Beuno Sant
Sefydlydd Clynnog Fawr (cronicl cynnar:Buchedd Beuno, 1346)Sant Clynnog Fawr yn Llŷn, y daeth ei eglwys yn arhosfan fawr ar ffordd y pererinion i Enlli. Yn ôl traddodiad Cymru adferodd ei nith Gwenfrewi yn fyw.
Beuno Sant
Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau
c. 630 OC
Mae Sant Beuno yn sefydlu ei eglwys yng Nghlynnog Fawr yn Arfon. Mae pererinion ar y ffordd i Ynys Enlli yn aros wrth ei greirfa am fil o flynyddoedd.
Llun: Eglwys Sant Beuno, Clynnog Fawr · Rhion, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Sefydlodd Beuno Sant ei fynachlog yng Nghlynnog Fawr, ar arfordir Arfon, ar dir a roddwyd i Dduw a Beuno am byth. Am ganrifoedd arhosai pererinion ar y ffordd i Enlli wrth ei eglwys.FfynonellauBeuno ↗Wikipedia (Saesneg)Dywedir iddo gael ei eni yn Aberriw ym Mhowys; addysgwyd ac urddwyd ef ym Mangor; cefnogodd y Brenin Cadfan o Wynedd ei waith; rhoddodd Gwyddaint, cefnder Cadwallon, dir Clynnog Fawr i Dduw a Beuno am byth, a sefydlodd ei fynachlog yno; priodolir iddo atgyfodi saith o bobl, gan gynnwys ei nith Gwenfrewi; mae un ar ddeg o eglwysi yn ei enw; bu farw yn 640; ei ŵyl ar 21 Ebrill; mae capel ei fedd yng Nghlynnog wedi goroesi; mae Sant Beuno yn Nhremeirchion yn ganolfan ysbrydol i’r Iesuwyr.Clynnog Fawr ↗Wikipedia (Saesneg)Dywedir mai safle mynachlog a sefydlwyd gan Feuno ar ddechrau’r seithfed ganrif ydyw; man aros pwysig i bererinion ar eu ffordd i Enlli; Cyff Beuno, cist bren hynafol wedi’i naddu o un darn o onnen; deial haul o ddiwedd y ddegfed ganrif i ddechrau’r ddeuddegfed; Ffynnon Beuno ym mhen de-orllewinol y pentref; erbyn diwedd y 15fed ganrif eglwys golegol, un o chwech yn unig yng Nghymru.
| Pryd | Dechrau’r 600au; bu farw Beuno yn 640 |
|---|---|
| Ble | Clynnog Fawr, Arfon |
| Dydd gŵyl | 21 Ebrill |
Dywedir i Feuno gael ei eni yn Aberriw ym Mhowys, a’i ddysgu a’i urddo ym Mangor. Cefnogodd y Brenin Cadfan o Wynedd ei waith, a rhoddodd Gwyddaint, cefnder y Brenin Cadwallon, dir Clynnog Fawr i Dduw a Beuno am byth.FfynhonnellBeuno ↗Wikipedia (Saesneg)Dywedir iddo gael ei eni yn Aberriw ym Mhowys; addysgwyd ac urddwyd ef ym Mangor; cefnogodd y Brenin Cadfan o Wynedd ei waith; rhoddodd Gwyddaint, cefnder Cadwallon, dir Clynnog Fawr i Dduw a Beuno am byth, a sefydlodd ei fynachlog yno; priodolir iddo atgyfodi saith o bobl, gan gynnwys ei nith Gwenfrewi; mae un ar ddeg o eglwysi yn ei enw; bu farw yn 640; ei ŵyl ar 21 Ebrill; mae capel ei fedd yng Nghlynnog wedi goroesi; mae Sant Beuno yn Nhremeirchion yn ganolfan ysbrydol i’r Iesuwyr.
Priodolir iddo atgyfodi saith o bobl, ei nith Gwenfrewi yn eu plith, ac mae un ar ddeg o eglwysi yn dwyn ei enw.FfynhonnellBeuno ↗Wikipedia (Saesneg)Dywedir iddo gael ei eni yn Aberriw ym Mhowys; addysgwyd ac urddwyd ef ym Mangor; cefnogodd y Brenin Cadfan o Wynedd ei waith; rhoddodd Gwyddaint, cefnder Cadwallon, dir Clynnog Fawr i Dduw a Beuno am byth, a sefydlodd ei fynachlog yno; priodolir iddo atgyfodi saith o bobl, gan gynnwys ei nith Gwenfrewi; mae un ar ddeg o eglwysi yn ei enw; bu farw yn 640; ei ŵyl ar 21 Ebrill; mae capel ei fedd yng Nghlynnog wedi goroesi; mae Sant Beuno yn Nhremeirchion yn ganolfan ysbrydol i’r Iesuwyr.
Mae capel ei fedd yn sefyll yng Nghlynnog o hyd. Erbyn diwedd y 1400au roedd Clynnog yn eglwys golegol, un o chwech yn unig yng Nghymru. Y tu mewn mae Cyff Beuno, cist bren hynafol wedi’i naddu o un darn o onnen, ac yn y fynwent mae deial haul a wnaed rhwng diwedd y 900au a dechrau’r 1100au.FfynonellauBeuno ↗Wikipedia (Saesneg)Dywedir iddo gael ei eni yn Aberriw ym Mhowys; addysgwyd ac urddwyd ef ym Mangor; cefnogodd y Brenin Cadfan o Wynedd ei waith; rhoddodd Gwyddaint, cefnder Cadwallon, dir Clynnog Fawr i Dduw a Beuno am byth, a sefydlodd ei fynachlog yno; priodolir iddo atgyfodi saith o bobl, gan gynnwys ei nith Gwenfrewi; mae un ar ddeg o eglwysi yn ei enw; bu farw yn 640; ei ŵyl ar 21 Ebrill; mae capel ei fedd yng Nghlynnog wedi goroesi; mae Sant Beuno yn Nhremeirchion yn ganolfan ysbrydol i’r Iesuwyr.Clynnog Fawr ↗Wikipedia (Saesneg)Dywedir mai safle mynachlog a sefydlwyd gan Feuno ar ddechrau’r seithfed ganrif ydyw; man aros pwysig i bererinion ar eu ffordd i Enlli; Cyff Beuno, cist bren hynafol wedi’i naddu o un darn o onnen; deial haul o ddiwedd y ddegfed ganrif i ddechrau’r ddeuddegfed; Ffynnon Beuno ym mhen de-orllewinol y pentref; erbyn diwedd y 15fed ganrif eglwys golegol, un o chwech yn unig yng Nghymru.

Mae Ffynnon Beuno, ei ffynnon sanctaidd, ym mhen de-orllewinol y pentref.FfynhonnellClynnog Fawr ↗Wikipedia (Saesneg)Dywedir mai safle mynachlog a sefydlwyd gan Feuno ar ddechrau’r seithfed ganrif ydyw; man aros pwysig i bererinion ar eu ffordd i Enlli; Cyff Beuno, cist bren hynafol wedi’i naddu o un darn o onnen; deial haul o ddiwedd y ddegfed ganrif i ddechrau’r ddeuddegfed; Ffynnon Beuno ym mhen de-orllewinol y pentref; erbyn diwedd y 15fed ganrif eglwys golegol, un o chwech yn unig yng Nghymru.
Bonus yw Beuno yn Lladin, ac efallai mai ‘gwybod gwartheg’ oedd ystyr ei enw unwaith.FfynonellauSaint Beuno ↗Wikipedia (Saesneg)Beuno (Lladin Bonus; bu farw 640), abad, cyffeswr a sant Cymreig o’r seithfed ganrif; gŵyl 21 Ebrill, neu 20 Ebrill yn y calendr Catholig i Gymru; dywedir iddo gael ei eni yn Aberriw ym Mhowys, yn ŵyr i dywysog o deulu brenhinol y fro; wedi’i addysgu a’i ordeinio ym Mangor, daeth yn genhadwr gweithgar gyda chefnogaeth Cadfan, brenin Gwynedd; rhoddodd Gwyddaint, cefnder i’r brenin Cadwallon, ‘i Dduw a Beuno am byth’ ei dir yng Nghlynnog Fawr, lle sefydlodd Beuno ei fynachlog a marw’n dawel; priodolir iddo atgyfodi saith o bobl, yn eu plith ei nith Gwenfrewi a’i ddisgybl a’i gefnder Aelhaearn; mae un ar ddeg o eglwysi’n dwyn ei enw, gan gynnwys Clynnog Fawr a Culbone ar arfordir Gwlad yr Haf; mae capel ei fedd yng Nghlynnog wedi goroesi; mae St Beuno’s yn Nhremeirchion ger Llanelwy, a fu’n goleg diwinyddol, bellach yn ganolfan encil yr Iesuwyr.Beuno (his name) ↗Wikipedia (Saesneg)Bonus yn Lladin; bu farw 640; ail-luniwyd ei enw yn yr Hen Gymraeg fel Bou[g]nou, a’i ystyr efallai ‘gwybod gwartheg’; gŵyl 21 Ebrill, neu 20 Ebrill yng nghalendr Catholig Cymru. Ystyr Clynnog yw ‘lle’r coed celyn’.FfynhonnellClynnog Fawr (the village) ↗Wikipedia (Saesneg)Ystyr Clynnog yw ‘lle’r coed celyn’; dywed rhai llawysgrifau cyfraith fod gan abad Clynnog sedd yn llys brenin Gwynedd; llosgwyd yr eglwys gan y Llychlynwyr yn 978 ac wedyn gan y Normaniaid; cadwai Cyff Beuno gardod pererinion ar eu ffordd i Enlli; mae ar Faen Beuno olion y dywedir mai ei fysedd ydynt; rhestrwyd Ffynnon Beuno yn Radd II*; un o brif fannau Llwybr Pererinion Gogledd Cymru. Mae ei unig Fuchedd, crynodeb Cymraeg o tua 1350 yn Llyfr yr Ancr o Landdewi Brefi, yn ei wneud o waed brenhinol. Dywed iddo ymsefydlu gyntaf yn Aberriw, nes i’r Saeson nesáu, ac yna yng Ngwyddelwern ac yn Nhreffynnon, cyn dod o’r diwedd i Glynnog, lle bu farw.FfynhonnellBeuno (died 642?), patron saint ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruFe’i coffeir yn eang yng ngogledd Cymru: Aberffraw, Trefdraeth, Clynnog, Penmorfa, Carnguwch, Pistyll a Botwnnog yng Ngwynedd, Llanycil, Gwyddelwern, Aberriw a Betws Cedewain ym Mhowys, a Llanfeuno yn Ewias Lacy yn y de; Clynnog oedd y pwysicaf o bell ffordd; mae ei chlerigwyr yn llawysgrif hynaf Llyfr Iorwerth fel ‘clas Beuno’, yn gwarantu gyda Bangor freintiau cantref Arfon; yn ôl traddodiad rhoddwyd y safle gan Wyddeint, cefnder i’r brenin Cadwallon, tua 630; gwnaeth rhoddion diweddarach ef yn un o sefydliadau cyfoethocaf gogledd-orllewin Cymru; yng Nghlynnog nodai Bedd Beuno ei fedd, Ffynnon Beuno oedd ei ffynnon iacháu, Cored Beuno ei gored, Cyff Beuno ei gist dderw gref, Nod Beuno y nod ar glust gwartheg a roddwyd iddo, Llyfr Beuno cofnod ei hawliau; mae ei unig Fuchedd, crynodeb Cymraeg o tua 1350 yn Llyfr Ancr Llanddewi Brefi, yn ei wneud o waed brenhinol Morgannwg, wedi’i eni ar lan Hafren ym Mhowys, wedi’i addysgu yng Nghaerwent, wedi ymsefydlu yn Aberriw nes i’r Saeson nesáu, yna yng Ngwyddelwern, yn Nhreffynnon, yn stori Gwenfrewi, ac yn olaf yng Nghlynnog, lle bu farw; ei ŵyl 21 Ebrill, efallai dydd ei farw yn 642. Ymhlith y rhai y dywedir iddo eu codi o farw roedd ei gefnder a’i ddisgybl Aelhaearn.FfynhonnellSaint Beuno ↗Wikipedia (Saesneg)Beuno (Lladin Bonus; bu farw 640), abad, cyffeswr a sant Cymreig o’r seithfed ganrif; gŵyl 21 Ebrill, neu 20 Ebrill yn y calendr Catholig i Gymru; dywedir iddo gael ei eni yn Aberriw ym Mhowys, yn ŵyr i dywysog o deulu brenhinol y fro; wedi’i addysgu a’i ordeinio ym Mangor, daeth yn genhadwr gweithgar gyda chefnogaeth Cadfan, brenin Gwynedd; rhoddodd Gwyddaint, cefnder i’r brenin Cadwallon, ‘i Dduw a Beuno am byth’ ei dir yng Nghlynnog Fawr, lle sefydlodd Beuno ei fynachlog a marw’n dawel; priodolir iddo atgyfodi saith o bobl, yn eu plith ei nith Gwenfrewi a’i ddisgybl a’i gefnder Aelhaearn; mae un ar ddeg o eglwysi’n dwyn ei enw, gan gynnwys Clynnog Fawr a Culbone ar arfordir Gwlad yr Haf; mae capel ei fedd yng Nghlynnog wedi goroesi; mae St Beuno’s yn Nhremeirchion ger Llanelwy, a fu’n goleg diwinyddol, bellach yn ganolfan encil yr Iesuwyr.
Clynnog oedd y fwyaf o’i eglwysi. Mae ei chlerigwyr yn ymddangos yn llawysgrif hynaf cyfreithiau Gwynedd fel ‘clas Beuno’, a fu gyda Bangor yn gwarantu breintiau cantref Arfon, ac mae rhai llyfrau cyfraith yn dweud bod gan abad Clynnog sedd yn llys y brenin.FfynonellauBeuno (died 642?), patron saint ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruFe’i coffeir yn eang yng ngogledd Cymru: Aberffraw, Trefdraeth, Clynnog, Penmorfa, Carnguwch, Pistyll a Botwnnog yng Ngwynedd, Llanycil, Gwyddelwern, Aberriw a Betws Cedewain ym Mhowys, a Llanfeuno yn Ewias Lacy yn y de; Clynnog oedd y pwysicaf o bell ffordd; mae ei chlerigwyr yn llawysgrif hynaf Llyfr Iorwerth fel ‘clas Beuno’, yn gwarantu gyda Bangor freintiau cantref Arfon; yn ôl traddodiad rhoddwyd y safle gan Wyddeint, cefnder i’r brenin Cadwallon, tua 630; gwnaeth rhoddion diweddarach ef yn un o sefydliadau cyfoethocaf gogledd-orllewin Cymru; yng Nghlynnog nodai Bedd Beuno ei fedd, Ffynnon Beuno oedd ei ffynnon iacháu, Cored Beuno ei gored, Cyff Beuno ei gist dderw gref, Nod Beuno y nod ar glust gwartheg a roddwyd iddo, Llyfr Beuno cofnod ei hawliau; mae ei unig Fuchedd, crynodeb Cymraeg o tua 1350 yn Llyfr Ancr Llanddewi Brefi, yn ei wneud o waed brenhinol Morgannwg, wedi’i eni ar lan Hafren ym Mhowys, wedi’i addysgu yng Nghaerwent, wedi ymsefydlu yn Aberriw nes i’r Saeson nesáu, yna yng Ngwyddelwern, yn Nhreffynnon, yn stori Gwenfrewi, ac yn olaf yng Nghlynnog, lle bu farw; ei ŵyl 21 Ebrill, efallai dydd ei farw yn 642.Clynnog Fawr (the village) ↗Wikipedia (Saesneg)Ystyr Clynnog yw ‘lle’r coed celyn’; dywed rhai llawysgrifau cyfraith fod gan abad Clynnog sedd yn llys brenin Gwynedd; llosgwyd yr eglwys gan y Llychlynwyr yn 978 ac wedyn gan y Normaniaid; cadwai Cyff Beuno gardod pererinion ar eu ffordd i Enlli; mae ar Faen Beuno olion y dywedir mai ei fysedd ydynt; rhestrwyd Ffynnon Beuno yn Radd II*; un o brif fannau Llwybr Pererinion Gogledd Cymru. Gwnaeth rhoddion diweddarach hi’n un o sefydliadau cyfoethocaf gogledd-orllewin Cymru.FfynhonnellBeuno (died 642?), patron saint ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruFe’i coffeir yn eang yng ngogledd Cymru: Aberffraw, Trefdraeth, Clynnog, Penmorfa, Carnguwch, Pistyll a Botwnnog yng Ngwynedd, Llanycil, Gwyddelwern, Aberriw a Betws Cedewain ym Mhowys, a Llanfeuno yn Ewias Lacy yn y de; Clynnog oedd y pwysicaf o bell ffordd; mae ei chlerigwyr yn llawysgrif hynaf Llyfr Iorwerth fel ‘clas Beuno’, yn gwarantu gyda Bangor freintiau cantref Arfon; yn ôl traddodiad rhoddwyd y safle gan Wyddeint, cefnder i’r brenin Cadwallon, tua 630; gwnaeth rhoddion diweddarach ef yn un o sefydliadau cyfoethocaf gogledd-orllewin Cymru; yng Nghlynnog nodai Bedd Beuno ei fedd, Ffynnon Beuno oedd ei ffynnon iacháu, Cored Beuno ei gored, Cyff Beuno ei gist dderw gref, Nod Beuno y nod ar glust gwartheg a roddwyd iddo, Llyfr Beuno cofnod ei hawliau; mae ei unig Fuchedd, crynodeb Cymraeg o tua 1350 yn Llyfr Ancr Llanddewi Brefi, yn ei wneud o waed brenhinol Morgannwg, wedi’i eni ar lan Hafren ym Mhowys, wedi’i addysgu yng Nghaerwent, wedi ymsefydlu yn Aberriw nes i’r Saeson nesáu, yna yng Ngwyddelwern, yn Nhreffynnon, yn stori Gwenfrewi, ac yn olaf yng Nghlynnog, lle bu farw; ei ŵyl 21 Ebrill, efallai dydd ei farw yn 642.
Bedd Beuno oedd ei fedd a Chored Beuno ei gored. Nod Beuno oedd y nod a dorrid yng nghlust y gwartheg a roddid iddo, a Llyfr Beuno y cofnod o’i hawliau.FfynhonnellBeuno (died 642?), patron saint ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruFe’i coffeir yn eang yng ngogledd Cymru: Aberffraw, Trefdraeth, Clynnog, Penmorfa, Carnguwch, Pistyll a Botwnnog yng Ngwynedd, Llanycil, Gwyddelwern, Aberriw a Betws Cedewain ym Mhowys, a Llanfeuno yn Ewias Lacy yn y de; Clynnog oedd y pwysicaf o bell ffordd; mae ei chlerigwyr yn llawysgrif hynaf Llyfr Iorwerth fel ‘clas Beuno’, yn gwarantu gyda Bangor freintiau cantref Arfon; yn ôl traddodiad rhoddwyd y safle gan Wyddeint, cefnder i’r brenin Cadwallon, tua 630; gwnaeth rhoddion diweddarach ef yn un o sefydliadau cyfoethocaf gogledd-orllewin Cymru; yng Nghlynnog nodai Bedd Beuno ei fedd, Ffynnon Beuno oedd ei ffynnon iacháu, Cored Beuno ei gored, Cyff Beuno ei gist dderw gref, Nod Beuno y nod ar glust gwartheg a roddwyd iddo, Llyfr Beuno cofnod ei hawliau; mae ei unig Fuchedd, crynodeb Cymraeg o tua 1350 yn Llyfr Ancr Llanddewi Brefi, yn ei wneud o waed brenhinol Morgannwg, wedi’i eni ar lan Hafren ym Mhowys, wedi’i addysgu yng Nghaerwent, wedi ymsefydlu yn Aberriw nes i’r Saeson nesáu, yna yng Ngwyddelwern, yn Nhreffynnon, yn stori Gwenfrewi, ac yn olaf yng Nghlynnog, lle bu farw; ei ŵyl 21 Ebrill, efallai dydd ei farw yn 642. Mae ar Faen Beuno olion y dywedir mai olion ei fysedd ydynt, a gollyngai pererinion ar eu ffordd i Ynys Enlli eu cardod i Gyff Beuno.FfynhonnellClynnog Fawr (the village) ↗Wikipedia (Saesneg)Ystyr Clynnog yw ‘lle’r coed celyn’; dywed rhai llawysgrifau cyfraith fod gan abad Clynnog sedd yn llys brenin Gwynedd; llosgwyd yr eglwys gan y Llychlynwyr yn 978 ac wedyn gan y Normaniaid; cadwai Cyff Beuno gardod pererinion ar eu ffordd i Enlli; mae ar Faen Beuno olion y dywedir mai ei fysedd ydynt; rhestrwyd Ffynnon Beuno yn Radd II*; un o brif fannau Llwybr Pererinion Gogledd Cymru.
Codwyd yr eglwys fawr sy’n sefyll heddiw rhwng tua 1480 a dechrau’r 1500au, ac mae’r Comisiwn Brenhinol yn ei galw’n ‘un o eglwysi mwyaf nodedig Gogledd Cymru’. Cofnodir i’r Llychlynwyr losgi’r eglwys gynharach yn 978.FfynhonnellSt Beuno’s Church, Clynnog Fawr ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Beuno, Clynnog Fawr, Gwynedd, ynghlwm wrth Gapel Beuno a thua 322 m i’r gogledd-ddwyrain o Ffynnon Beuno; sefydlodd Beuno, abad o’r 7fed ganrif, glas ar y safle a’i gladdu yno; disgrifiwyd gan y Comisiwn Brenhinol fel ‘un o’r rhai mwyaf nodedig yng Ngogledd Cymru’; rhestredig Gradd I; y gangell a’r croesfreichiau tua 1480, wedi’u gorffen erbyn 1486, corff yr eglwys tua 1500, y tŵr a Chapel Beuno ddechrau’r 16eg ganrif, a’u ffenestri fel tŵr Eglwys Gadeiriol Bangor, a orffennwyd yn 1532; cofnodir i’r Llychlynwyr losgi’r eglwys yn 978; pwll petryal mewn mur cerrig garw yw Ffynnon Beuno, ar gyrion y pentref i’r de-orllewin o’r eglwys. Y tu mewn mae croglen o 1531, pulpud o tua 1700 a seddau côr gwych o tua 1500.FfynhonnellSt Beuno’s Church, Clynnog Fawr ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 43699): codwyd croesfa ddwyreiniol Eglwys Beuno tua 1480–1486; estynnwyd corff yr eglwys tua’r gorllewin ryw ugain mlynedd yn ddiweddarach, ac ychwanegwyd y tŵr gorllewinol a festri dau lawr ddechrau’r 16eg ganrif; adferwyd ar wahanol adegau rhwng 1848 a 1940; tu mewn eang â muriau gwyngalchog; croglen o 1531 wedi’i phaentio â phatrwm guilloche a llythrennau, pulpud wythonglog paneli o tua 1700, a seddau côr cain o tua 1500. Mae Clynnog yn un o brif arosfannau Llwybr Pererinion Gogledd Cymru.FfynhonnellClynnog Fawr (the village) ↗Wikipedia (Saesneg)Ystyr Clynnog yw ‘lle’r coed celyn’; dywed rhai llawysgrifau cyfraith fod gan abad Clynnog sedd yn llys brenin Gwynedd; llosgwyd yr eglwys gan y Llychlynwyr yn 978 ac wedyn gan y Normaniaid; cadwai Cyff Beuno gardod pererinion ar eu ffordd i Enlli; mae ar Faen Beuno olion y dywedir mai ei fysedd ydynt; rhestrwyd Ffynnon Beuno yn Radd II*; un o brif fannau Llwybr Pererinion Gogledd Cymru.
Mae eglwysi Beuno yn Aberffraw, Trefdraeth, Penmorfa, Carnguwch, Pistyll a Botwnnog yng Ngwynedd, yn Llanycil, Gwyddelwern a Betws Cedewain ym Mhowys, a mor bell i’r de â Llanfeuno yn Ewias Lacy. Mae un hyd yn oed yn Culbone, ar arfordir Gwlad yr Haf.FfynonellauBeuno (died 642?), patron saint ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruFe’i coffeir yn eang yng ngogledd Cymru: Aberffraw, Trefdraeth, Clynnog, Penmorfa, Carnguwch, Pistyll a Botwnnog yng Ngwynedd, Llanycil, Gwyddelwern, Aberriw a Betws Cedewain ym Mhowys, a Llanfeuno yn Ewias Lacy yn y de; Clynnog oedd y pwysicaf o bell ffordd; mae ei chlerigwyr yn llawysgrif hynaf Llyfr Iorwerth fel ‘clas Beuno’, yn gwarantu gyda Bangor freintiau cantref Arfon; yn ôl traddodiad rhoddwyd y safle gan Wyddeint, cefnder i’r brenin Cadwallon, tua 630; gwnaeth rhoddion diweddarach ef yn un o sefydliadau cyfoethocaf gogledd-orllewin Cymru; yng Nghlynnog nodai Bedd Beuno ei fedd, Ffynnon Beuno oedd ei ffynnon iacháu, Cored Beuno ei gored, Cyff Beuno ei gist dderw gref, Nod Beuno y nod ar glust gwartheg a roddwyd iddo, Llyfr Beuno cofnod ei hawliau; mae ei unig Fuchedd, crynodeb Cymraeg o tua 1350 yn Llyfr Ancr Llanddewi Brefi, yn ei wneud o waed brenhinol Morgannwg, wedi’i eni ar lan Hafren ym Mhowys, wedi’i addysgu yng Nghaerwent, wedi ymsefydlu yn Aberriw nes i’r Saeson nesáu, yna yng Ngwyddelwern, yn Nhreffynnon, yn stori Gwenfrewi, ac yn olaf yng Nghlynnog, lle bu farw; ei ŵyl 21 Ebrill, efallai dydd ei farw yn 642.Saint Beuno ↗Wikipedia (Saesneg)Beuno (Lladin Bonus; bu farw 640), abad, cyffeswr a sant Cymreig o’r seithfed ganrif; gŵyl 21 Ebrill, neu 20 Ebrill yn y calendr Catholig i Gymru; dywedir iddo gael ei eni yn Aberriw ym Mhowys, yn ŵyr i dywysog o deulu brenhinol y fro; wedi’i addysgu a’i ordeinio ym Mangor, daeth yn genhadwr gweithgar gyda chefnogaeth Cadfan, brenin Gwynedd; rhoddodd Gwyddaint, cefnder i’r brenin Cadwallon, ‘i Dduw a Beuno am byth’ ei dir yng Nghlynnog Fawr, lle sefydlodd Beuno ei fynachlog a marw’n dawel; priodolir iddo atgyfodi saith o bobl, yn eu plith ei nith Gwenfrewi a’i ddisgybl a’i gefnder Aelhaearn; mae un ar ddeg o eglwysi’n dwyn ei enw, gan gynnwys Clynnog Fawr a Culbone ar arfordir Gwlad yr Haf; mae capel ei fedd yng Nghlynnog wedi goroesi; mae St Beuno’s yn Nhremeirchion ger Llanelwy, a fu’n goleg diwinyddol, bellach yn ganolfan encil yr Iesuwyr. Yn Aberffraw, mae eglwys Beuno yn cadw bwa o’r ddeuddegfed ganrif, a gafwyd wedi’i gau yn 1840, wedi’i gerfio â chevronau a phennau pump ar hugain o hyrddod a theirw.FfynhonnellSt Beuno’s Church, Aberffraw ↗Wikipedia, ar sail rhestriad Cadw (5270) a’r tywyslyfrau i eglwysi Môn (Saesneg)Eglwys a sefydlwyd ar y safle yn y seithfed ganrif; mur deheuol corff yr eglwys a rhan o’r mur gorllewinol o’r 1100au; bwa o’r ddeuddegfed ganrif yn y mur gorllewinol, a ganfuwyd wedi’i gau yn 1840, â siefronau a phennau 25 o hyrddod a theirw; yr ystlys ogleddol wedi’i hychwanegu yn y 1500au; bedyddfaen o’r drydedd ganrif ar ddeg.
Ffynonellau a darllen pellach
Sant Clynnog Fawr yn Llŷn, y daeth ei eglwys yn arhosfan fawr ar ffordd y pererinion i Enlli. Yn ôl traddodiad Cymru adferodd ei nith Gwenfrewi yn fyw.
Beuno SantMae buddugoliaeth Northumbria yn gwahanu Brythoniaid Cymru oddi wrth eu perthnasau yn y gogledd. Daw’r bobl i alw eu hunain yn Gymry, sef ‘cyd-wladwyr’.
Brwydr CaerMae carreg yn Llangadwaladr ym Môn yn cofio Cadfan o Wynedd fel ‘y doethaf a’r enwocaf o’r holl frenhinoedd’.
Y doethaf o frenhinoeddMae Tewdrig, brenin Gwent, yn gadael ei fywyd o weddi i arwain ei bobl i fuddugoliaeth dros y Sacsoniaid yn Nhyndyrn, ac yn marw o’i glwyfau ym Merthyr Tewdrig.
Tewdrig yn NhyndyrnMae Cadwallon ap Cadfan o Wynedd a Phenda o Fersia yn lladd y Brenin Edwin yn Hatfield Chase, y fuddugoliaeth Frythonig fawr olaf dros y Saeson am ganrifoedd.
Cadwallon yn trechu NorthumbriaYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf