Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau

c. 660 OC

Ffynnon Gwenfrewi

Yn ôl traddodiad, tarddodd ffynnon lle syrthiodd Gwenfrewi, a chododd Beuno hi’n fyw. Mae Treffynnon wedi denu pererinion byth oddi ar hynny.

Llun: Y pwll ymdrochi a chapel y ffynnon o’r Oesoedd Canol diweddar yn Ffynnon Gwenffrewi, Treffynnon · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

c. 660 OCOes y SeintiauFfynnon GwenffrewiAr y llinell amser (cronicl cynnar:Buchedd Gwenfrewi, y 12fed ganrif)

Yn Nhreffynnon mae ffynnon yn tarddu sydd wedi denu pererinion ers canrifoedd. Mae traddodiad Cymru yn dal iddi darddu o’r ddaear lle syrthiodd pen Gwenfrewi, a dorrwyd gan Garadog pan na ildiai iddo, ac i Feuno Sant, ei hewythr, ei hadfer yn fyw.

PrydY 600au
BleTreffynnon, Sir y Fflint
HeddiwCysegrfa genedlaethol ers Tachwedd 2023

Santes y ffynnon#

Bu Gwenfrewi fyw, medd yr hanes, a daeth yn abades yng Ngwytherin. Yn 1137 cymerodd Abaty Amwythig ei gweddillion.

Daeth brenhinoedd i’r ffynnon: Rhisiart II yn 1398, yr ymweliad brenhinol cyntaf y gwyddys amdano, Harri IV yn 1403, ac Iago II yn 1687. Drwy’r Diwygiad, pan dawelodd cysegrfeydd eraill, parhaodd y pererinion i ddod, a gelwir Treffynnon yn Lourdes Cymru.

Capel y ffynnon#

Talwyd am y capel dros y ffynnon gan yr Abad Tomos Pennant o Ddinas Basing tua 1512, ac roedd ei do yn ei le erbyn tua 1525; mae traddodiad hefyd yn ei briodoli i’r Arglwyddes Margaret Beaufort, mam Harri VII. Yn Nhachwedd 2023 enwyd y ffynnon yn gysegrfa genedlaethol.

Tylwyth Beuno#

Ei thad oedd Tyfid ab Eiludd, gŵr o Degeingl, a’i mam, yn ôl achau diweddarach, oedd Gwenlo, chwaer Sant Beuno. Roedd yn agos at ledaeniad cwlt Beuno yng ngogledd-ddwyrain Cymru, a safai unwaith yn ei noddfa gapel y dywedir i Beuno ei hun ei sefydlu. Eisteddodd Beuno ar garreg sydd bellach yn y pwll allanol, ac addawodd y câi pwy bynnag a ofynnai yno dair gwaith am fendith yn ei henw hi ei derbyn, os oedd er lles ei enaid.

Y dystiolaeth hynaf#

Wedi wyth mlynedd yn Nhreffynnon aeth i Wytherin, ger tarddiad afon Elwy, lle bu’n byw gyda Santes Eleri ac y’i claddwyd gyntaf. Cafwyd dau ddarn o greirfa dderw o’r wythfed ganrif, Arch Gwenfrewi, yn 1991. Dangosant iddi gael ei hanrhydeddu’n santes yn fuan iawn wedi ei marw, ac efallai mai hwy yw’r dystiolaeth gynharaf sydd ar ôl i gwlt unrhyw sant o Gymru.

Ysgrifennodd y Prior Robert o Amwythig y prif hanes am ei bywyd rhwng 1140 a 1167, a dwywaith gwnaeth archesgob ei gŵyl ar 3 Tachwedd yn ddydd gŵyl gorfodol. Ar sêl siapter Llanelwy mae’n ymddangos fel abades â bagl, a cheir ffynhonnau eraill iddi yn Holywell Farm yn Swydd Gaer ac yn Woolston ger Croesoswallt.

Y ffynnon dros y canrifoedd#

Enwir eglwys ‘Haliwel’ gyntaf yn 1093, ac yn 1135 fe’i rhoddwyd i Abaty Dinas Basing. Canodd y bardd Tudur Aled fod ‘pob iarll yn arfer mynd, pob gŵr llys, pob brenin’. Cadwodd yr Iesuwyr bresenoldeb yn y dref o 1590 hyd yr ugeinfed ganrif. Codwyd dau dŷ ymolchi yn 1869, a phan sychodd mwyngloddio yng nghwm Maes-glas y ffynnon yn 1917, dygwyd dŵr o darddiad newydd.

Yn y crypt mae basn ar ffurf seren yn dal y ffynnon, gyda cherflun o’r santes o’r ddeunawfed ganrif, a chaiff ymwelwyr ymdrochi o hyd ar adegau penodol. Cyfrifir y ffynnon yn un o Saith Rhyfeddod Cymru.

Mewn llyfrau#

Enwir y ffynnon yn Sir Gawain and the Green Knight, dechreuodd Gerard Manley Hopkins ddrama o’r enw St Winefred’s Well, ac mae Gwenfrewi wrth galon nofelau Brawd Cadfael Ellis Peters.

Cyn ac wedyn

  1. Cadwallon yn trechu Northumbria (cronicl cynnar:Beda, 731; Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae Cadwallon ap Cadfan o Wynedd a Phenda o Fersia yn lladd y Brenin Edwin yn Hatfield Chase, y fuddugoliaeth Frythonig fawr olaf dros y Saeson am ganrifoedd.

    Cadwallon yn trechu Northumbria
  2. Melangell ym Mhennant (cronicl cynnar:Buchedd Melangell, diwedd yr Oesoedd Canol)

    Yn ôl traddodiad, rhoddodd Melangell loches i ysgyfarnog rhag cŵn y Brenin Brochwel ym Mhennant, a rhoddodd yntau’r cwm iddi’n noddfa am byth.

    Melangell ym Mhennant
  3. Cadwaladr (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae Cadwaladr o Wynedd yn marw. Mae’r beirdd yn ei alw’n frenin olaf y Brythoniaid ac yn darogan ei ddychwelyd, ac yn ddiweddarach mae Harri Tudur yn cario ei ddraig goch.

    Cadwaladr
  4. Carreg Cadfan (wedi’i gofnodi)

    Cerfir colofn yn Nhywyn ym Meirionnydd â geiriau mewn Hen Gymraeg, yr arysgrif Gymraeg hynaf y gwyddys amdani.

    Carreg Cadfan

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf