Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau

c. 630 OC

Beuno yng Nghlynnog Fawr

Mae Sant Beuno yn sefydlu ei eglwys yng Nghlynnog Fawr yn Arfon. Mae pererinion ar y ffordd i Ynys Enlli yn aros wrth ei greirfa am fil o flynyddoedd.

Llun: Eglwys Sant Beuno, Clynnog Fawr · Rhion, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

c. 630 OCOes y SeintiauAr y llinell amser (cronicl cynnar:Buchedd Beuno, 1346)

Sefydlodd Beuno Sant ei fynachlog yng Nghlynnog Fawr, ar arfordir Arfon, ar dir a roddwyd i Dduw a Beuno am byth. Am ganrifoedd arhosai pererinion ar y ffordd i Enlli wrth ei eglwys.

PrydDechrau’r 600au; bu farw Beuno yn 640
BleClynnog Fawr, Arfon
Dydd gŵyl21 Ebrill

Sant Gwynedd#

Dywedir i Feuno gael ei eni yn Aberriw ym Mhowys, a’i ddysgu a’i urddo ym Mangor. Cefnogodd y Brenin Cadfan o Wynedd ei waith, a rhoddodd Gwyddaint, cefnder y Brenin Cadwallon, dir Clynnog Fawr i Dduw a Beuno am byth.

Priodolir iddo atgyfodi saith o bobl, ei nith Gwenfrewi yn eu plith, ac mae un ar ddeg o eglwysi yn dwyn ei enw.

Clynnog Fawr#

Mae capel ei fedd yn sefyll yng Nghlynnog o hyd. Erbyn diwedd y 1400au roedd Clynnog yn eglwys golegol, un o chwech yn unig yng Nghymru. Y tu mewn mae Cyff Beuno, cist bren hynafol wedi’i naddu o un darn o onnen, ac yn y fynwent mae deial haul a wnaed rhwng diwedd y 900au a dechrau’r 1100au.

Eglwys Clynnog Fawr o’r fynwent. Mae capel bedd Beuno yn sefyll wrth ei hochr o hyd.
Eglwys Clynnog Fawr o’r fynwent. Mae capel bedd Beuno yn sefyll wrth ei hochr o hyd. · Llun: Philip Halling, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Mae Ffynnon Beuno, ei ffynnon sanctaidd, ym mhen de-orllewinol y pentref.

Lle’r celyn#

Bonus yw Beuno yn Lladin, ac efallai mai ‘gwybod gwartheg’ oedd ystyr ei enw unwaith. Ystyr Clynnog yw ‘lle’r coed celyn’. Mae ei unig Fuchedd, crynodeb Cymraeg o tua 1350 yn Llyfr yr Ancr o Landdewi Brefi, yn ei wneud o waed brenhinol. Dywed iddo ymsefydlu gyntaf yn Aberriw, nes i’r Saeson nesáu, ac yna yng Ngwyddelwern ac yn Nhreffynnon, cyn dod o’r diwedd i Glynnog, lle bu farw. Ymhlith y rhai y dywedir iddo eu codi o farw roedd ei gefnder a’i ddisgybl Aelhaearn.

Popeth yn enw Beuno#

Clynnog oedd y fwyaf o’i eglwysi. Mae ei chlerigwyr yn ymddangos yn llawysgrif hynaf cyfreithiau Gwynedd fel ‘clas Beuno’, a fu gyda Bangor yn gwarantu breintiau cantref Arfon, ac mae rhai llyfrau cyfraith yn dweud bod gan abad Clynnog sedd yn llys y brenin. Gwnaeth rhoddion diweddarach hi’n un o sefydliadau cyfoethocaf gogledd-orllewin Cymru.

Bedd Beuno oedd ei fedd a Chored Beuno ei gored. Nod Beuno oedd y nod a dorrid yng nghlust y gwartheg a roddid iddo, a Llyfr Beuno y cofnod o’i hawliau. Mae ar Faen Beuno olion y dywedir mai olion ei fysedd ydynt, a gollyngai pererinion ar eu ffordd i Ynys Enlli eu cardod i Gyff Beuno.

Yr eglwys heddiw#

Codwyd yr eglwys fawr sy’n sefyll heddiw rhwng tua 1480 a dechrau’r 1500au, ac mae’r Comisiwn Brenhinol yn ei galw’n ‘un o eglwysi mwyaf nodedig Gogledd Cymru’. Cofnodir i’r Llychlynwyr losgi’r eglwys gynharach yn 978. Y tu mewn mae croglen o 1531, pulpud o tua 1700 a seddau côr gwych o tua 1500. Mae Clynnog yn un o brif arosfannau Llwybr Pererinion Gogledd Cymru.

Beuno ar draws Cymru#

Mae eglwysi Beuno yn Aberffraw, Trefdraeth, Penmorfa, Carnguwch, Pistyll a Botwnnog yng Ngwynedd, yn Llanycil, Gwyddelwern a Betws Cedewain ym Mhowys, a mor bell i’r de â Llanfeuno yn Ewias Lacy. Mae un hyd yn oed yn Culbone, ar arfordir Gwlad yr Haf. Yn Aberffraw, mae eglwys Beuno yn cadw bwa o’r ddeuddegfed ganrif, a gafwyd wedi’i gau yn 1840, wedi’i gerfio â chevronau a phennau pump ar hugain o hyrddod a theirw.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Y bobl

d. c. 640

Beuno Sant

Sefydlydd Clynnog Fawr (cronicl cynnar:Buchedd Beuno, 1346)

Sant Clynnog Fawr yn Llŷn, y daeth ei eglwys yn arhosfan fawr ar ffordd y pererinion i Enlli. Yn ôl traddodiad Cymru adferodd ei nith Gwenfrewi yn fyw.

Beuno Sant

Cyn ac wedyn

  1. Brwydr Caer (cronicl cynnar:Beda, 731; Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae buddugoliaeth Northumbria yn gwahanu Brythoniaid Cymru oddi wrth eu perthnasau yn y gogledd. Daw’r bobl i alw eu hunain yn Gymry, sef ‘cyd-wladwyr’.

    Brwydr Caer
  2. Y doethaf o frenhinoedd (wedi’i gofnodi)

    Mae carreg yn Llangadwaladr ym Môn yn cofio Cadfan o Wynedd fel ‘y doethaf a’r enwocaf o’r holl frenhinoedd’.

    Y doethaf o frenhinoedd
  3. Tewdrig yn Nhyndyrn (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

    Mae Tewdrig, brenin Gwent, yn gadael ei fywyd o weddi i arwain ei bobl i fuddugoliaeth dros y Sacsoniaid yn Nhyndyrn, ac yn marw o’i glwyfau ym Merthyr Tewdrig.

    Tewdrig yn Nhyndyrn
  4. Cadwallon yn trechu Northumbria (cronicl cynnar:Beda, 731; Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae Cadwallon ap Cadfan o Wynedd a Phenda o Fersia yn lladd y Brenin Edwin yn Hatfield Chase, y fuddugoliaeth Frythonig fawr olaf dros y Saeson am ganrifoedd.

    Cadwallon yn trechu Northumbria

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf