Cadwallon ap Cadfan
Brenin Gwynedd (cronicl cynnar:Beda, 731)Brenin Gwynedd a orymdeithiodd i ogledd Lloegr a gorchfygu a lladd Edwin o Northumbria yn 633.
Cadwallon ap Cadfan

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau
c. 633 OC
Mae Cadwallon ap Cadfan o Wynedd a Phenda o Fersia yn lladd y Brenin Edwin yn Hatfield Chase, y fuddugoliaeth Frythonig fawr olaf dros y Saeson am ganrifoedd.
Llun: Cadwallon ap Cadfan mewn Brut y Brenhinedd Cymraeg a ysgrifennwyd yn y 1400au. · Unknown medieval artist, CC0 · Wikimedia Commons
Ar 12 Hydref 633 lladdodd Cadwallon ap Cadfan, brenin Gwynedd, gyda Penda o Fersia wrth ei ochr, Edwin o Northumbria mewn brwydr yn Hatfield Chase. Am flwyddyn daliai brenin y Brythoniaid ogledd Lloegr.FfynhonnellCadwallon ap Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd o tua 625 hyd ei farw yn 634; mae’r Annales Cambriae yn cofnodi gwarchae arno yn Glannog yn 629; mae barddoniaeth Gymraeg a’r Trioedd yn ei wneud yn arwr yn erbyn Edwin o Northumbria; gyda Penda o Mersia trechodd a lladdodd Edwin yn Hatfield Chase ar 12 Hydref 633; yna lladdodd Osric o Deifr ac Eanfrith o Frynaich a dal Northumbria am tua blwyddyn; mae Beda’n elyniaethus, a dadleua John T. Koch na ddylid ei gymryd ar ei air; trechwyd ef gan Oswallt yn Heavenfield yn 634; cofir ef fel arwr cenedlaethol gan y Brythoniaid; cysylltir tair cerdd ag ef, rhai efallai’n gyfoes.
| Pryd | 12 Hydref 633 |
|---|---|
| Ble | Hatfield Chase, Meigen i’r Cymry |
| Pwy | Cadwallon o Wynedd a Phenda o Fersia yn erbyn Edwin |
Cofir y rhyfel rhwng Cadwallon ac Edwin mewn cerddi Cymraeg ac yn y Trioedd. Yn 629 mae’r Blwyddnodau’n cofnodi gwarchae ar y brenin Cadwallon yn ynys Glannog, Ynys Seiriol. Daeth Cadwallon yn ôl gyda chynghreiriad, Penda o Fersia, ac ym mrwydr Meigen, medd y Blwyddnodau, lladdwyd Edwin a’i ddau fab.FfynonellauCadwallon ap Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd o tua 625 hyd ei farw yn 634; mae’r Annales Cambriae yn cofnodi gwarchae arno yn Glannog yn 629; mae barddoniaeth Gymraeg a’r Trioedd yn ei wneud yn arwr yn erbyn Edwin o Northumbria; gyda Penda o Mersia trechodd a lladdodd Edwin yn Hatfield Chase ar 12 Hydref 633; yna lladdodd Osric o Deifr ac Eanfrith o Frynaich a dal Northumbria am tua blwyddyn; mae Beda’n elyniaethus, a dadleua John T. Koch na ddylid ei gymryd ar ei air; trechwyd ef gan Oswallt yn Heavenfield yn 634; cofir ef fel arwr cenedlaethol gan y Brythoniaid; cysylltir tair cerdd ag ef, rhai efallai’n gyfoes.Annales Cambriae, the years 447 to 798 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)516: Brwydr Baddon, lle cariodd Arthur Groes ein Harglwydd Iesu Grist am dri diwrnod a thair nos ar ei ysgwyddau, a’r Brythoniaid a orfu. 537: Gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd, a bu pla ym Mhrydain ac Iwerddon. 547: y farwolaeth fawr y bu farw Maelgwn, brenin Gwynedd, ynddi, gydag ychwanegiad diweddarach am ei hun yn llys Rhos a’r fad felen. 570: bu farw Gildas, doethaf y Brythoniaid. 573: brwydr Arfderydd rhwng meibion Eliffer a Gwenddolau fab Ceidio, lle syrthiodd Gwenddolau, a Myrddin yn gwallgofi. 580: bu farw Gwrgi a Peredur, meibion Eliffer. 584: claddu Deiniol y Bangorau. Wedi 601: bu farw Gregori yng Nghrist, a’r esgob Dewi o Fynyw hefyd. 612: marw Cyndeyrn a’r esgob Dyfrig. 613: brwydr Caerlleon; yno bu farw Selyf fab Cynan, a hunodd Iago fab Beli. 629: gwarchae ar y brenin Cadwallon yn ynys Glannog. 630: brwydr Meigen, lle lladdwyd Edwin a’i ddau fab. 682: pla mawr ym Mhrydain, y bu farw Cadwaladr fab Cadwallon ynddo. 768: newidiwyd y Pasg ymhlith y Brythoniaid, ar y Sul, gydag Elfoddw, gwas Duw, yn ei gywiro. 778: Offa’n anrheithio’r Brythoniaid deheuol. 784: Offa’n anrheithio Prydain yn yr haf.
Aeth Cadwallon ymlaen i ladd Osric o Deifr ac Eanfrith o Frynaich, a dal Northumbria am tua blwyddyn. Yn 634 syrthiodd mewn brwydr yn erbyn Oswallt yn Heavenfield.FfynhonnellCadwallon ap Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd o tua 625 hyd ei farw yn 634; mae’r Annales Cambriae yn cofnodi gwarchae arno yn Glannog yn 629; mae barddoniaeth Gymraeg a’r Trioedd yn ei wneud yn arwr yn erbyn Edwin o Northumbria; gyda Penda o Mersia trechodd a lladdodd Edwin yn Hatfield Chase ar 12 Hydref 633; yna lladdodd Osric o Deifr ac Eanfrith o Frynaich a dal Northumbria am tua blwyddyn; mae Beda’n elyniaethus, a dadleua John T. Koch na ddylid ei gymryd ar ei air; trechwyd ef gan Oswallt yn Heavenfield yn 634; cofir ef fel arwr cenedlaethol gan y Brythoniaid; cysylltir tair cerdd ag ef, rhai efallai’n gyfoes.

Roedd awduron Seisnig, Beda yn bennaf, yn elyniaethus iddo, a dadleua’r hanesydd John T. Koch na ddylid cymryd Beda ar ei air. I’r Brythoniaid roedd Cadwallon yn arwr cenedlaethol, a chysylltir tair cerdd â’i enw, rhai efallai wedi’u canu yn ei oes ei hun.FfynhonnellCadwallon ap Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd o tua 625 hyd ei farw yn 634; mae’r Annales Cambriae yn cofnodi gwarchae arno yn Glannog yn 629; mae barddoniaeth Gymraeg a’r Trioedd yn ei wneud yn arwr yn erbyn Edwin o Northumbria; gyda Penda o Mersia trechodd a lladdodd Edwin yn Hatfield Chase ar 12 Hydref 633; yna lladdodd Osric o Deifr ac Eanfrith o Frynaich a dal Northumbria am tua blwyddyn; mae Beda’n elyniaethus, a dadleua John T. Koch na ddylid ei gymryd ar ei air; trechwyd ef gan Oswallt yn Heavenfield yn 634; cofir ef fel arwr cenedlaethol gan y Brythoniaid; cysylltir tair cerdd ag ef, rhai efallai’n gyfoes.
Cofid ei fab Cadwaladr fel brenin olaf y Brythoniaid, yr un a ddeuai’n ôl.
Roedd Edwin o Northumbria wedi gwthio’i rym ar hyd arfordir gogledd Cymru ac allan i’r ‘Ynysoedd Mefanaidd’, Manaw a Môn.FfynonellauCadwallon ap Cadfan (his wars) ↗Wikipedia (Saesneg)Estynnodd Edwin ei rym i’r ‘Ynysoedd Mefanaidd’, Manaw a Môn; aeth Cadwallon yn alltud i Iwerddon, mae’n debyg, a chasglu ei luoedd yno; yn ôl Sieffre o Fynwy aeth o Iwerddon i Ynys y Garn, yna arwain byddin i Ddyfnaint, trechu’r Mersiaid a warchaeai ar Gaerwysg a gwneud Penda’n gynghreiriad, a phriodi hanner chwaer i Benda; syrthiodd Edwin a’i fab Osfrith yn Hatfield Chase ar 12 Hydref 633; Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid: ‘aeth Cadwallon a Penda a difa holl wlad Northumbria’; dygai Cædwalla o Wessex, genhedlaeth wedyn, enw a gymerwyd o’r Brythoneg Cadwallon; un o’r Brythoniaid olaf i ddal tiroedd mawr yn nwyrain Prydain hyd at y Tuduriaid.Cadwallon (died 633), prince ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Cadfan, a’i dilynodd yn frenin tua 625; oherwydd y rhan a chwaraeodd ym materion y Saeson, a adroddir gan Beda, mae ei le mewn hanes y tu hwnt i amheuaeth; ef oedd gwrthwynebydd Edwin o Deifr, y gyrrodd ei ymgyrch ar hyd arfordir gogledd Cymru a’i oresgyniad o Fôn ef i alltudiaeth, yn Iwerddon yn ôl pob tebyg, fel y dywed traddodiad, gyda mintai ffyddlon o ddilynwyr; mae hanes yn cofnodi iddo ddianc o drwch blewyn rhag cael ei ddal yn 631 ar Ynys Seiriol; y flwyddyn ganlynol trodd y rhod: gyda chymorth Penda o Fersia, goresgynnodd Cadwallon a’i luoedd Ddeifr yn 632 ac ar 12 Hydref gorchfygu a lladd Edwin ym mrwydr Heathfield, Hatfield ger Doncaster, a adwaenir yn nhraddodiad Cymru fel Meigen; rhoddodd y fuddugoliaeth Northumbria wrth ei draed ac roedd mor fawr fel yr ymddangosai fod yr awr wedi dod i adfer rheolaeth y Brythoniaid dros yr ynys; ei fab oedd Cadwaladr. Mae’r Trioedd yn ei gofio fel un o dri gormes Môn a fagwyd ar yr ynys ei hun.FfynhonnellCadwallon ap Cadfan ↗Wicipedia CymraegCadwallon ap Cadfan, brenin Gwynedd o tua 625 hyd ei farw; etifeddodd Wynedd ar farwolaeth ei dad, Cadfan ap Iago; ymosododd Edwin o Deifr ar Wynedd hyd at Ynys Môn, gan orfodi Cadwallon i ffoi i Ynys Lannog ac yna i Iwerddon, yn 629 yn ôl yr Annales Cambriae; mae’r Trioedd yn galw Edwin yn un o dri gormeswr ar Fôn a fagwyd ar yr ynys; daeth Cadwallon i gytundeb â Phenda, brenin Mersia, ac ymosododd y ddau ar Northumbria; lladdwyd Edwin mewn brwydr ym Meicen, Hatfield Chase yn swydd Efrog, y cofnod cyntaf i Gymry a Saeson ymuno mewn cynghrair fel hyn; am gyfnod roedd Cadwallon yn feistr ar Northumbria; ei olynydd oedd ei fab, Cadwaladr Fendigaid; credir bod y gerdd Moliant Cadwallon yn perthyn i’w gyfnod ef, gan Afan Ferddig efallai, ac yn ôl y gerdd ymestynnai ei awdurdod o Fôn i Borth Sgiwed yng Ngwent; mae Triawd yn enwi ‘Afan Ferddig bardd Cadwallon mab Cadfan’; mae Brut y Tywysogion yn enwi ‘Cadwalader Fendigaid, mab Cadwallon, mab Cadfan, brenin y Brythoniaid’. Gyrrwyd Cadwallon allan, i Iwerddon yn fwyaf tebyg, gyda mintai ffyddlon o ddilynwyr, ac yno y casglodd ei nerth.FfynonellauCadwallon (died 633), prince ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Cadfan, a’i dilynodd yn frenin tua 625; oherwydd y rhan a chwaraeodd ym materion y Saeson, a adroddir gan Beda, mae ei le mewn hanes y tu hwnt i amheuaeth; ef oedd gwrthwynebydd Edwin o Deifr, y gyrrodd ei ymgyrch ar hyd arfordir gogledd Cymru a’i oresgyniad o Fôn ef i alltudiaeth, yn Iwerddon yn ôl pob tebyg, fel y dywed traddodiad, gyda mintai ffyddlon o ddilynwyr; mae hanes yn cofnodi iddo ddianc o drwch blewyn rhag cael ei ddal yn 631 ar Ynys Seiriol; y flwyddyn ganlynol trodd y rhod: gyda chymorth Penda o Fersia, goresgynnodd Cadwallon a’i luoedd Ddeifr yn 632 ac ar 12 Hydref gorchfygu a lladd Edwin ym mrwydr Heathfield, Hatfield ger Doncaster, a adwaenir yn nhraddodiad Cymru fel Meigen; rhoddodd y fuddugoliaeth Northumbria wrth ei draed ac roedd mor fawr fel yr ymddangosai fod yr awr wedi dod i adfer rheolaeth y Brythoniaid dros yr ynys; ei fab oedd Cadwaladr.Cadwallon ap Cadfan (his wars) ↗Wikipedia (Saesneg)Estynnodd Edwin ei rym i’r ‘Ynysoedd Mefanaidd’, Manaw a Môn; aeth Cadwallon yn alltud i Iwerddon, mae’n debyg, a chasglu ei luoedd yno; yn ôl Sieffre o Fynwy aeth o Iwerddon i Ynys y Garn, yna arwain byddin i Ddyfnaint, trechu’r Mersiaid a warchaeai ar Gaerwysg a gwneud Penda’n gynghreiriad, a phriodi hanner chwaer i Benda; syrthiodd Edwin a’i fab Osfrith yn Hatfield Chase ar 12 Hydref 633; Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid: ‘aeth Cadwallon a Penda a difa holl wlad Northumbria’; dygai Cædwalla o Wessex, genhedlaeth wedyn, enw a gymerwyd o’r Brythoneg Cadwallon; un o’r Brythoniaid olaf i ddal tiroedd mawr yn nwyrain Prydain hyd at y Tuduriaid.
Mae Sieffre o Fynwy’n adrodd hanes hwy, lle hwyliodd Cadwallon o Iwerddon i Ynys y Garn, yna arwain byddin i Ddyfnaint a threchu’r Mersiaid a oedd yn gwarchae ar Gaerwysg, nes i Benda ddod yn gynghreiriad iddo. Yn ôl Sieffre priododd hefyd hanner chwaer i Benda.FfynhonnellCadwallon ap Cadfan (his wars) ↗Wikipedia (Saesneg)Estynnodd Edwin ei rym i’r ‘Ynysoedd Mefanaidd’, Manaw a Môn; aeth Cadwallon yn alltud i Iwerddon, mae’n debyg, a chasglu ei luoedd yno; yn ôl Sieffre o Fynwy aeth o Iwerddon i Ynys y Garn, yna arwain byddin i Ddyfnaint, trechu’r Mersiaid a warchaeai ar Gaerwysg a gwneud Penda’n gynghreiriad, a phriodi hanner chwaer i Benda; syrthiodd Edwin a’i fab Osfrith yn Hatfield Chase ar 12 Hydref 633; Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid: ‘aeth Cadwallon a Penda a difa holl wlad Northumbria’; dygai Cædwalla o Wessex, genhedlaeth wedyn, enw a gymerwyd o’r Brythoneg Cadwallon; un o’r Brythoniaid olaf i ddal tiroedd mawr yn nwyrain Prydain hyd at y Tuduriaid.
Ei gytundeb â Phenda yw’r cofnod cyntaf o’r Cymry a’r Saeson yn uno mewn cynghrair fel hyn.FfynhonnellCadwallon ap Cadfan ↗Wicipedia CymraegCadwallon ap Cadfan, brenin Gwynedd o tua 625 hyd ei farw; etifeddodd Wynedd ar farwolaeth ei dad, Cadfan ap Iago; ymosododd Edwin o Deifr ar Wynedd hyd at Ynys Môn, gan orfodi Cadwallon i ffoi i Ynys Lannog ac yna i Iwerddon, yn 629 yn ôl yr Annales Cambriae; mae’r Trioedd yn galw Edwin yn un o dri gormeswr ar Fôn a fagwyd ar yr ynys; daeth Cadwallon i gytundeb â Phenda, brenin Mersia, ac ymosododd y ddau ar Northumbria; lladdwyd Edwin mewn brwydr ym Meicen, Hatfield Chase yn swydd Efrog, y cofnod cyntaf i Gymry a Saeson ymuno mewn cynghrair fel hyn; am gyfnod roedd Cadwallon yn feistr ar Northumbria; ei olynydd oedd ei fab, Cadwaladr Fendigaid; credir bod y gerdd Moliant Cadwallon yn perthyn i’w gyfnod ef, gan Afan Ferddig efallai, ac yn ôl y gerdd ymestynnai ei awdurdod o Fôn i Borth Sgiwed yng Ngwent; mae Triawd yn enwi ‘Afan Ferddig bardd Cadwallon mab Cadfan’; mae Brut y Tywysogion yn enwi ‘Cadwalader Fendigaid, mab Cadwallon, mab Cadfan, brenin y Brythoniaid’. Yn hydref 633 fe drawsant, a syrthiodd Edwin yn Hatfield Chase a’i fab Osfrith wrth ei ochr.FfynhonnellCadwallon ap Cadfan (his wars) ↗Wikipedia (Saesneg)Estynnodd Edwin ei rym i’r ‘Ynysoedd Mefanaidd’, Manaw a Môn; aeth Cadwallon yn alltud i Iwerddon, mae’n debyg, a chasglu ei luoedd yno; yn ôl Sieffre o Fynwy aeth o Iwerddon i Ynys y Garn, yna arwain byddin i Ddyfnaint, trechu’r Mersiaid a warchaeai ar Gaerwysg a gwneud Penda’n gynghreiriad, a phriodi hanner chwaer i Benda; syrthiodd Edwin a’i fab Osfrith yn Hatfield Chase ar 12 Hydref 633; Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid: ‘aeth Cadwallon a Penda a difa holl wlad Northumbria’; dygai Cædwalla o Wessex, genhedlaeth wedyn, enw a gymerwyd o’r Brythoneg Cadwallon; un o’r Brythoniaid olaf i ddal tiroedd mawr yn nwyrain Prydain hyd at y Tuduriaid. Roedd y fuddugoliaeth mor fawr nes ymddangos bod yr awr wedi dod i adfer rheolaeth y Brythoniaid dros yr ynys gyfan.FfynhonnellCadwallon (died 633), prince ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Cadfan, a’i dilynodd yn frenin tua 625; oherwydd y rhan a chwaraeodd ym materion y Saeson, a adroddir gan Beda, mae ei le mewn hanes y tu hwnt i amheuaeth; ef oedd gwrthwynebydd Edwin o Deifr, y gyrrodd ei ymgyrch ar hyd arfordir gogledd Cymru a’i oresgyniad o Fôn ef i alltudiaeth, yn Iwerddon yn ôl pob tebyg, fel y dywed traddodiad, gyda mintai ffyddlon o ddilynwyr; mae hanes yn cofnodi iddo ddianc o drwch blewyn rhag cael ei ddal yn 631 ar Ynys Seiriol; y flwyddyn ganlynol trodd y rhod: gyda chymorth Penda o Fersia, goresgynnodd Cadwallon a’i luoedd Ddeifr yn 632 ac ar 12 Hydref gorchfygu a lladd Edwin ym mrwydr Heathfield, Hatfield ger Doncaster, a adwaenir yn nhraddodiad Cymru fel Meigen; rhoddodd y fuddugoliaeth Northumbria wrth ei draed ac roedd mor fawr fel yr ymddangosai fod yr awr wedi dod i adfer rheolaeth y Brythoniaid dros yr ynys; ei fab oedd Cadwaladr. Dywed hyd yn oed Gronicl yr Eingl-Sacsoniaid ‘i Gadwallon a Phenda fynd a difa holl wlad Northumbria’.FfynhonnellCadwallon ap Cadfan (his wars) ↗Wikipedia (Saesneg)Estynnodd Edwin ei rym i’r ‘Ynysoedd Mefanaidd’, Manaw a Môn; aeth Cadwallon yn alltud i Iwerddon, mae’n debyg, a chasglu ei luoedd yno; yn ôl Sieffre o Fynwy aeth o Iwerddon i Ynys y Garn, yna arwain byddin i Ddyfnaint, trechu’r Mersiaid a warchaeai ar Gaerwysg a gwneud Penda’n gynghreiriad, a phriodi hanner chwaer i Benda; syrthiodd Edwin a’i fab Osfrith yn Hatfield Chase ar 12 Hydref 633; Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid: ‘aeth Cadwallon a Penda a difa holl wlad Northumbria’; dygai Cædwalla o Wessex, genhedlaeth wedyn, enw a gymerwyd o’r Brythoneg Cadwallon; un o’r Brythoniaid olaf i ddal tiroedd mawr yn nwyrain Prydain hyd at y Tuduriaid.
Credir bod y gerdd Moliant Cadwallon yn perthyn i’w oes ei hun, gwaith Afan Ferddig efallai, ac mae’n rhoi i’w awdurdod rychwant o Fôn hyd Borth Sgiwed yng Ngwent. Mae Triad yn enwi ‘Afan Ferddig, bardd Cadwallon fab Cadfan’.FfynhonnellCadwallon ap Cadfan ↗Wicipedia CymraegCadwallon ap Cadfan, brenin Gwynedd o tua 625 hyd ei farw; etifeddodd Wynedd ar farwolaeth ei dad, Cadfan ap Iago; ymosododd Edwin o Deifr ar Wynedd hyd at Ynys Môn, gan orfodi Cadwallon i ffoi i Ynys Lannog ac yna i Iwerddon, yn 629 yn ôl yr Annales Cambriae; mae’r Trioedd yn galw Edwin yn un o dri gormeswr ar Fôn a fagwyd ar yr ynys; daeth Cadwallon i gytundeb â Phenda, brenin Mersia, ac ymosododd y ddau ar Northumbria; lladdwyd Edwin mewn brwydr ym Meicen, Hatfield Chase yn swydd Efrog, y cofnod cyntaf i Gymry a Saeson ymuno mewn cynghrair fel hyn; am gyfnod roedd Cadwallon yn feistr ar Northumbria; ei olynydd oedd ei fab, Cadwaladr Fendigaid; credir bod y gerdd Moliant Cadwallon yn perthyn i’w gyfnod ef, gan Afan Ferddig efallai, ac yn ôl y gerdd ymestynnai ei awdurdod o Fôn i Borth Sgiwed yng Ngwent; mae Triawd yn enwi ‘Afan Ferddig bardd Cadwallon mab Cadfan’; mae Brut y Tywysogion yn enwi ‘Cadwalader Fendigaid, mab Cadwallon, mab Cadfan, brenin y Brythoniaid’.
Nid oedd pob teyrnas Seisnig yn meddwl yn ddrwg amdano. Genhedlaeth wedi ei farw dygai un o frenhinoedd Sacsoniaid y Gorllewin yr enw Cædwalla, a gymerwyd yn syth o’r Brythoneg Cadwallon.FfynhonnellCadwallon ap Cadfan (his wars) ↗Wikipedia (Saesneg)Estynnodd Edwin ei rym i’r ‘Ynysoedd Mefanaidd’, Manaw a Môn; aeth Cadwallon yn alltud i Iwerddon, mae’n debyg, a chasglu ei luoedd yno; yn ôl Sieffre o Fynwy aeth o Iwerddon i Ynys y Garn, yna arwain byddin i Ddyfnaint, trechu’r Mersiaid a warchaeai ar Gaerwysg a gwneud Penda’n gynghreiriad, a phriodi hanner chwaer i Benda; syrthiodd Edwin a’i fab Osfrith yn Hatfield Chase ar 12 Hydref 633; Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid: ‘aeth Cadwallon a Penda a difa holl wlad Northumbria’; dygai Cædwalla o Wessex, genhedlaeth wedyn, enw a gymerwyd o’r Brythoneg Cadwallon; un o’r Brythoniaid olaf i ddal tiroedd mawr yn nwyrain Prydain hyd at y Tuduriaid. Roedd Cadwallon yn un o’r Brythoniaid olaf i ddal tiroedd mawr yn nwyrain yr ynys, ac ni wnaeth yr un Brython hynny wedyn hyd at Dŷ Tudur.FfynhonnellCadwallon ap Cadfan (his wars) ↗Wikipedia (Saesneg)Estynnodd Edwin ei rym i’r ‘Ynysoedd Mefanaidd’, Manaw a Môn; aeth Cadwallon yn alltud i Iwerddon, mae’n debyg, a chasglu ei luoedd yno; yn ôl Sieffre o Fynwy aeth o Iwerddon i Ynys y Garn, yna arwain byddin i Ddyfnaint, trechu’r Mersiaid a warchaeai ar Gaerwysg a gwneud Penda’n gynghreiriad, a phriodi hanner chwaer i Benda; syrthiodd Edwin a’i fab Osfrith yn Hatfield Chase ar 12 Hydref 633; Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid: ‘aeth Cadwallon a Penda a difa holl wlad Northumbria’; dygai Cædwalla o Wessex, genhedlaeth wedyn, enw a gymerwyd o’r Brythoneg Cadwallon; un o’r Brythoniaid olaf i ddal tiroedd mawr yn nwyrain Prydain hyd at y Tuduriaid. Mae Brut y Tywysogion yn enwi ei fab yn ‘Gadwaladr Fendigaid, fab Cadwallon, fab Cadfan, brenin y Brytaniaid’.FfynhonnellCadwallon ap Cadfan ↗Wicipedia CymraegCadwallon ap Cadfan, brenin Gwynedd o tua 625 hyd ei farw; etifeddodd Wynedd ar farwolaeth ei dad, Cadfan ap Iago; ymosododd Edwin o Deifr ar Wynedd hyd at Ynys Môn, gan orfodi Cadwallon i ffoi i Ynys Lannog ac yna i Iwerddon, yn 629 yn ôl yr Annales Cambriae; mae’r Trioedd yn galw Edwin yn un o dri gormeswr ar Fôn a fagwyd ar yr ynys; daeth Cadwallon i gytundeb â Phenda, brenin Mersia, ac ymosododd y ddau ar Northumbria; lladdwyd Edwin mewn brwydr ym Meicen, Hatfield Chase yn swydd Efrog, y cofnod cyntaf i Gymry a Saeson ymuno mewn cynghrair fel hyn; am gyfnod roedd Cadwallon yn feistr ar Northumbria; ei olynydd oedd ei fab, Cadwaladr Fendigaid; credir bod y gerdd Moliant Cadwallon yn perthyn i’w gyfnod ef, gan Afan Ferddig efallai, ac yn ôl y gerdd ymestynnai ei awdurdod o Fôn i Borth Sgiwed yng Ngwent; mae Triawd yn enwi ‘Afan Ferddig bardd Cadwallon mab Cadfan’; mae Brut y Tywysogion yn enwi ‘Cadwalader Fendigaid, mab Cadwallon, mab Cadfan, brenin y Brythoniaid’.
Ffynonellau a darllen pellach
Brenin Gwynedd a orymdeithiodd i ogledd Lloegr a gorchfygu a lladd Edwin o Northumbria yn 633.
Cadwallon ap CadfanMae Sant Beuno yn sefydlu ei eglwys yng Nghlynnog Fawr yn Arfon. Mae pererinion ar y ffordd i Ynys Enlli yn aros wrth ei greirfa am fil o flynyddoedd.
Beuno yng Nghlynnog FawrMae Tewdrig, brenin Gwent, yn gadael ei fywyd o weddi i arwain ei bobl i fuddugoliaeth dros y Sacsoniaid yn Nhyndyrn, ac yn marw o’i glwyfau ym Merthyr Tewdrig.
Tewdrig yn NhyndyrnYn ôl traddodiad, rhoddodd Melangell loches i ysgyfarnog rhag cŵn y Brenin Brochwel ym Mhennant, a rhoddodd yntau’r cwm iddi’n noddfa am byth.
Melangell ym MhennantYn ôl traddodiad, tarddodd ffynnon lle syrthiodd Gwenfrewi, a chododd Beuno hi’n fyw. Mae Treffynnon wedi denu pererinion byth oddi ar hynny.
Ffynnon GwenfrewiYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf