Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau

c. 650 OC

Melangell ym Mhennant

Yn ôl traddodiad, rhoddodd Melangell loches i ysgyfarnog rhag cŵn y Brenin Brochwel ym Mhennant, a rhoddodd yntau’r cwm iddi’n noddfa am byth.

Llun: Eglwys Santes Melangell ym Mhennant Melangell yn ei mynwent, ym mynyddoedd y Berwyn · John H Darch, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

c. 650 OCOes y SeintiauAr y llinell amser (cronicl cynnar:Buchedd Melangell, diwedd yr Oesoedd Canol)

Yn uchel yn Nyffryn Tanat saif eglwys Pennant Melangell. Mae traddodiad Cymru yn dal i dywysog o Bowys, Brochwel, wrth hela ysgyfarnog, ei chael yn llochesu dan wisg merch ifanc wrth ei gweddi, Melangell, a rhoi’r cwm iddi’n noddfa am byth.

PrydMae’r llinell amser yn ei rhoi yn 650; efallai i’r eglwys gael ei sefydlu ar ddiwedd y 700au
BlePennant Melangell, Dyffryn Tanat, Powys
Fe’i cofir felSantes yr ysgyfarnogod

Yr ysgyfarnog a’r tywysog#

Adroddir y stori yn yr Historia Divae Monacellae. Roedd Melangell wedi dod o Iwerddon, gan ffoi rhag priodas a drefnwyd iddi. Roedd Brochwel allan yn hela gyda’i gŵn pan redodd yr ysgyfarnog ati, a rhoddodd y tir iddi gyda hawliau noddfa am byth. Daeth hi’n abades ar gymuned yno.

Ar y groglofft o ddiwedd y 1400au mae’r llun hynaf sydd wedi goroesi o Felangell a’r ysgyfarnog.

Y greirfa#

Credir mai ei chreirfa yw’r greirfa Romanésg hynaf sydd wedi goroesi yng ngogledd Ewrop. Fe’i hailgodwyd yn 1958 a’i hadfer yn 1991. Gelwir y gangell gron yn y pen dwyreiniol yn gell-y-bedd, ac mae saith ywen yn tyfu yn y fynwent.

Y lleian fach#

Monacella yw ei henw yn Lladin, ‘lleian fach’. Ysgrifennwyd ei Buchedd yn y bymthegfed ganrif, a gyda Gwenfrewi hi yw’r unig santes o Gymru sydd â Buchedd yn Lladin. Yn ôl y Fuchedd honno bu’n byw ar ei phen ei hun yn y cwm am bymtheng mlynedd cyn i Frochwel ddod o hyd iddi, ac am dair blynedd ar ddeg ar hugain wedyn yn abades, a’r ysgyfarnogod a’r creaduriaid gwyllt mor ddof gyda hi â phe baent yn eiddo iddi.

Ŵyn Melangell#

Gelwir ysgyfarnogod yn ŵyn Melangell o hyd. Ysgrifennodd Thomas Pennant na laddai neb yn y plwyf ysgyfarnog, ac os gwaeddai rhywun ‘Duw a Santes Monacella gyda thi’ ar ysgyfarnog a helid, y byddai’n siŵr o ddianc. Mor ddiweddar ag 1900 ni fynnai pobl y plwyf eu lladd o hyd.

Yr eglwys yn y cwm#

Saif yr eglwys ger mynyddoedd y Berwyn, a dim ond ffordd gul o Langynog sy’n arwain ati. Mae’n debyg iawn mai Rhirid Flaidd, arglwydd yr ardal, a’i cododd, yn y dyddiau pan roddai Madog ap Maredudd, brenin Powys, yn hael i’r eglwys. Fe’i henwir gyntaf yn 1254, ac erbyn 1291 roedd yn un o eglwysi mwyaf gwerthfawr esgobaeth Llanelwy.

Codwyd ei chysegrfa tua 1160 i 1170 i ddal ei gweddillion. Wedi’r Diwygiad fe’i tynnwyd yn ddarnau a chodwyd ei cherrig i’r muriau ac i’r porth mynwent, a phan godwyd hi eto symudwyd hi i’r gangell yn 1991. Y tu mewn mae dau gerflun beddrod o’r bedwaredd ganrif ar ddeg, un ag anifeiliaid wrth ei thraed. Cafodd cloddiadau yn 1958 ac o 1987 hyd 1994 gladdedigaethau o’r Oes Efydd o dan yr eglwys, felly roedd pobl yn cael eu claddu yma ymhell cyn i Felangell ddod.

Pererinion#

Yn y bymthegfed ganrif ysgrifennodd y bardd Guto’r Glyn am bererinion yn dod i’r gysegrfa i gael iachâd. Gerllaw mae Gwely Melangell, silff o graig, a Ffynnon Cwm Ewyn, ffynnon sanctaidd tua chilometr i’r gogledd. Ailgodwyd y tŵr yn 1876–77, adferwyd yr eglwys o 1989 ymlaen, dechreuodd canolfan gymorth canser yno, ac mae pererinion yn dal i ddod.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Cyn ac wedyn

  1. Tewdrig yn Nhyndyrn (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

    Mae Tewdrig, brenin Gwent, yn gadael ei fywyd o weddi i arwain ei bobl i fuddugoliaeth dros y Sacsoniaid yn Nhyndyrn, ac yn marw o’i glwyfau ym Merthyr Tewdrig.

    Tewdrig yn Nhyndyrn
  2. Cadwallon yn trechu Northumbria (cronicl cynnar:Beda, 731; Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae Cadwallon ap Cadfan o Wynedd a Phenda o Fersia yn lladd y Brenin Edwin yn Hatfield Chase, y fuddugoliaeth Frythonig fawr olaf dros y Saeson am ganrifoedd.

    Cadwallon yn trechu Northumbria
  3. Ffynnon Gwenfrewi (cronicl cynnar:Buchedd Gwenfrewi, y 12fed ganrif)

    Yn ôl traddodiad, tarddodd ffynnon lle syrthiodd Gwenfrewi, a chododd Beuno hi’n fyw. Mae Treffynnon wedi denu pererinion byth oddi ar hynny.

    Ffynnon Gwenfrewi
  4. Cadwaladr (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae Cadwaladr o Wynedd yn marw. Mae’r beirdd yn ei alw’n frenin olaf y Brythoniaid ac yn darogan ei ddychwelyd, ac yn ddiweddarach mae Harri Tudur yn cario ei ddraig goch.

    Cadwaladr

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf