
Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid
Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid
Llanfaches
Yma yn 1639 y casglodd William Wroth y gynulleidfa Ymneilltuol gyntaf yng Nghymru. O’r hedyn hwn y tyfodd diwylliant y capel a luniodd fywyd Cymru am dair canrif.
Llun: Capel y Tabernacl yn Llanfaches, olynydd y capel Annibynnol cyntaf yng Nghymru (1639) · Richard Waller, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Llanfaches: eglwys Maches Sant
Llanfaches
- Llan eglwys, tir sanctaidd caeedig
- faches Maches Santo Maches (treiglad meddal: m → f)
Saif Llanfaches islaw Coed Gwent, rhwng Cas-gwent a Chasnewydd. Yma yn 1639 y casglodd William Wroth yr eglwys Annibynnol gyntaf yng Nghymru, y gynulleidfa Ymneilltuol gyntaf yn y wlad, y tyfodd capeli Cymru ohoni.FfynonellauLlanvaches ↗Wikipedia (Saesneg)Llanfaches, pentref a chymuned o fewn ffiniau dinas Casnewydd, yn hen sir Fynwy, tua hanner ffordd rhwng Cas-gwent a Chasnewydd, ychydig i’r gogledd o’r A48 ac islaw Coed Gwent; wedi’i enwi ar ôl Santes Maches, merch Sant Gwynllyw a chwaer Sant Cadog, a fu’n byw fel bugeiles yn y 5ed ganrif; cododd Sant Tathan, abad Caer-went gerllaw, eglwys yn y fan lle bu farw, a elwid Merthyr Maches ac yn ddiweddarach Llanfaches; mae eglwys y plwyf, o’r 14eg ganrif gan mwyaf, wedi’i chysegru i Sant Dyfrig ac yn rhestredig Gradd II; claddwyd William Wroth dan gyntedd yr eglwys; ailgodwyd y capel yn Llanfaches yn 1802; aeth George Borrow heibio iddo yn 1854 ar ei daith gerdded o Gasnewydd i Gas-gwent, a ddisgrifir yn Wild Wales (1862); ail-luniwyd capel y Tabernacl yn 1924; yn 2006 cafwyd celc o 599 o ddenarii arian, o tua 160 OC, wedi’u cuddio mewn crochan coginio a wnaed yn lleol, ac maent bellach yn Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru yng Nghaerllion.Tabernacle, Llanvaches; Llanfaches ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 10704): sefydlwyd achos yr Annibynwyr yn Llanfaches yn 1639 dan y Parch. William Wroth, y gynulleidfa Annibynnol a’r gynulleidfa Ymneilltuol gyntaf yng Nghymru, gyda chefnogaeth Henry Jessey o Southwark; cyfarfu’r aelodau mewn tai ac ysguboriau, cafodd y llysenw ‘Jerwsalem Cymru’, ac ymhen dwy flynedd roedd ganddi ganghennau ym Mynyddislwyn, Caerdydd ac Abertawe; dilynodd Walter Cradock Wroth yn 1642; arweiniodd Thomas Barnes y gynulleidfa o 1651 hyd 1703; wedi Deddf Goddefiad 1689 trwyddedwyd tua deg ar hugain o dai lleol i bregethu, a chyfrifodd rhestr o 1715 236 o aelodau; rhoddodd Thomas Lewis o Lanfaches y tir ar brydles 999 mlynedd am un gronyn pupur y flwyddyn; capel brodorol â ffenestri pen sgwâr, a’i ddodrefn yn gyson â dyddiad codi o 1802–3, a ail-luniwyd yn 1924 pan ychwanegwyd neuadd goffa William Wroth; dywedir bod darnau o’r capel cyntaf o’r 17eg ganrif yn y mur deheuol; rhestredig Gradd II.Llanvaches ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd yr Eglwys Annibynnol gyntaf yng Nghymru yn Llanfaches yn 1638 gan William Wroth, rheithor yno er 1617, gyda help yr Anghydffurfiwr blaenllaw Henry Jessey; roedd Wroth a Walter Cradock wedi gadael eu swyddi eglwysig yn 1638 ond dal ati i bregethu; gorffennwyd y capel, a godwyd ar batrwm Lloegr Newydd, yn 1639, ac roedd y cyfarfod hanesyddol yn Llanfaches ym mis Tachwedd 1639 yn ddechrau gwirioneddol Anghydffurfiaeth yng Nghymru.
| Eglwys Annibynnol gyntaf Cymru | 1639FfynonellauTabernacle, Llanvaches; Llanfaches ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 10704): sefydlwyd achos yr Annibynwyr yn Llanfaches yn 1639 dan y Parch. William Wroth, y gynulleidfa Annibynnol a’r gynulleidfa Ymneilltuol gyntaf yng Nghymru, gyda chefnogaeth Henry Jessey o Southwark; cyfarfu’r aelodau mewn tai ac ysguboriau, cafodd y llysenw ‘Jerwsalem Cymru’, ac ymhen dwy flynedd roedd ganddi ganghennau ym Mynyddislwyn, Caerdydd ac Abertawe; dilynodd Walter Cradock Wroth yn 1642; arweiniodd Thomas Barnes y gynulleidfa o 1651 hyd 1703; wedi Deddf Goddefiad 1689 trwyddedwyd tua deg ar hugain o dai lleol i bregethu, a chyfrifodd rhestr o 1715 236 o aelodau; rhoddodd Thomas Lewis o Lanfaches y tir ar brydles 999 mlynedd am un gronyn pupur y flwyddyn; capel brodorol â ffenestri pen sgwâr, a’i ddodrefn yn gyson â dyddiad codi o 1802–3, a ail-luniwyd yn 1924 pan ychwanegwyd neuadd goffa William Wroth; dywedir bod darnau o’r capel cyntaf o’r 17eg ganrif yn y mur deheuol; rhestredig Gradd II.Llanvaches ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd yr Eglwys Annibynnol gyntaf yng Nghymru yn Llanfaches yn 1638 gan William Wroth, rheithor yno er 1617, gyda help yr Anghydffurfiwr blaenllaw Henry Jessey; roedd Wroth a Walter Cradock wedi gadael eu swyddi eglwysig yn 1638 ond dal ati i bregethu; gorffennwyd y capel, a godwyd ar batrwm Lloegr Newydd, yn 1639, ac roedd y cyfarfod hanesyddol yn Llanfaches ym mis Tachwedd 1639 yn ddechrau gwirioneddol Anghydffurfiaeth yng Nghymru. |
|---|---|
| Enwyd ar ôl | Santes Maches, merch GwynllywFfynonellauLlanvaches ↗Wikipedia (Saesneg)Llanfaches, pentref a chymuned o fewn ffiniau dinas Casnewydd, yn hen sir Fynwy, tua hanner ffordd rhwng Cas-gwent a Chasnewydd, ychydig i’r gogledd o’r A48 ac islaw Coed Gwent; wedi’i enwi ar ôl Santes Maches, merch Sant Gwynllyw a chwaer Sant Cadog, a fu’n byw fel bugeiles yn y 5ed ganrif; cododd Sant Tathan, abad Caer-went gerllaw, eglwys yn y fan lle bu farw, a elwid Merthyr Maches ac yn ddiweddarach Llanfaches; mae eglwys y plwyf, o’r 14eg ganrif gan mwyaf, wedi’i chysegru i Sant Dyfrig ac yn rhestredig Gradd II; claddwyd William Wroth dan gyntedd yr eglwys; ailgodwyd y capel yn Llanfaches yn 1802; aeth George Borrow heibio iddo yn 1854 ar ei daith gerdded o Gasnewydd i Gas-gwent, a ddisgrifir yn Wild Wales (1862); ail-luniwyd capel y Tabernacl yn 1924; yn 2006 cafwyd celc o 599 o ddenarii arian, o tua 160 OC, wedi’u cuddio mewn crochan coginio a wnaed yn lleol, ac maent bellach yn Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru yng Nghaerllion.Llanfaches ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Llanfaches, pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Casnewydd, nid nepell o Gas-gwent; ceir yr enghraifft gynharaf o’r enw ‘Llanfaches’ mewn dogfen o 1566, a chyn hynny ceir yr enw ‘Merthyr Maches’ yn 1254; merch Gwynllyw oedd Maches, ac ar ei ôl ef yr enwir cantref Gwynllŵg yng Ngwent; rhoddodd William Wroth y gorau i’w reithoriaeth yn Llanfaches yn 1638, ac yn 1639 daeth yn weinidog cyntaf yr Annibynwyr yng Nghymru. |
| Capel y Tabernacl | Gradd IIFfynhonnellTabernacle, Llanvaches; Llanfaches ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 10704): sefydlwyd achos yr Annibynwyr yn Llanfaches yn 1639 dan y Parch. William Wroth, y gynulleidfa Annibynnol a’r gynulleidfa Ymneilltuol gyntaf yng Nghymru, gyda chefnogaeth Henry Jessey o Southwark; cyfarfu’r aelodau mewn tai ac ysguboriau, cafodd y llysenw ‘Jerwsalem Cymru’, ac ymhen dwy flynedd roedd ganddi ganghennau ym Mynyddislwyn, Caerdydd ac Abertawe; dilynodd Walter Cradock Wroth yn 1642; arweiniodd Thomas Barnes y gynulleidfa o 1651 hyd 1703; wedi Deddf Goddefiad 1689 trwyddedwyd tua deg ar hugain o dai lleol i bregethu, a chyfrifodd rhestr o 1715 236 o aelodau; rhoddodd Thomas Lewis o Lanfaches y tir ar brydles 999 mlynedd am un gronyn pupur y flwyddyn; capel brodorol â ffenestri pen sgwâr, a’i ddodrefn yn gyson â dyddiad codi o 1802–3, a ail-luniwyd yn 1924 pan ychwanegwyd neuadd goffa William Wroth; dywedir bod darnau o’r capel cyntaf o’r 17eg ganrif yn y mur deheuol; rhestredig Gradd II. |
Santes Maches
Daw enw’r pentref o Santes Maches, merch Gwynllyw a chwaer Cadog, a fu’n byw yma fel bugeiles yn y 5ed ganrif. Cododd Sant Tathan o Gaer-went eglwys lle bu farw, ac fe’i gelwid yn Merthyr Maches, enw a gofnodwyd yn 1254, ac yn ddiweddarach Llanfaches.FfynonellauLlanvaches ↗Wikipedia (Saesneg)Llanfaches, pentref a chymuned o fewn ffiniau dinas Casnewydd, yn hen sir Fynwy, tua hanner ffordd rhwng Cas-gwent a Chasnewydd, ychydig i’r gogledd o’r A48 ac islaw Coed Gwent; wedi’i enwi ar ôl Santes Maches, merch Sant Gwynllyw a chwaer Sant Cadog, a fu’n byw fel bugeiles yn y 5ed ganrif; cododd Sant Tathan, abad Caer-went gerllaw, eglwys yn y fan lle bu farw, a elwid Merthyr Maches ac yn ddiweddarach Llanfaches; mae eglwys y plwyf, o’r 14eg ganrif gan mwyaf, wedi’i chysegru i Sant Dyfrig ac yn rhestredig Gradd II; claddwyd William Wroth dan gyntedd yr eglwys; ailgodwyd y capel yn Llanfaches yn 1802; aeth George Borrow heibio iddo yn 1854 ar ei daith gerdded o Gasnewydd i Gas-gwent, a ddisgrifir yn Wild Wales (1862); ail-luniwyd capel y Tabernacl yn 1924; yn 2006 cafwyd celc o 599 o ddenarii arian, o tua 160 OC, wedi’u cuddio mewn crochan coginio a wnaed yn lleol, ac maent bellach yn Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru yng Nghaerllion.Llanfaches ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Llanfaches, pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Casnewydd, nid nepell o Gas-gwent; ceir yr enghraifft gynharaf o’r enw ‘Llanfaches’ mewn dogfen o 1566, a chyn hynny ceir yr enw ‘Merthyr Maches’ yn 1254; merch Gwynllyw oedd Maches, ac ar ei ôl ef yr enwir cantref Gwynllŵg yng Ngwent; rhoddodd William Wroth y gorau i’w reithoriaeth yn Llanfaches yn 1638, ac yn 1639 daeth yn weinidog cyntaf yr Annibynwyr yng Nghymru.Tathan ↗Wikipedia (Saesneg)Hwyliodd o Iwerddon gydag wyth disgybl, gan ddilyn angel, yn hytrach na dod yn frenin ar ôl ei dad; daeth i fyny Hafren i Went; fe’i croesawyd gan y brenin Caradog a sefydlodd ysgol yn Venta Silurum, Caerwent, lle deuai ysgolheigion o bob rhan; anfonodd Gwynllyw ei fab Cadog ato yn saith oed; gyda rhodd gan Ynyr fab Caradog sefydlodd eglwys; cysegriadau yn Llanfaches, a elwir hefyd yn Llandathan, ac yn Sain Tathan.
Eglwys Sant Dyfrig
Mae eglwys y plwyf, o’r 14eg ganrif gan mwyaf, wedi’i chysegru i Sant Dyfrig ac yn adeilad rhestredig. Mae William Wroth, ei rheithor, wedi’i gladdu dan ei chyntedd.FfynhonnellLlanvaches ↗Wikipedia (Saesneg)Llanfaches, pentref a chymuned o fewn ffiniau dinas Casnewydd, yn hen sir Fynwy, tua hanner ffordd rhwng Cas-gwent a Chasnewydd, ychydig i’r gogledd o’r A48 ac islaw Coed Gwent; wedi’i enwi ar ôl Santes Maches, merch Sant Gwynllyw a chwaer Sant Cadog, a fu’n byw fel bugeiles yn y 5ed ganrif; cododd Sant Tathan, abad Caer-went gerllaw, eglwys yn y fan lle bu farw, a elwid Merthyr Maches ac yn ddiweddarach Llanfaches; mae eglwys y plwyf, o’r 14eg ganrif gan mwyaf, wedi’i chysegru i Sant Dyfrig ac yn rhestredig Gradd II; claddwyd William Wroth dan gyntedd yr eglwys; ailgodwyd y capel yn Llanfaches yn 1802; aeth George Borrow heibio iddo yn 1854 ar ei daith gerdded o Gasnewydd i Gas-gwent, a ddisgrifir yn Wild Wales (1862); ail-luniwyd capel y Tabernacl yn 1924; yn 2006 cafwyd celc o 599 o ddenarii arian, o tua 160 OC, wedi’u cuddio mewn crochan coginio a wnaed yn lleol, ac maent bellach yn Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru yng Nghaerllion.
William Wroth
Roedd William Wroth, rheithor Llanfaches, yn hoff o hwyl a cherddoriaeth cyn dod yn bregethwr Piwritanaidd. Deuai tyrfaoedd o’r siroedd cyfagos i’w glywed, a bu’n rhaid iddo bregethu yn y fynwent am fod yr eglwys yn rhy fach.FfynonellauWilliam Wroth ↗Wikipedia (Saesneg)Gweinidog yn Eglwys Loegr (1576–1641) a gydnabyddir am sefydlu’r eglwys Annibynnol gyntaf yng Nghymru yn 1639; rheithor Llanfaches yn Sir Fynwy o 1617; magwyd yn y Fenni, BA o Christ Church, Rhydychen, 1596 ac MA o Goleg Iesu 1605; unwaith yn hoff o hwyl a cherddoriaeth, fe’i newidiwyd yn 1625–6 pan fu farw plwyfolyn ar y ffordd adref o ennill achos cyfraith yn Llundain, a Wroth i fod i ganu’r gerddoriaeth yn y wledd i’w groesawu: ‘taflodd Mr. Wroth ei feiolin o’r neilltu, a chan syrthio ar ei liniau yng nghanol y cwmni, gweddïodd yn daer’; ar ôl John Parry ef oedd arweinydd eglwysig Piwritanaidd cynharaf Cymru a dylanwad uniongyrchol ar Walter Cradock; pan ailgyhoeddwyd y Datganiad Chwaraeon yn 1633 gwrthododd ei gyhoeddi, a gosododd yn ei fynwent y rhigwm ‘Who Ever hear on Sonday / Will Practis Playing at Ball / It May be before Monday / The Devil Will Have you All’; deuai torfeydd o’r siroedd cyfagos, a bu’n rhaid iddo bregethu yn y fynwent gan fod yr eglwys yn rhy fach; nododd y cyfarfod yn Llanfaches ym mis Tachwedd 1639 wir ddechrau Anghydffurfiaeth yng Nghymru; bu farw yn gynnar yn 1641 a’i gladdu yn Llanfaches; dywed ei ewyllys ‘I leave my body to be buried where ye Lord shall please to call for mee praying him to bring my hoarie-head into the grave in his peace which passeth all understanding’; codwyd capel presennol y Tabernacl yn y 1920au.Llanvaches ↗Wikipedia (Saesneg)Llanfaches, pentref a chymuned o fewn ffiniau dinas Casnewydd, yn hen sir Fynwy, tua hanner ffordd rhwng Cas-gwent a Chasnewydd, ychydig i’r gogledd o’r A48 ac islaw Coed Gwent; wedi’i enwi ar ôl Santes Maches, merch Sant Gwynllyw a chwaer Sant Cadog, a fu’n byw fel bugeiles yn y 5ed ganrif; cododd Sant Tathan, abad Caer-went gerllaw, eglwys yn y fan lle bu farw, a elwid Merthyr Maches ac yn ddiweddarach Llanfaches; mae eglwys y plwyf, o’r 14eg ganrif gan mwyaf, wedi’i chysegru i Sant Dyfrig ac yn rhestredig Gradd II; claddwyd William Wroth dan gyntedd yr eglwys; ailgodwyd y capel yn Llanfaches yn 1802; aeth George Borrow heibio iddo yn 1854 ar ei daith gerdded o Gasnewydd i Gas-gwent, a ddisgrifir yn Wild Wales (1862); ail-luniwyd capel y Tabernacl yn 1924; yn 2006 cafwyd celc o 599 o ddenarii arian, o tua 160 OC, wedi’u cuddio mewn crochan coginio a wnaed yn lleol, ac maent bellach yn Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru yng Nghaerllion.
Jerwsalem Cymru
Ym mis Tachwedd 1639 daeth Henry Jessey o Lundain i ffurfio dilynwyr Wroth yn eglwys yn ôl ‘Ffordd Lloegr Newydd’, a’r cyfarfod hwnnw oedd gwir ddechrau Ymneilltuaeth yng Nghymru. Galwyd y gynulleidfa yn ‘Jerwsalem Cymru’, ac ymhen dwy flynedd roedd ganddi ganghennau ym Mynyddislwyn, Caerdydd ac Abertawe.FfynonellauWroth, William (1576 – 1641), Puritan cleric, and founder of the first Independent church in Wales ↗Thomas Richards, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn 1576, o deulu Wroth Maindiff yn Llandeilo Bertholau neu o Langatwg Dyffryn Wysg; aeth i Rydychen a graddio’n M.A. o Goleg Iesu yn 1605; rheithor Llanfaches o 1611 neu 1617; adroddir storïau am ei newid o glerigwr didaro i Biwritan diwyd a selog; fe’i galwyd gerbron Llys yr Uchel Gomisiwn ym mis Hydref 1635, ymostyngodd yn 1638, ac yn ei ewyllys ar 17 Medi 1638 geilw’i hun yn ‘Pregethwr Gair Duw’; enwa’r ewyllys Henry Walter yn brif ysgutor a gadael tair erw o dir yn elusen i dlodion y plwyf am byth; ym mis Tachwedd 1639 daeth Henry Jessey, pregethwr Piwritanaidd blaenllaw, o Lundain i ffurfio dilynwyr Wroth yn eglwys reolaidd yn ôl ‘Ffordd Lloegr Newydd’, o Fedyddwyr yn ogystal ag Annibynwyr yn ôl pob tebyg; am ei gymeriad dilychwin, ei bregethu efengylaidd syml a’i le unigryw yn weinidog cyntaf yr eglwys Annibynnol gyntaf yng Nghymru, galwai rhai o’i oes ef yn ‘apostol’ ac edrych ar Lanfaches fel Antiochia mewn gwlad baganaidd; dywed Cofnodion Broadmead y deuai’n aml i Fryste i bregethu, ac mai ei ddymuniad oedd gadael y byd cyn i utgorn rhyfel seinio yn y wlad.Llanvaches ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd yr Eglwys Annibynnol gyntaf yng Nghymru yn Llanfaches yn 1638 gan William Wroth, rheithor yno er 1617, gyda help yr Anghydffurfiwr blaenllaw Henry Jessey; roedd Wroth a Walter Cradock wedi gadael eu swyddi eglwysig yn 1638 ond dal ati i bregethu; gorffennwyd y capel, a godwyd ar batrwm Lloegr Newydd, yn 1639, ac roedd y cyfarfod hanesyddol yn Llanfaches ym mis Tachwedd 1639 yn ddechrau gwirioneddol Anghydffurfiaeth yng Nghymru.Tabernacle, Llanvaches; Llanfaches ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 10704): sefydlwyd achos yr Annibynwyr yn Llanfaches yn 1639 dan y Parch. William Wroth, y gynulleidfa Annibynnol a’r gynulleidfa Ymneilltuol gyntaf yng Nghymru, gyda chefnogaeth Henry Jessey o Southwark; cyfarfu’r aelodau mewn tai ac ysguboriau, cafodd y llysenw ‘Jerwsalem Cymru’, ac ymhen dwy flynedd roedd ganddi ganghennau ym Mynyddislwyn, Caerdydd ac Abertawe; dilynodd Walter Cradock Wroth yn 1642; arweiniodd Thomas Barnes y gynulleidfa o 1651 hyd 1703; wedi Deddf Goddefiad 1689 trwyddedwyd tua deg ar hugain o dai lleol i bregethu, a chyfrifodd rhestr o 1715 236 o aelodau; rhoddodd Thomas Lewis o Lanfaches y tir ar brydles 999 mlynedd am un gronyn pupur y flwyddyn; capel brodorol â ffenestri pen sgwâr, a’i ddodrefn yn gyson â dyddiad codi o 1802–3, a ail-luniwyd yn 1924 pan ychwanegwyd neuadd goffa William Wroth; dywedir bod darnau o’r capel cyntaf o’r 17eg ganrif yn y mur deheuol; rhestredig Gradd II.
I leave my body to be buried where ye Lord shall please to call for mee praying him to bring my hoarie-head into the grave in his peace which passeth all understanding.
William Wroth, ei ewyllysFfynhonnellWilliam Wroth ↗Wikipedia (Saesneg)Gweinidog yn Eglwys Loegr (1576–1641) a gydnabyddir am sefydlu’r eglwys Annibynnol gyntaf yng Nghymru yn 1639; rheithor Llanfaches yn Sir Fynwy o 1617; magwyd yn y Fenni, BA o Christ Church, Rhydychen, 1596 ac MA o Goleg Iesu 1605; unwaith yn hoff o hwyl a cherddoriaeth, fe’i newidiwyd yn 1625–6 pan fu farw plwyfolyn ar y ffordd adref o ennill achos cyfraith yn Llundain, a Wroth i fod i ganu’r gerddoriaeth yn y wledd i’w groesawu: ‘taflodd Mr. Wroth ei feiolin o’r neilltu, a chan syrthio ar ei liniau yng nghanol y cwmni, gweddïodd yn daer’; ar ôl John Parry ef oedd arweinydd eglwysig Piwritanaidd cynharaf Cymru a dylanwad uniongyrchol ar Walter Cradock; pan ailgyhoeddwyd y Datganiad Chwaraeon yn 1633 gwrthododd ei gyhoeddi, a gosododd yn ei fynwent y rhigwm ‘Who Ever hear on Sonday / Will Practis Playing at Ball / It May be before Monday / The Devil Will Have you All’; deuai torfeydd o’r siroedd cyfagos, a bu’n rhaid iddo bregethu yn y fynwent gan fod yr eglwys yn rhy fach; nododd y cyfarfod yn Llanfaches ym mis Tachwedd 1639 wir ddechrau Anghydffurfiaeth yng Nghymru; bu farw yn gynnar yn 1641 a’i gladdu yn Llanfaches; dywed ei ewyllys ‘I leave my body to be buried where ye Lord shall please to call for mee praying him to bring my hoarie-head into the grave in his peace which passeth all understanding’; codwyd capel presennol y Tabernacl yn y 1920au.
Y Tabernacl
Dilynodd Walter Cradock Wroth yn 1642, ac arweiniodd Thomas Barnes y gynulleidfa o 1651 hyd 1703. Ailgodwyd y capel yn Llanfaches yn 1802, ar dir a roddodd Thomas Lewis am ronyn pupur y flwyddyn, ac yn 1924 fe’i hail-luniwyd ac ychwanegwyd neuadd goffa William Wroth.FfynonellauTabernacle, Llanvaches; Llanfaches ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 10704): sefydlwyd achos yr Annibynwyr yn Llanfaches yn 1639 dan y Parch. William Wroth, y gynulleidfa Annibynnol a’r gynulleidfa Ymneilltuol gyntaf yng Nghymru, gyda chefnogaeth Henry Jessey o Southwark; cyfarfu’r aelodau mewn tai ac ysguboriau, cafodd y llysenw ‘Jerwsalem Cymru’, ac ymhen dwy flynedd roedd ganddi ganghennau ym Mynyddislwyn, Caerdydd ac Abertawe; dilynodd Walter Cradock Wroth yn 1642; arweiniodd Thomas Barnes y gynulleidfa o 1651 hyd 1703; wedi Deddf Goddefiad 1689 trwyddedwyd tua deg ar hugain o dai lleol i bregethu, a chyfrifodd rhestr o 1715 236 o aelodau; rhoddodd Thomas Lewis o Lanfaches y tir ar brydles 999 mlynedd am un gronyn pupur y flwyddyn; capel brodorol â ffenestri pen sgwâr, a’i ddodrefn yn gyson â dyddiad codi o 1802–3, a ail-luniwyd yn 1924 pan ychwanegwyd neuadd goffa William Wroth; dywedir bod darnau o’r capel cyntaf o’r 17eg ganrif yn y mur deheuol; rhestredig Gradd II.Llanvaches ↗Wikipedia (Saesneg)Llanfaches, pentref a chymuned o fewn ffiniau dinas Casnewydd, yn hen sir Fynwy, tua hanner ffordd rhwng Cas-gwent a Chasnewydd, ychydig i’r gogledd o’r A48 ac islaw Coed Gwent; wedi’i enwi ar ôl Santes Maches, merch Sant Gwynllyw a chwaer Sant Cadog, a fu’n byw fel bugeiles yn y 5ed ganrif; cododd Sant Tathan, abad Caer-went gerllaw, eglwys yn y fan lle bu farw, a elwid Merthyr Maches ac yn ddiweddarach Llanfaches; mae eglwys y plwyf, o’r 14eg ganrif gan mwyaf, wedi’i chysegru i Sant Dyfrig ac yn rhestredig Gradd II; claddwyd William Wroth dan gyntedd yr eglwys; ailgodwyd y capel yn Llanfaches yn 1802; aeth George Borrow heibio iddo yn 1854 ar ei daith gerdded o Gasnewydd i Gas-gwent, a ddisgrifir yn Wild Wales (1862); ail-luniwyd capel y Tabernacl yn 1924; yn 2006 cafwyd celc o 599 o ddenarii arian, o tua 160 OC, wedi’u cuddio mewn crochan coginio a wnaed yn lleol, ac maent bellach yn Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru yng Nghaerllion.
Ymweld
Aeth George Borrow heibio i’r capel yn 1854 ar ei daith gerdded o Gasnewydd i Gas-gwent. Yn 2006 cafwyd celc o 599 o ddarnau arian Rhufeinig yn y pentref, ac mae bellach yn Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru yng Nghaerllion.FfynhonnellLlanvaches ↗Wikipedia (Saesneg)Llanfaches, pentref a chymuned o fewn ffiniau dinas Casnewydd, yn hen sir Fynwy, tua hanner ffordd rhwng Cas-gwent a Chasnewydd, ychydig i’r gogledd o’r A48 ac islaw Coed Gwent; wedi’i enwi ar ôl Santes Maches, merch Sant Gwynllyw a chwaer Sant Cadog, a fu’n byw fel bugeiles yn y 5ed ganrif; cododd Sant Tathan, abad Caer-went gerllaw, eglwys yn y fan lle bu farw, a elwid Merthyr Maches ac yn ddiweddarach Llanfaches; mae eglwys y plwyf, o’r 14eg ganrif gan mwyaf, wedi’i chysegru i Sant Dyfrig ac yn rhestredig Gradd II; claddwyd William Wroth dan gyntedd yr eglwys; ailgodwyd y capel yn Llanfaches yn 1802; aeth George Borrow heibio iddo yn 1854 ar ei daith gerdded o Gasnewydd i Gas-gwent, a ddisgrifir yn Wild Wales (1862); ail-luniwyd capel y Tabernacl yn 1924; yn 2006 cafwyd celc o 599 o ddenarii arian, o tua 160 OC, wedi’u cuddio mewn crochan coginio a wnaed yn lleol, ac maent bellach yn Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru yng Nghaerllion.
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf


