Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau

c. 633 OC

Cadwallon yn trechu Northumbria

Mae Cadwallon ap Cadfan o Wynedd a Phenda o Fersia yn lladd y Brenin Edwin yn Hatfield Chase, y fuddugoliaeth Frythonig fawr olaf dros y Saeson am ganrifoedd.

Llun: Cadwallon ap Cadfan mewn Brut y Brenhinedd Cymraeg a ysgrifennwyd yn y 1400au. · Unknown medieval artist, CC0 · Wikimedia Commons

c. 633 OCOes y SeintiauAr y llinell amser (cronicl cynnar:Beda, 731; Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

Ar 12 Hydref 633 lladdodd Cadwallon ap Cadfan, brenin Gwynedd, gyda Penda o Fersia wrth ei ochr, Edwin o Northumbria mewn brwydr yn Hatfield Chase. Am flwyddyn daliai brenin y Brythoniaid ogledd Lloegr.

Pryd12 Hydref 633
BleHatfield Chase, Meigen i’r Cymry
PwyCadwallon o Wynedd a Phenda o Fersia yn erbyn Edwin

O Lannog i Northumbria#

Cofir y rhyfel rhwng Cadwallon ac Edwin mewn cerddi Cymraeg ac yn y Trioedd. Yn 629 mae’r Blwyddnodau’n cofnodi gwarchae ar y brenin Cadwallon yn ynys Glannog, Ynys Seiriol. Daeth Cadwallon yn ôl gyda chynghreiriad, Penda o Fersia, ac ym mrwydr Meigen, medd y Blwyddnodau, lladdwyd Edwin a’i ddau fab.

Aeth Cadwallon ymlaen i ladd Osric o Deifr ac Eanfrith o Frynaich, a dal Northumbria am tua blwyddyn. Yn 634 syrthiodd mewn brwydr yn erbyn Oswallt yn Heavenfield.

Marwnad Cadwallon yn Llyfr Coch Hergest, a ysgrifennwyd rhwng 1382 a 1410.
Marwnad Cadwallon yn Llyfr Coch Hergest, a ysgrifennwyd rhwng 1382 a 1410. · Llun: Hywel Fychan ap Hywel Goch and others, Public domain, Wikimedia Commons

Arwr y Brythoniaid#

Roedd awduron Seisnig, Beda yn bennaf, yn elyniaethus iddo, a dadleua’r hanesydd John T. Koch na ddylid cymryd Beda ar ei air. I’r Brythoniaid roedd Cadwallon yn arwr cenedlaethol, a chysylltir tair cerdd â’i enw, rhai efallai wedi’u canu yn ei oes ei hun.

Cofid ei fab Cadwaladr fel brenin olaf y Brythoniaid, yr un a ddeuai’n ôl.

Alltudiaeth a dychwelyd#

Roedd Edwin o Northumbria wedi gwthio’i rym ar hyd arfordir gogledd Cymru ac allan i’r ‘Ynysoedd Mefanaidd’, Manaw a Môn. Mae’r Trioedd yn ei gofio fel un o dri gormes Môn a fagwyd ar yr ynys ei hun. Gyrrwyd Cadwallon allan, i Iwerddon yn fwyaf tebyg, gyda mintai ffyddlon o ddilynwyr, ac yno y casglodd ei nerth.

Mae Sieffre o Fynwy’n adrodd hanes hwy, lle hwyliodd Cadwallon o Iwerddon i Ynys y Garn, yna arwain byddin i Ddyfnaint a threchu’r Mersiaid a oedd yn gwarchae ar Gaerwysg, nes i Benda ddod yn gynghreiriad iddo. Yn ôl Sieffre priododd hefyd hanner chwaer i Benda.

Cynghrair o fath newydd#

Ei gytundeb â Phenda yw’r cofnod cyntaf o’r Cymry a’r Saeson yn uno mewn cynghrair fel hyn. Yn hydref 633 fe drawsant, a syrthiodd Edwin yn Hatfield Chase a’i fab Osfrith wrth ei ochr. Roedd y fuddugoliaeth mor fawr nes ymddangos bod yr awr wedi dod i adfer rheolaeth y Brythoniaid dros yr ynys gyfan. Dywed hyd yn oed Gronicl yr Eingl-Sacsoniaid ‘i Gadwallon a Phenda fynd a difa holl wlad Northumbria’.

O Fôn i Borth Sgiwed#

Credir bod y gerdd Moliant Cadwallon yn perthyn i’w oes ei hun, gwaith Afan Ferddig efallai, ac mae’n rhoi i’w awdurdod rychwant o Fôn hyd Borth Sgiwed yng Ngwent. Mae Triad yn enwi ‘Afan Ferddig, bardd Cadwallon fab Cadfan’.

Ei gofio yn Wessex#

Nid oedd pob teyrnas Seisnig yn meddwl yn ddrwg amdano. Genhedlaeth wedi ei farw dygai un o frenhinoedd Sacsoniaid y Gorllewin yr enw Cædwalla, a gymerwyd yn syth o’r Brythoneg Cadwallon. Roedd Cadwallon yn un o’r Brythoniaid olaf i ddal tiroedd mawr yn nwyrain yr ynys, ac ni wnaeth yr un Brython hynny wedyn hyd at Dŷ Tudur. Mae Brut y Tywysogion yn enwi ei fab yn ‘Gadwaladr Fendigaid, fab Cadwallon, fab Cadfan, brenin y Brytaniaid’.

Y bobl

d. 634

Cadwallon ap Cadfan

Brenin Gwynedd (cronicl cynnar:Beda, 731)

Brenin Gwynedd a orymdeithiodd i ogledd Lloegr a gorchfygu a lladd Edwin o Northumbria yn 633.

Cadwallon ap Cadfan

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Beuno yng Nghlynnog Fawr (cronicl cynnar:Buchedd Beuno, 1346)

    Mae Sant Beuno yn sefydlu ei eglwys yng Nghlynnog Fawr yn Arfon. Mae pererinion ar y ffordd i Ynys Enlli yn aros wrth ei greirfa am fil o flynyddoedd.

    Beuno yng Nghlynnog Fawr
  2. Tewdrig yn Nhyndyrn (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

    Mae Tewdrig, brenin Gwent, yn gadael ei fywyd o weddi i arwain ei bobl i fuddugoliaeth dros y Sacsoniaid yn Nhyndyrn, ac yn marw o’i glwyfau ym Merthyr Tewdrig.

    Tewdrig yn Nhyndyrn
  3. Melangell ym Mhennant (cronicl cynnar:Buchedd Melangell, diwedd yr Oesoedd Canol)

    Yn ôl traddodiad, rhoddodd Melangell loches i ysgyfarnog rhag cŵn y Brenin Brochwel ym Mhennant, a rhoddodd yntau’r cwm iddi’n noddfa am byth.

    Melangell ym Mhennant
  4. Ffynnon Gwenfrewi (cronicl cynnar:Buchedd Gwenfrewi, y 12fed ganrif)

    Yn ôl traddodiad, tarddodd ffynnon lle syrthiodd Gwenfrewi, a chododd Beuno hi’n fyw. Mae Treffynnon wedi denu pererinion byth oddi ar hynny.

    Ffynnon Gwenfrewi

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf