eiddew oddi ar ei furiau. Codwyd y glaswellt o’i flaen i ddangos lloriau adeiladau’r mynachod, wrth yr eglwys a ddechreuodd y Sistersiaid yn 1131.

Ddoe: eglwys yr abaty o’r de-orllewin · Library of Congress, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: eglwys yr abaty a lloriau’r clas · Saffron Blaze, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
Tintern Abbey from the Wye today: the abbey above the Wye
Tintern Abbey from the Wye, About 1895: the abbey from the ferry across the Wye
Tua 1895Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Ar un adeg roedd fferi’n cludo ymwelwyr dros Wy i’r abaty. Mae’r fferi wedi mynd a’r coed wedi tyfu, ond mae’r hen eglwys yn dal i godi uwchben yr afon ar lan Cymru.

Ddoe: yr abaty o’r fferi ar draws Gwy · Photochrom Print Collection, Library of Congress, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: yr abaty uwchben Gwy · Chris McKenna, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Rhagor o leoedd ddoe a heddiw →

Beth ddigwyddodd yma

  1. Tewdrig yn Nhyndyrn (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

    Mae Tewdrig, brenin Gwent, yn gadael ei fywyd o weddi i arwain ei bobl i fuddugoliaeth dros y Sacsoniaid yn Nhyndyrn, ac yn marw o’i glwyfau ym Merthyr Tewdrig.

    Tewdrig yn Nhyndyrn
  2. Abaty Tyndyrn

    Mae’r mynaich gwynion yn sefydlu Tyndyrn, yr abaty Sistersaidd cyntaf yng Nghymru. Yn ddiweddarach mae’r adfeilion yn ysbrydoli beirdd ac arlunwyr.

    Abaty Tyndyrn

Casglwch y set

Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf