
Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn
Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn
Bryngaer Coed Llanmelin
Cadarnle’r Silwriaid o Oes yr Haearn uwchben Caer-went. Ymddengys iddo gael ei adael tua OC 75, yr union adeg y codwyd tref Rufeinig Venta Silurum islaw.
Llun: Tai crwn Oes yr Haearn wedi’u hailgodi yng Nghastell Henllys, Sir Benfro · Keith Ruffles, CC BY 3.0 · Wikimedia Commons

Yng Nghoed Llanmelin, ar fryn uwchben Caer-went, saif cloddiau a ffosydd cadarnle’r Silwriaid, Brythoniaid de-ddwyrain Cymru. Pan gododd y Rhufeiniaid eu tref islaw, ymddengys i bobl Llanmelin ddod i lawr i fyw ynddi.FfynonellauLlanmelin Wood Hillfort ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruTudalen Cadw: bryngaer Oes yr Haearn y Brythoniaid; tai crwn, da byw, crochenwaith, mwyndoddi copr, cerfio cyrn; ymddengys iddi gael ei gadael tua OC 75 pan sefydlwyd Caer-went, ‘tref farchnad y Silwriaid’.Llanvair Discoed ↗Wikipedia (Saesneg)Llanfair Disgoed, Sir Fynwy: saif bryngaer Oes yr Haearn Llanmelin tua milltir i’r dwyrain o’r pentref, uwchben nant Castrogi, gyda golygfeydd pell o aber Hafren; mae’n gorchuddio 2.2 hectar (5.4 erw), gyda lloc gwylfa bach i’r gogledd-ddwyrain; dehonglwyd cloddiau wrth ei hochr i’r de-ddwyrain fel llociau angladdol, gan beri i rai ei gweld fel oppidum neu dref fechan y Silwriaid; cafwyd crochenwaith Rhufeinig-Brydeinig diweddarach yno; mae’n un o’r lleoedd a gynigiwyd fel safle llys Arthur yng Nghelliwig wedi i’r Rhufeiniaid adael Venta Silurum (Caer-went) gerllaw; cyfeiria’r enw Llanfair Is Coed at Went Is Coed, y cantref islaw Coed Gwent; dywed Wicipedia Cymraeg i frenhinoedd Gwent sefydlu eu prif lys yn Llanfair Is Coed.
| Codwyd | Oes yr Haearn, ailgodwyd y fynedfa tua 50 CCFfynhonnellLlanmelin Wood Hillfort excavations ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth Cymru (Saesneg)Tudalen prosiect Cadw: dechreuodd y fryngaer fel lloc llai ag un clawdd a ffos, ac mae rhan ohono i’w weld o hyd y tu allan i’r prif gloddiau yn y gogledd-ddwyrain; tua 150 mlynedd yn ddiweddarach cafodd y prif loc ragor o gloddiau; dechreuodd trydydd cyfnod tua 50 CC, pan ailwampiwyd a chryfhau’r fynedfa; wynebwyd y clawdd mewnol â cherrig mewn cyrsiau garw a thorrwyd y ffosydd i’r graig galchfaen; safai palisadau pren ar y cloddiau a llwyfannau pren bob ochr i’r porth; ychwanegwyd atodiadau tua 50 CC, efallai i anifeiliaid, er bod esgyrn dynol a diffyg mynedfeydd yn awgrymu defnydd angladdol; crochenwaith tua OC 75 yw’r diweddaraf a gafwyd, felly mae’n debyg i’r gaer gael ei gadael bryd hynny; roedd gweithgarwch diweddarach yn yr atodiad, lle mae dau lwyfan cwt canoloesol ar ôl; cloddiwyd yn 1930–32 gan V. E. Nash-Williams o Amgueddfa Genedlaethol Cymru, a gafodd esgyrn defaid, moch a cheirw coch, ac ôl mwyndoddi copr, cerfio cyrn a choginio; cloddiwyd eto yn 2012 gan Cadw gyda phobl leol ym Mhrosiect Cymunedol Llanmelin: pum ffos, tomen sbwriel fawr, tyllau pyst efallai i sychu a storio grawn, cwteri efallai o dai crwn, esgyrn gwartheg yn fwyaf cyffredin, a glanhawr ewinedd bach Rhufeinig o aloi copr o ddiwedd y ganrif gyntaf neu ddechrau’r ail ganrif OC; defnyddiwyd y gaer drwy gydol Oes yr Haearn. |
|---|---|
| Gadawyd | Tua OC 75FfynonellauLlanmelin Wood Hillfort excavations ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth Cymru (Saesneg)Tudalen prosiect Cadw: dechreuodd y fryngaer fel lloc llai ag un clawdd a ffos, ac mae rhan ohono i’w weld o hyd y tu allan i’r prif gloddiau yn y gogledd-ddwyrain; tua 150 mlynedd yn ddiweddarach cafodd y prif loc ragor o gloddiau; dechreuodd trydydd cyfnod tua 50 CC, pan ailwampiwyd a chryfhau’r fynedfa; wynebwyd y clawdd mewnol â cherrig mewn cyrsiau garw a thorrwyd y ffosydd i’r graig galchfaen; safai palisadau pren ar y cloddiau a llwyfannau pren bob ochr i’r porth; ychwanegwyd atodiadau tua 50 CC, efallai i anifeiliaid, er bod esgyrn dynol a diffyg mynedfeydd yn awgrymu defnydd angladdol; crochenwaith tua OC 75 yw’r diweddaraf a gafwyd, felly mae’n debyg i’r gaer gael ei gadael bryd hynny; roedd gweithgarwch diweddarach yn yr atodiad, lle mae dau lwyfan cwt canoloesol ar ôl; cloddiwyd yn 1930–32 gan V. E. Nash-Williams o Amgueddfa Genedlaethol Cymru, a gafodd esgyrn defaid, moch a cheirw coch, ac ôl mwyndoddi copr, cerfio cyrn a choginio; cloddiwyd eto yn 2012 gan Cadw gyda phobl leol ym Mhrosiect Cymunedol Llanmelin: pum ffos, tomen sbwriel fawr, tyllau pyst efallai i sychu a storio grawn, cwteri efallai o dai crwn, esgyrn gwartheg yn fwyaf cyffredin, a glanhawr ewinedd bach Rhufeinig o aloi copr o ddiwedd y ganrif gyntaf neu ddechrau’r ail ganrif OC; defnyddiwyd y gaer drwy gydol Oes yr Haearn.Llanmelin Wood Hillfort ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruTudalen Cadw: bryngaer Oes yr Haearn y Brythoniaid; tai crwn, da byw, crochenwaith, mwyndoddi copr, cerfio cyrn; ymddengys iddi gael ei gadael tua OC 75 pan sefydlwyd Caer-went, ‘tref farchnad y Silwriaid’. |
| Maint | 2.2 hectar, gydag atodiadau a gwylfaFfynonellauLlanvair Discoed ↗Wikipedia (Saesneg)Llanfair Disgoed, Sir Fynwy: saif bryngaer Oes yr Haearn Llanmelin tua milltir i’r dwyrain o’r pentref, uwchben nant Castrogi, gyda golygfeydd pell o aber Hafren; mae’n gorchuddio 2.2 hectar (5.4 erw), gyda lloc gwylfa bach i’r gogledd-ddwyrain; dehonglwyd cloddiau wrth ei hochr i’r de-ddwyrain fel llociau angladdol, gan beri i rai ei gweld fel oppidum neu dref fechan y Silwriaid; cafwyd crochenwaith Rhufeinig-Brydeinig diweddarach yno; mae’n un o’r lleoedd a gynigiwyd fel safle llys Arthur yng Nghelliwig wedi i’r Rhufeiniaid adael Venta Silurum (Caer-went) gerllaw; cyfeiria’r enw Llanfair Is Coed at Went Is Coed, y cantref islaw Coed Gwent; dywed Wicipedia Cymraeg i frenhinoedd Gwent sefydlu eu prif lys yn Llanfair Is Coed.Llanmelin Wood Hillfort ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruTudalen Cadw: bryngaer Oes yr Haearn y Brythoniaid; tai crwn, da byw, crochenwaith, mwyndoddi copr, cerfio cyrn; ymddengys iddi gael ei gadael tua OC 75 pan sefydlwyd Caer-went, ‘tref farchnad y Silwriaid’. |
Ei hailgodi deirgwaith
Dechreuodd y gaer fel lloc bach ag un clawdd a ffos, ac mae rhan ohono i’w gweld o hyd. Tua 150 mlynedd yn ddiweddarach codwyd rhagor o gloddiau, a thua 50 CC ailgodwyd y fynedfa a’i gwneud yn gryfach. Wynebwyd y clawdd mewnol â cherrig, torrwyd y ffosydd yn ddwfn i’r calchfaen, a rhedai palisadau pren ar hyd pennau’r cloddiau, gyda llwyfannau pren bob ochr i’r porth.FfynhonnellLlanmelin Wood Hillfort excavations ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth Cymru (Saesneg)Tudalen prosiect Cadw: dechreuodd y fryngaer fel lloc llai ag un clawdd a ffos, ac mae rhan ohono i’w weld o hyd y tu allan i’r prif gloddiau yn y gogledd-ddwyrain; tua 150 mlynedd yn ddiweddarach cafodd y prif loc ragor o gloddiau; dechreuodd trydydd cyfnod tua 50 CC, pan ailwampiwyd a chryfhau’r fynedfa; wynebwyd y clawdd mewnol â cherrig mewn cyrsiau garw a thorrwyd y ffosydd i’r graig galchfaen; safai palisadau pren ar y cloddiau a llwyfannau pren bob ochr i’r porth; ychwanegwyd atodiadau tua 50 CC, efallai i anifeiliaid, er bod esgyrn dynol a diffyg mynedfeydd yn awgrymu defnydd angladdol; crochenwaith tua OC 75 yw’r diweddaraf a gafwyd, felly mae’n debyg i’r gaer gael ei gadael bryd hynny; roedd gweithgarwch diweddarach yn yr atodiad, lle mae dau lwyfan cwt canoloesol ar ôl; cloddiwyd yn 1930–32 gan V. E. Nash-Williams o Amgueddfa Genedlaethol Cymru, a gafodd esgyrn defaid, moch a cheirw coch, ac ôl mwyndoddi copr, cerfio cyrn a choginio; cloddiwyd eto yn 2012 gan Cadw gyda phobl leol ym Mhrosiect Cymunedol Llanmelin: pum ffos, tomen sbwriel fawr, tyllau pyst efallai i sychu a storio grawn, cwteri efallai o dai crwn, esgyrn gwartheg yn fwyaf cyffredin, a glanhawr ewinedd bach Rhufeinig o aloi copr o ddiwedd y ganrif gyntaf neu ddechrau’r ail ganrif OC; defnyddiwyd y gaer drwy gydol Oes yr Haearn.
Bywyd yn y gaer
Bu V. E. Nash-Williams o’r Amgueddfa Genedlaethol yn cloddio yma yn 1930–32. Cafodd fod y bobl yn cadw defaid a moch, yn hela ceirw coch, yn coginio a bwyta gyda’i gilydd, yn mwyndoddi copr ac yn cerfio cyrn. Pan gloddiodd Cadw a gwirfoddolwyr lleol eto yn 2012, cawsant domen sbwriel fawr, tyllau pyst storfeydd i sychu grawn, a llawer o esgyrn gwartheg.FfynonellauLlanmelin Wood Hillfort excavations ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth Cymru (Saesneg)Tudalen prosiect Cadw: dechreuodd y fryngaer fel lloc llai ag un clawdd a ffos, ac mae rhan ohono i’w weld o hyd y tu allan i’r prif gloddiau yn y gogledd-ddwyrain; tua 150 mlynedd yn ddiweddarach cafodd y prif loc ragor o gloddiau; dechreuodd trydydd cyfnod tua 50 CC, pan ailwampiwyd a chryfhau’r fynedfa; wynebwyd y clawdd mewnol â cherrig mewn cyrsiau garw a thorrwyd y ffosydd i’r graig galchfaen; safai palisadau pren ar y cloddiau a llwyfannau pren bob ochr i’r porth; ychwanegwyd atodiadau tua 50 CC, efallai i anifeiliaid, er bod esgyrn dynol a diffyg mynedfeydd yn awgrymu defnydd angladdol; crochenwaith tua OC 75 yw’r diweddaraf a gafwyd, felly mae’n debyg i’r gaer gael ei gadael bryd hynny; roedd gweithgarwch diweddarach yn yr atodiad, lle mae dau lwyfan cwt canoloesol ar ôl; cloddiwyd yn 1930–32 gan V. E. Nash-Williams o Amgueddfa Genedlaethol Cymru, a gafodd esgyrn defaid, moch a cheirw coch, ac ôl mwyndoddi copr, cerfio cyrn a choginio; cloddiwyd eto yn 2012 gan Cadw gyda phobl leol ym Mhrosiect Cymunedol Llanmelin: pum ffos, tomen sbwriel fawr, tyllau pyst efallai i sychu a storio grawn, cwteri efallai o dai crwn, esgyrn gwartheg yn fwyaf cyffredin, a glanhawr ewinedd bach Rhufeinig o aloi copr o ddiwedd y ganrif gyntaf neu ddechrau’r ail ganrif OC; defnyddiwyd y gaer drwy gydol Oes yr Haearn.Llanmelin Wood Hillfort ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruTudalen Cadw: bryngaer Oes yr Haearn y Brythoniaid; tai crwn, da byw, crochenwaith, mwyndoddi copr, cerfio cyrn; ymddengys iddi gael ei gadael tua OC 75 pan sefydlwyd Caer-went, ‘tref farchnad y Silwriaid’.
I lawr i Gaer-went
Mae’r crochenwaith diweddaraf o’r gaer yn dyddio o tua OC 75, yr union adeg y sefydlwyd Venta Silurum, tref farchnad y Silwriaid, islaw yng Nghaer-went. Dengys glanhawr ewinedd bach Rhufeinig o efydd, a gafwyd yn 2012, fod pobl Llanmelin yn adnabod y newydd-ddyfodiaid.FfynonellauLlanmelin Wood Hillfort excavations ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth Cymru (Saesneg)Tudalen prosiect Cadw: dechreuodd y fryngaer fel lloc llai ag un clawdd a ffos, ac mae rhan ohono i’w weld o hyd y tu allan i’r prif gloddiau yn y gogledd-ddwyrain; tua 150 mlynedd yn ddiweddarach cafodd y prif loc ragor o gloddiau; dechreuodd trydydd cyfnod tua 50 CC, pan ailwampiwyd a chryfhau’r fynedfa; wynebwyd y clawdd mewnol â cherrig mewn cyrsiau garw a thorrwyd y ffosydd i’r graig galchfaen; safai palisadau pren ar y cloddiau a llwyfannau pren bob ochr i’r porth; ychwanegwyd atodiadau tua 50 CC, efallai i anifeiliaid, er bod esgyrn dynol a diffyg mynedfeydd yn awgrymu defnydd angladdol; crochenwaith tua OC 75 yw’r diweddaraf a gafwyd, felly mae’n debyg i’r gaer gael ei gadael bryd hynny; roedd gweithgarwch diweddarach yn yr atodiad, lle mae dau lwyfan cwt canoloesol ar ôl; cloddiwyd yn 1930–32 gan V. E. Nash-Williams o Amgueddfa Genedlaethol Cymru, a gafodd esgyrn defaid, moch a cheirw coch, ac ôl mwyndoddi copr, cerfio cyrn a choginio; cloddiwyd eto yn 2012 gan Cadw gyda phobl leol ym Mhrosiect Cymunedol Llanmelin: pum ffos, tomen sbwriel fawr, tyllau pyst efallai i sychu a storio grawn, cwteri efallai o dai crwn, esgyrn gwartheg yn fwyaf cyffredin, a glanhawr ewinedd bach Rhufeinig o aloi copr o ddiwedd y ganrif gyntaf neu ddechrau’r ail ganrif OC; defnyddiwyd y gaer drwy gydol Oes yr Haearn.Llanmelin Wood Hillfort ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruTudalen Cadw: bryngaer Oes yr Haearn y Brythoniaid; tai crwn, da byw, crochenwaith, mwyndoddi copr, cerfio cyrn; ymddengys iddi gael ei gadael tua OC 75 pan sefydlwyd Caer-went, ‘tref farchnad y Silwriaid’.
Llys yng Ngwent
Cadwai brenhinoedd Gwent eu prif lys yn Llanfair Is Coed gerllaw, ac mae Llanmelin yn un o’r lleoedd a gynigiwyd ar gyfer Celliwig, llys Arthur yn nhraddodiad Cymru, wedi i’r Rhufeiniaid adael Caer-went.FfynhonnellLlanvair Discoed ↗Wikipedia (Saesneg)Llanfair Disgoed, Sir Fynwy: saif bryngaer Oes yr Haearn Llanmelin tua milltir i’r dwyrain o’r pentref, uwchben nant Castrogi, gyda golygfeydd pell o aber Hafren; mae’n gorchuddio 2.2 hectar (5.4 erw), gyda lloc gwylfa bach i’r gogledd-ddwyrain; dehonglwyd cloddiau wrth ei hochr i’r de-ddwyrain fel llociau angladdol, gan beri i rai ei gweld fel oppidum neu dref fechan y Silwriaid; cafwyd crochenwaith Rhufeinig-Brydeinig diweddarach yno; mae’n un o’r lleoedd a gynigiwyd fel safle llys Arthur yng Nghelliwig wedi i’r Rhufeiniaid adael Venta Silurum (Caer-went) gerllaw; cyfeiria’r enw Llanfair Is Coed at Went Is Coed, y cantref islaw Coed Gwent; dywed Wicipedia Cymraeg i frenhinoedd Gwent sefydlu eu prif lys yn Llanfair Is Coed.
Pobl y lle hwn
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf


