Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau

c. 630 OC

Tewdrig yn Nhyndyrn

Mae Tewdrig, brenin Gwent, yn gadael ei fywyd o weddi i arwain ei bobl i fuddugoliaeth dros y Sacsoniaid yn Nhyndyrn, ac yn marw o’i glwyfau ym Merthyr Tewdrig.

Llun: Marw Tewdrig: darlun o’r cerflun gan J. Evan Thomas, 1852. · Unknown engraver, after J. Evan Thomas, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

c. 630 OCOes y SeintiauAbaty TyndyrnAr y llinell amser (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

Roedd Tewdrig, brenin Glywysing, wedi rhoi ei goron i’w fab Meurig a mynd i fyw’n feudwy yn Nhyndyrn. Pan ddaeth y Saeson, gadawodd ei weddïau ac arwain ei bobl unwaith eto. Enillasant y dydd, ond clwyfwyd Tewdrig i farwolaeth.

PrydDiwedd y 500au neu ddechrau’r 600au; mae’r llinell amser yn ei rhoi yn 630
BleRhyd Tyndyrn; Mathern
Dydd gŵyl1 Ebrill

Y brenin a ddaeth yn ôl#

Adroddir yr hanes yn Llyfr Llandaf, o’r 1100au. Daeth Tewdrig ap Teithfallt yn ôl i arwain yr amddiffyn, ac ennill wrth Ryd Tyndyrn neu’n agos ati, ac ni feiddiai’r Saeson ymosod eto am ddeng mlynedd ar hugain.

Wrth farw, gofynnodd am gael ei gludo i Ynys Echni, ond bu farw ym Mathern. Yno cododd ei fab Meurig eglwys a’i gladdu, a daeth y lle’n Ferthyr Tewdrig, Mathern heddiw.

Eglwys Sant Tewdrig ym Mathern, Merthyr Tewdrig, lle claddodd ei fab Meurig ef.
Eglwys Sant Tewdrig ym Mathern, Merthyr Tewdrig, lle claddodd ei fab Meurig ef. · Llun: Brassknocker, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Yr arch ym Mathern#

Yn 1615 ysgrifennodd yr Esgob Francis Godwin i arch garreg gael ei chanfod wrth yr allor ym Mathern, a phenglog ynddi â chlwyf mawr. Anrhydeddir Tewdrig yn ferthyr ac yn sant, a’i eglwys ym Mathern yw ei greirfa.

Drwy Feurig ef oedd cyndad brenhinoedd Glywysing a Gwent, ac mae traddodiad Cymru yn dal mai Arthur, Athrwys ap Meurig, oedd ei ŵyr.

Brenin Glywysing#

Theodoricus yw Tewdrig yn Lladin. Efallai fod ei enw’n dod o’r Almaeneg Theodoric, o Theodric, enw brenhinol ym Mrynaich, neu o’r Llydaweg Theuderic, ac mae’n ymddangos mewn ach yn llawysgrif Coleg Iesu 20. Yn nyddiau ei dad Teithfallt roedd y Saeson wedi difrodi’r gororau ger Henffordd ac ar hyd Gwy. Bu Tewdrig ei hun yn noddwr eglwys Llandaf, â hanes hir o lwyddiant mewn brwydr, cyn dewis Tyndyrn, ‘lle creigiog ger rhyd dros afon Gwy’, yn feudwyfa.

Pont y Saeson#

Pan groesodd y Saeson Hafren dan Ceolwulf, gan anrheithio mynachlogydd ac eglwysi, daeth Tewdrig allan o’i encil i helpu ei fab ac i amddiffyn yr eglwys. Trechodd tad a mab y goresgynwyr ym Mhont y Saeson, ger Tyndyrn. Am iddo fyw bywyd o weddi a syrthio wrth amddiffyn teyrnas Gristnogol, anrhydeddwyd Tewdrig yn ferthyr.

Ffynnon Tewdrig#

Dywed Llyfr Llandaf fod ffynhonnau’n byrlymu lle bynnag y safai’r anifeiliaid a dynnai ei gert, ac i nant loyw darddu lle torrodd y cert, ger Hafren, ac yno y bu farw. Gelwir y ffynnon yn Ffynnon Tewdrig o hyd. Rhoddodd Meurig y tir o gwmpas eglwys ei dad i esgobion Llandaf, Pwllmeurig yn eu plith, a chodwyd plas i’r esgobion ym Matharn yn ddiweddarach.

Ailadroddodd yr Archesgob James Ussher hanes yr Esgob Godwin am yr arch yn ei hanes am eglwysi cynnar Prydain yn 1639. Yn 1958 cofnododd yr awdur Fred Hando eiriau hen wraig o Fatharn, a ddywedodd iddi weld arch Tewdrig yn cael ei hagor yn 1881, a’r clwyf yn ei benglog yn amlwg o hyd.

Llinach Tewdrig#

Unodd Meurig ei deyrnas ag Ergyng drwy briodi Onbrawst, merch y Brenin Gwrgan Fawr, a bu’n noddwr mawr i Landaf, lle y’i claddwyd. Aeth y deyrnas maes o law i’w wyrion, Ithel a Morgan Mwynfawr.

Lle digwyddodd

Cyn ac wedyn

  1. Y doethaf o frenhinoedd (wedi’i gofnodi)

    Mae carreg yn Llangadwaladr ym Môn yn cofio Cadfan o Wynedd fel ‘y doethaf a’r enwocaf o’r holl frenhinoedd’.

    Y doethaf o frenhinoedd
  2. Beuno yng Nghlynnog Fawr (cronicl cynnar:Buchedd Beuno, 1346)

    Mae Sant Beuno yn sefydlu ei eglwys yng Nghlynnog Fawr yn Arfon. Mae pererinion ar y ffordd i Ynys Enlli yn aros wrth ei greirfa am fil o flynyddoedd.

    Beuno yng Nghlynnog Fawr
  3. Cadwallon yn trechu Northumbria (cronicl cynnar:Beda, 731; Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae Cadwallon ap Cadfan o Wynedd a Phenda o Fersia yn lladd y Brenin Edwin yn Hatfield Chase, y fuddugoliaeth Frythonig fawr olaf dros y Saeson am ganrifoedd.

    Cadwallon yn trechu Northumbria
  4. Melangell ym Mhennant (cronicl cynnar:Buchedd Melangell, diwedd yr Oesoedd Canol)

    Yn ôl traddodiad, rhoddodd Melangell loches i ysgyfarnog rhag cŵn y Brenin Brochwel ym Mhennant, a rhoddodd yntau’r cwm iddi’n noddfa am byth.

    Melangell ym Mhennant

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf