Yn Nhreffynnon mae ffynnon yn tarddu sydd wedi denu pererinion ers canrifoedd. Mae traddodiad Cymru yn dal iddi darddu o’r ddaear lle syrthiodd pen Gwenfrewi, a dorrwyd gan Garadog pan na ildiai iddo, ac i Feuno Sant, ei hewythr, ei hadfer yn fyw.FfynonellauSt Winefride’s Well ↗Wikipedia (Saesneg)Ffynnon Wenffrewi, Treffynnon: cysegrfa genedlaethol ers Tachwedd 2023, adeilad rhestredig gradd I a heneb gofrestredig; Gwenfrewi, merthyr o’r seithfed ganrif, a dorrwyd ei phen gan Garadog ac a adferwyd yn fyw gan Feuno, a’r ffynnon yn tarddu lle syrthiodd ei phen; daeth yn abades yng Ngwytherin; Lourdes Cymru, a gadwodd draddodiad pererindod di-dor drwy’r Diwygiad; Rhisiart II yn 1398 oedd yr ymweliad brenhinol cyntaf y gwyddys amdano, Harri IV yn 1403, Iago II yn Awst 1687; cymerodd Abaty Amwythig ei gweddillion yn 1137; mae traddodiad yn priodoli’r capel i’r Arglwyddes Margaret Beaufort, ond mae cerdd o’r 16eg ganrif yn ei briodoli i’r Abad Tomos Pennant o Ddinas Basing, a dalodd amdano yn 1512, ac roedd y to yn ei le tua 1525.Beuno ↗Wikipedia (Saesneg)Dywedir iddo gael ei eni yn Aberriw ym Mhowys; addysgwyd ac urddwyd ef ym Mangor; cefnogodd y Brenin Cadfan o Wynedd ei waith; rhoddodd Gwyddaint, cefnder Cadwallon, dir Clynnog Fawr i Dduw a Beuno am byth, a sefydlodd ei fynachlog yno; priodolir iddo atgyfodi saith o bobl, gan gynnwys ei nith Gwenfrewi; mae un ar ddeg o eglwysi yn ei enw; bu farw yn 640; ei ŵyl ar 21 Ebrill; mae capel ei fedd yng Nghlynnog wedi goroesi; mae Sant Beuno yn Nhremeirchion yn ganolfan ysbrydol i’r Iesuwyr.
| Pryd | Y 600au |
|---|---|
| Ble | Treffynnon, Sir y Fflint |
| Heddiw | Cysegrfa genedlaethol ers Tachwedd 2023 |
Santes y ffynnon#
Bu Gwenfrewi fyw, medd yr hanes, a daeth yn abades yng Ngwytherin. Yn 1137 cymerodd Abaty Amwythig ei gweddillion.FfynhonnellSt Winefride’s Well ↗Wikipedia (Saesneg)Ffynnon Wenffrewi, Treffynnon: cysegrfa genedlaethol ers Tachwedd 2023, adeilad rhestredig gradd I a heneb gofrestredig; Gwenfrewi, merthyr o’r seithfed ganrif, a dorrwyd ei phen gan Garadog ac a adferwyd yn fyw gan Feuno, a’r ffynnon yn tarddu lle syrthiodd ei phen; daeth yn abades yng Ngwytherin; Lourdes Cymru, a gadwodd draddodiad pererindod di-dor drwy’r Diwygiad; Rhisiart II yn 1398 oedd yr ymweliad brenhinol cyntaf y gwyddys amdano, Harri IV yn 1403, Iago II yn Awst 1687; cymerodd Abaty Amwythig ei gweddillion yn 1137; mae traddodiad yn priodoli’r capel i’r Arglwyddes Margaret Beaufort, ond mae cerdd o’r 16eg ganrif yn ei briodoli i’r Abad Tomos Pennant o Ddinas Basing, a dalodd amdano yn 1512, ac roedd y to yn ei le tua 1525.
Daeth brenhinoedd i’r ffynnon: Rhisiart II yn 1398, yr ymweliad brenhinol cyntaf y gwyddys amdano, Harri IV yn 1403, ac Iago II yn 1687. Drwy’r Diwygiad, pan dawelodd cysegrfeydd eraill, parhaodd y pererinion i ddod, a gelwir Treffynnon yn Lourdes Cymru.FfynhonnellSt Winefride’s Well ↗Wikipedia (Saesneg)Ffynnon Wenffrewi, Treffynnon: cysegrfa genedlaethol ers Tachwedd 2023, adeilad rhestredig gradd I a heneb gofrestredig; Gwenfrewi, merthyr o’r seithfed ganrif, a dorrwyd ei phen gan Garadog ac a adferwyd yn fyw gan Feuno, a’r ffynnon yn tarddu lle syrthiodd ei phen; daeth yn abades yng Ngwytherin; Lourdes Cymru, a gadwodd draddodiad pererindod di-dor drwy’r Diwygiad; Rhisiart II yn 1398 oedd yr ymweliad brenhinol cyntaf y gwyddys amdano, Harri IV yn 1403, Iago II yn Awst 1687; cymerodd Abaty Amwythig ei gweddillion yn 1137; mae traddodiad yn priodoli’r capel i’r Arglwyddes Margaret Beaufort, ond mae cerdd o’r 16eg ganrif yn ei briodoli i’r Abad Tomos Pennant o Ddinas Basing, a dalodd amdano yn 1512, ac roedd y to yn ei le tua 1525.
Capel y ffynnon#
Talwyd am y capel dros y ffynnon gan yr Abad Tomos Pennant o Ddinas Basing tua 1512, ac roedd ei do yn ei le erbyn tua 1525; mae traddodiad hefyd yn ei briodoli i’r Arglwyddes Margaret Beaufort, mam Harri VII. Yn Nhachwedd 2023 enwyd y ffynnon yn gysegrfa genedlaethol.FfynhonnellSt Winefride’s Well ↗Wikipedia (Saesneg)Ffynnon Wenffrewi, Treffynnon: cysegrfa genedlaethol ers Tachwedd 2023, adeilad rhestredig gradd I a heneb gofrestredig; Gwenfrewi, merthyr o’r seithfed ganrif, a dorrwyd ei phen gan Garadog ac a adferwyd yn fyw gan Feuno, a’r ffynnon yn tarddu lle syrthiodd ei phen; daeth yn abades yng Ngwytherin; Lourdes Cymru, a gadwodd draddodiad pererindod di-dor drwy’r Diwygiad; Rhisiart II yn 1398 oedd yr ymweliad brenhinol cyntaf y gwyddys amdano, Harri IV yn 1403, Iago II yn Awst 1687; cymerodd Abaty Amwythig ei gweddillion yn 1137; mae traddodiad yn priodoli’r capel i’r Arglwyddes Margaret Beaufort, ond mae cerdd o’r 16eg ganrif yn ei briodoli i’r Abad Tomos Pennant o Ddinas Basing, a dalodd amdano yn 1512, ac roedd y to yn ei le tua 1525.
Tylwyth Beuno#
Ei thad oedd Tyfid ab Eiludd, gŵr o Degeingl, a’i mam, yn ôl achau diweddarach, oedd Gwenlo, chwaer Sant Beuno.FfynonellauGwenfrewi, or Winifred (fl. early 7th century), saint ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruTraddodiadau a gofnodwyd ym mucheddau’r ddeuddegfed ganrif yw’r unig sail i hanes ei bywyd; roedd ei thad Tyfid yn ŵr o Degeingl (Sir y Fflint) a’i mam Gwenlo, yn ôl achau diweddarach, yn chwaer i Sant Beuno; roedd yn amlwg yn agos at ledaeniad cwlt Beuno yng ngogledd-ddwyrain Cymru, ac ar safle ei chysegrfa yn Nhreffynnon, lle dywedir i Beuno ei hadfer yn fyw, safai unwaith gapel a sefydlwyd gan Beuno ei hun; gellir derbyn yn ffaith, mae’n debyg, iddi dreulio ei blynyddoedd olaf gyda Santes Eleri yng Ngwytherin, lle’i claddwyd gyntaf; cludwyd ei gweddillion i abaty Amwythig yn 1138, lle ysgrifennodd y Prior Robert brif gofnod ei bywyd rhwng 1140 a 1167; yn yr Oesoedd Canol diweddar lledodd enwogrwydd y santes a’i chysegrfeydd yn Nhreffynnon, Gwytherin ac Amwythig ymhell, a denodd sylw beirdd Cymru; ddwywaith cyhoeddwyd ei phrif ŵyl ar 3 Tachwedd yn ddydd gŵyl trwy orchymyn yr archesgob.Saint Winefride ↗Wikipedia (Saesneg)Winifred neu Winefride, Gwenffrewi, gwyryf a merthyr Cymreig o’r seithfed ganrif, a ddethlid mor gynnar â’r wythfed ganrif; y ffynnon iacháu yn y fan draddodiadol lle bu farw ac y’i hadferwyd yw Ffynnon Gwenffrewi yn Nhreffynnon, ‘Lourdes Cymru’, a wnaed yn Gysegrfa Genedlaethol i Gymru a Lloegr yn Nhachwedd 2023; merch Tyfid ab Eiludd o Degeingl; trawodd ei charwr Caradog hi â’i gleddyf pan ddewisodd fod yn lleian, cododd ffynnon lle syrthiodd, ac adferodd Beuno hi’n fyw; eisteddodd Beuno ar garreg, sy’n sefyll heddiw yn y pwll allanol, ac addo y câi pwy bynnag a ofynnai deirgwaith yno am fendith yn ei henw hi ei chael os er lles ei enaid; wedi wyth mlynedd yn Nhreffynnon aeth i Wytherin ger tarddiad Elwy a dod yn lleian ac yn abades yno; mae dau ddarn o greirfa dderw o’r wythfed ganrif, Arch Gwenfrewi, a ganfuwyd yn 1991, yn dystiolaeth dda iddi gael ei hadnabod yn santes yn fuan iawn wedi ei marw, efallai’r dystiolaeth hynaf sydd wedi goroesi i gwlt unrhyw sant Cymreig; aeth ei chreiriau i Amwythig yn 1138; mae’r ffynnon, yng ngofal Cadw ac Esgobaeth Gatholig Wrecsam, ag arddangosfa ac amgueddfa bererindod; ffynhonnau eraill iddi yn Holywell Farm yn Swydd Gaer ac yn Woolston ger Croesoswallt; yn y Martyroleg Rufeinig dan 2 Tachwedd, ac fe’i cedwir yng Nghymru ar 3 Tachwedd; ar sêl cabidwl Llanelwy mae’n ymddangos fel abades â ffon fugail; enwir y ffynnon yn Sir Gawain and the Green Knight, a dechreuodd Gerard Manley Hopkins ddrama, St Winefred’s Well; mae’n ganolog i nofelau Brother Cadfael gan Ellis Peters. Roedd yn agos at ledaeniad cwlt Beuno yng ngogledd-ddwyrain Cymru, a safai unwaith yn ei noddfa gapel y dywedir i Beuno ei hun ei sefydlu.FfynhonnellGwenfrewi, or Winifred (fl. early 7th century), saint ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruTraddodiadau a gofnodwyd ym mucheddau’r ddeuddegfed ganrif yw’r unig sail i hanes ei bywyd; roedd ei thad Tyfid yn ŵr o Degeingl (Sir y Fflint) a’i mam Gwenlo, yn ôl achau diweddarach, yn chwaer i Sant Beuno; roedd yn amlwg yn agos at ledaeniad cwlt Beuno yng ngogledd-ddwyrain Cymru, ac ar safle ei chysegrfa yn Nhreffynnon, lle dywedir i Beuno ei hadfer yn fyw, safai unwaith gapel a sefydlwyd gan Beuno ei hun; gellir derbyn yn ffaith, mae’n debyg, iddi dreulio ei blynyddoedd olaf gyda Santes Eleri yng Ngwytherin, lle’i claddwyd gyntaf; cludwyd ei gweddillion i abaty Amwythig yn 1138, lle ysgrifennodd y Prior Robert brif gofnod ei bywyd rhwng 1140 a 1167; yn yr Oesoedd Canol diweddar lledodd enwogrwydd y santes a’i chysegrfeydd yn Nhreffynnon, Gwytherin ac Amwythig ymhell, a denodd sylw beirdd Cymru; ddwywaith cyhoeddwyd ei phrif ŵyl ar 3 Tachwedd yn ddydd gŵyl trwy orchymyn yr archesgob. Eisteddodd Beuno ar garreg sydd bellach yn y pwll allanol, ac addawodd y câi pwy bynnag a ofynnai yno dair gwaith am fendith yn ei henw hi ei derbyn, os oedd er lles ei enaid.FfynhonnellSaint Winefride ↗Wikipedia (Saesneg)Winifred neu Winefride, Gwenffrewi, gwyryf a merthyr Cymreig o’r seithfed ganrif, a ddethlid mor gynnar â’r wythfed ganrif; y ffynnon iacháu yn y fan draddodiadol lle bu farw ac y’i hadferwyd yw Ffynnon Gwenffrewi yn Nhreffynnon, ‘Lourdes Cymru’, a wnaed yn Gysegrfa Genedlaethol i Gymru a Lloegr yn Nhachwedd 2023; merch Tyfid ab Eiludd o Degeingl; trawodd ei charwr Caradog hi â’i gleddyf pan ddewisodd fod yn lleian, cododd ffynnon lle syrthiodd, ac adferodd Beuno hi’n fyw; eisteddodd Beuno ar garreg, sy’n sefyll heddiw yn y pwll allanol, ac addo y câi pwy bynnag a ofynnai deirgwaith yno am fendith yn ei henw hi ei chael os er lles ei enaid; wedi wyth mlynedd yn Nhreffynnon aeth i Wytherin ger tarddiad Elwy a dod yn lleian ac yn abades yno; mae dau ddarn o greirfa dderw o’r wythfed ganrif, Arch Gwenfrewi, a ganfuwyd yn 1991, yn dystiolaeth dda iddi gael ei hadnabod yn santes yn fuan iawn wedi ei marw, efallai’r dystiolaeth hynaf sydd wedi goroesi i gwlt unrhyw sant Cymreig; aeth ei chreiriau i Amwythig yn 1138; mae’r ffynnon, yng ngofal Cadw ac Esgobaeth Gatholig Wrecsam, ag arddangosfa ac amgueddfa bererindod; ffynhonnau eraill iddi yn Holywell Farm yn Swydd Gaer ac yn Woolston ger Croesoswallt; yn y Martyroleg Rufeinig dan 2 Tachwedd, ac fe’i cedwir yng Nghymru ar 3 Tachwedd; ar sêl cabidwl Llanelwy mae’n ymddangos fel abades â ffon fugail; enwir y ffynnon yn Sir Gawain and the Green Knight, a dechreuodd Gerard Manley Hopkins ddrama, St Winefred’s Well; mae’n ganolog i nofelau Brother Cadfael gan Ellis Peters.
Y dystiolaeth hynaf#
Wedi wyth mlynedd yn Nhreffynnon aeth i Wytherin, ger tarddiad afon Elwy, lle bu’n byw gyda Santes Eleri ac y’i claddwyd gyntaf.FfynonellauGwenfrewi, or Winifred (fl. early 7th century), saint ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruTraddodiadau a gofnodwyd ym mucheddau’r ddeuddegfed ganrif yw’r unig sail i hanes ei bywyd; roedd ei thad Tyfid yn ŵr o Degeingl (Sir y Fflint) a’i mam Gwenlo, yn ôl achau diweddarach, yn chwaer i Sant Beuno; roedd yn amlwg yn agos at ledaeniad cwlt Beuno yng ngogledd-ddwyrain Cymru, ac ar safle ei chysegrfa yn Nhreffynnon, lle dywedir i Beuno ei hadfer yn fyw, safai unwaith gapel a sefydlwyd gan Beuno ei hun; gellir derbyn yn ffaith, mae’n debyg, iddi dreulio ei blynyddoedd olaf gyda Santes Eleri yng Ngwytherin, lle’i claddwyd gyntaf; cludwyd ei gweddillion i abaty Amwythig yn 1138, lle ysgrifennodd y Prior Robert brif gofnod ei bywyd rhwng 1140 a 1167; yn yr Oesoedd Canol diweddar lledodd enwogrwydd y santes a’i chysegrfeydd yn Nhreffynnon, Gwytherin ac Amwythig ymhell, a denodd sylw beirdd Cymru; ddwywaith cyhoeddwyd ei phrif ŵyl ar 3 Tachwedd yn ddydd gŵyl trwy orchymyn yr archesgob.Saint Winefride ↗Wikipedia (Saesneg)Winifred neu Winefride, Gwenffrewi, gwyryf a merthyr Cymreig o’r seithfed ganrif, a ddethlid mor gynnar â’r wythfed ganrif; y ffynnon iacháu yn y fan draddodiadol lle bu farw ac y’i hadferwyd yw Ffynnon Gwenffrewi yn Nhreffynnon, ‘Lourdes Cymru’, a wnaed yn Gysegrfa Genedlaethol i Gymru a Lloegr yn Nhachwedd 2023; merch Tyfid ab Eiludd o Degeingl; trawodd ei charwr Caradog hi â’i gleddyf pan ddewisodd fod yn lleian, cododd ffynnon lle syrthiodd, ac adferodd Beuno hi’n fyw; eisteddodd Beuno ar garreg, sy’n sefyll heddiw yn y pwll allanol, ac addo y câi pwy bynnag a ofynnai deirgwaith yno am fendith yn ei henw hi ei chael os er lles ei enaid; wedi wyth mlynedd yn Nhreffynnon aeth i Wytherin ger tarddiad Elwy a dod yn lleian ac yn abades yno; mae dau ddarn o greirfa dderw o’r wythfed ganrif, Arch Gwenfrewi, a ganfuwyd yn 1991, yn dystiolaeth dda iddi gael ei hadnabod yn santes yn fuan iawn wedi ei marw, efallai’r dystiolaeth hynaf sydd wedi goroesi i gwlt unrhyw sant Cymreig; aeth ei chreiriau i Amwythig yn 1138; mae’r ffynnon, yng ngofal Cadw ac Esgobaeth Gatholig Wrecsam, ag arddangosfa ac amgueddfa bererindod; ffynhonnau eraill iddi yn Holywell Farm yn Swydd Gaer ac yn Woolston ger Croesoswallt; yn y Martyroleg Rufeinig dan 2 Tachwedd, ac fe’i cedwir yng Nghymru ar 3 Tachwedd; ar sêl cabidwl Llanelwy mae’n ymddangos fel abades â ffon fugail; enwir y ffynnon yn Sir Gawain and the Green Knight, a dechreuodd Gerard Manley Hopkins ddrama, St Winefred’s Well; mae’n ganolog i nofelau Brother Cadfael gan Ellis Peters. Cafwyd dau ddarn o greirfa dderw o’r wythfed ganrif, Arch Gwenfrewi, yn 1991. Dangosant iddi gael ei hanrhydeddu’n santes yn fuan iawn wedi ei marw, ac efallai mai hwy yw’r dystiolaeth gynharaf sydd ar ôl i gwlt unrhyw sant o Gymru.FfynonellauSaint Winefride ↗Wikipedia (Saesneg)Winifred neu Winefride, Gwenffrewi, gwyryf a merthyr Cymreig o’r seithfed ganrif, a ddethlid mor gynnar â’r wythfed ganrif; y ffynnon iacháu yn y fan draddodiadol lle bu farw ac y’i hadferwyd yw Ffynnon Gwenffrewi yn Nhreffynnon, ‘Lourdes Cymru’, a wnaed yn Gysegrfa Genedlaethol i Gymru a Lloegr yn Nhachwedd 2023; merch Tyfid ab Eiludd o Degeingl; trawodd ei charwr Caradog hi â’i gleddyf pan ddewisodd fod yn lleian, cododd ffynnon lle syrthiodd, ac adferodd Beuno hi’n fyw; eisteddodd Beuno ar garreg, sy’n sefyll heddiw yn y pwll allanol, ac addo y câi pwy bynnag a ofynnai deirgwaith yno am fendith yn ei henw hi ei chael os er lles ei enaid; wedi wyth mlynedd yn Nhreffynnon aeth i Wytherin ger tarddiad Elwy a dod yn lleian ac yn abades yno; mae dau ddarn o greirfa dderw o’r wythfed ganrif, Arch Gwenfrewi, a ganfuwyd yn 1991, yn dystiolaeth dda iddi gael ei hadnabod yn santes yn fuan iawn wedi ei marw, efallai’r dystiolaeth hynaf sydd wedi goroesi i gwlt unrhyw sant Cymreig; aeth ei chreiriau i Amwythig yn 1138; mae’r ffynnon, yng ngofal Cadw ac Esgobaeth Gatholig Wrecsam, ag arddangosfa ac amgueddfa bererindod; ffynhonnau eraill iddi yn Holywell Farm yn Swydd Gaer ac yn Woolston ger Croesoswallt; yn y Martyroleg Rufeinig dan 2 Tachwedd, ac fe’i cedwir yng Nghymru ar 3 Tachwedd; ar sêl cabidwl Llanelwy mae’n ymddangos fel abades â ffon fugail; enwir y ffynnon yn Sir Gawain and the Green Knight, a dechreuodd Gerard Manley Hopkins ddrama, St Winefred’s Well; mae’n ganolog i nofelau Brother Cadfael gan Ellis Peters.St Winefride’s Well ↗Wikipedia (Saesneg)Ffynnon Wenffrewi, ffynnon sanctaidd a chysegrfa genedlaethol yn Nhreffynnon, Sir y Fflint; fe’i henwir ar ôl Gwenffrewi, santes o’r 7fed ganrif, disgybl Beuno Sant, a adferodd Beuno’n fyw, a’r ffynnon yn tarddu lle syrthiodd; adroddir ei hanes mewn dwy Fuchedd o’r 12fed ganrif, ac yn ddiweddarach arweiniodd gymuned yng Ngwytherin, lle’i claddwyd; mae darn o greirfa o Wytherin, Arch Gwenfrewi, yn dangos ei bod yn cael ei hanrhydeddu’n santes erbyn canol yr 8fed ganrif; enwir eglwys ‘Haliwel’ gyntaf yn 1093; rhoddwyd i Abaty Dinas Basing yn 1135; cyrchfan pererinion enwog am ei dyfroedd iachusol; ysgrifennodd y bardd Tudur Aled fod ‘pob iarll, pob llyswr, pob brenin’ yn arfer mynd; yn ôl cerdd gan Siôn ap Hywel talodd yr Abad Thomas Pennant o Ddinas Basing am y capel presennol yn 1512, ac mae dyddio cylchoedd coed yn rhoi coed ei do tua 1525; mae’r ffynnon yn unigryw ymysg lleoedd sanctaidd Prydain am i’w phererindodau barhau’n ddi-dor drwy’r Diwygiad; bu’r Jeswitiaid yn y dref o 1590 i’r 20fed ganrif; codwyd dau dŷ ymolchi yn 1869; yn 1917 sychodd mwyngloddio yng nghwm Maes-glas y ffynnon, a dygwyd dŵr o darddiad newydd; mae’r capel yn rhestredig Gradd I ac yng ngofal Cadw, gyda chapel uchaf a chrypt y ffynnon, lle mae basn siâp seren yn dal y tarddiad, a cherflun o’r santes o’r 18fed ganrif; gall ymwelwyr ymdrochi ar adegau penodol; canolfan ymwelwyr ac amgueddfa; pererindodau grŵp sawl gwaith y flwyddyn.
Ysgrifennodd y Prior Robert o Amwythig y prif hanes am ei bywyd rhwng 1140 a 1167, a dwywaith gwnaeth archesgob ei gŵyl ar 3 Tachwedd yn ddydd gŵyl gorfodol.FfynhonnellGwenfrewi, or Winifred (fl. early 7th century), saint ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruTraddodiadau a gofnodwyd ym mucheddau’r ddeuddegfed ganrif yw’r unig sail i hanes ei bywyd; roedd ei thad Tyfid yn ŵr o Degeingl (Sir y Fflint) a’i mam Gwenlo, yn ôl achau diweddarach, yn chwaer i Sant Beuno; roedd yn amlwg yn agos at ledaeniad cwlt Beuno yng ngogledd-ddwyrain Cymru, ac ar safle ei chysegrfa yn Nhreffynnon, lle dywedir i Beuno ei hadfer yn fyw, safai unwaith gapel a sefydlwyd gan Beuno ei hun; gellir derbyn yn ffaith, mae’n debyg, iddi dreulio ei blynyddoedd olaf gyda Santes Eleri yng Ngwytherin, lle’i claddwyd gyntaf; cludwyd ei gweddillion i abaty Amwythig yn 1138, lle ysgrifennodd y Prior Robert brif gofnod ei bywyd rhwng 1140 a 1167; yn yr Oesoedd Canol diweddar lledodd enwogrwydd y santes a’i chysegrfeydd yn Nhreffynnon, Gwytherin ac Amwythig ymhell, a denodd sylw beirdd Cymru; ddwywaith cyhoeddwyd ei phrif ŵyl ar 3 Tachwedd yn ddydd gŵyl trwy orchymyn yr archesgob. Ar sêl siapter Llanelwy mae’n ymddangos fel abades â bagl, a cheir ffynhonnau eraill iddi yn Holywell Farm yn Swydd Gaer ac yn Woolston ger Croesoswallt.FfynhonnellSaint Winefride ↗Wikipedia (Saesneg)Winifred neu Winefride, Gwenffrewi, gwyryf a merthyr Cymreig o’r seithfed ganrif, a ddethlid mor gynnar â’r wythfed ganrif; y ffynnon iacháu yn y fan draddodiadol lle bu farw ac y’i hadferwyd yw Ffynnon Gwenffrewi yn Nhreffynnon, ‘Lourdes Cymru’, a wnaed yn Gysegrfa Genedlaethol i Gymru a Lloegr yn Nhachwedd 2023; merch Tyfid ab Eiludd o Degeingl; trawodd ei charwr Caradog hi â’i gleddyf pan ddewisodd fod yn lleian, cododd ffynnon lle syrthiodd, ac adferodd Beuno hi’n fyw; eisteddodd Beuno ar garreg, sy’n sefyll heddiw yn y pwll allanol, ac addo y câi pwy bynnag a ofynnai deirgwaith yno am fendith yn ei henw hi ei chael os er lles ei enaid; wedi wyth mlynedd yn Nhreffynnon aeth i Wytherin ger tarddiad Elwy a dod yn lleian ac yn abades yno; mae dau ddarn o greirfa dderw o’r wythfed ganrif, Arch Gwenfrewi, a ganfuwyd yn 1991, yn dystiolaeth dda iddi gael ei hadnabod yn santes yn fuan iawn wedi ei marw, efallai’r dystiolaeth hynaf sydd wedi goroesi i gwlt unrhyw sant Cymreig; aeth ei chreiriau i Amwythig yn 1138; mae’r ffynnon, yng ngofal Cadw ac Esgobaeth Gatholig Wrecsam, ag arddangosfa ac amgueddfa bererindod; ffynhonnau eraill iddi yn Holywell Farm yn Swydd Gaer ac yn Woolston ger Croesoswallt; yn y Martyroleg Rufeinig dan 2 Tachwedd, ac fe’i cedwir yng Nghymru ar 3 Tachwedd; ar sêl cabidwl Llanelwy mae’n ymddangos fel abades â ffon fugail; enwir y ffynnon yn Sir Gawain and the Green Knight, a dechreuodd Gerard Manley Hopkins ddrama, St Winefred’s Well; mae’n ganolog i nofelau Brother Cadfael gan Ellis Peters.
Y ffynnon dros y canrifoedd#
Enwir eglwys ‘Haliwel’ gyntaf yn 1093, ac yn 1135 fe’i rhoddwyd i Abaty Dinas Basing. Canodd y bardd Tudur Aled fod ‘pob iarll yn arfer mynd, pob gŵr llys, pob brenin’.FfynhonnellSt Winefride’s Well ↗Wikipedia (Saesneg)Ffynnon Wenffrewi, ffynnon sanctaidd a chysegrfa genedlaethol yn Nhreffynnon, Sir y Fflint; fe’i henwir ar ôl Gwenffrewi, santes o’r 7fed ganrif, disgybl Beuno Sant, a adferodd Beuno’n fyw, a’r ffynnon yn tarddu lle syrthiodd; adroddir ei hanes mewn dwy Fuchedd o’r 12fed ganrif, ac yn ddiweddarach arweiniodd gymuned yng Ngwytherin, lle’i claddwyd; mae darn o greirfa o Wytherin, Arch Gwenfrewi, yn dangos ei bod yn cael ei hanrhydeddu’n santes erbyn canol yr 8fed ganrif; enwir eglwys ‘Haliwel’ gyntaf yn 1093; rhoddwyd i Abaty Dinas Basing yn 1135; cyrchfan pererinion enwog am ei dyfroedd iachusol; ysgrifennodd y bardd Tudur Aled fod ‘pob iarll, pob llyswr, pob brenin’ yn arfer mynd; yn ôl cerdd gan Siôn ap Hywel talodd yr Abad Thomas Pennant o Ddinas Basing am y capel presennol yn 1512, ac mae dyddio cylchoedd coed yn rhoi coed ei do tua 1525; mae’r ffynnon yn unigryw ymysg lleoedd sanctaidd Prydain am i’w phererindodau barhau’n ddi-dor drwy’r Diwygiad; bu’r Jeswitiaid yn y dref o 1590 i’r 20fed ganrif; codwyd dau dŷ ymolchi yn 1869; yn 1917 sychodd mwyngloddio yng nghwm Maes-glas y ffynnon, a dygwyd dŵr o darddiad newydd; mae’r capel yn rhestredig Gradd I ac yng ngofal Cadw, gyda chapel uchaf a chrypt y ffynnon, lle mae basn siâp seren yn dal y tarddiad, a cherflun o’r santes o’r 18fed ganrif; gall ymwelwyr ymdrochi ar adegau penodol; canolfan ymwelwyr ac amgueddfa; pererindodau grŵp sawl gwaith y flwyddyn. Cadwodd yr Iesuwyr bresenoldeb yn y dref o 1590 hyd yr ugeinfed ganrif. Codwyd dau dŷ ymolchi yn 1869, a phan sychodd mwyngloddio yng nghwm Maes-glas y ffynnon yn 1917, dygwyd dŵr o darddiad newydd.FfynhonnellSt Winefride’s Well ↗Wikipedia (Saesneg)Ffynnon Wenffrewi, ffynnon sanctaidd a chysegrfa genedlaethol yn Nhreffynnon, Sir y Fflint; fe’i henwir ar ôl Gwenffrewi, santes o’r 7fed ganrif, disgybl Beuno Sant, a adferodd Beuno’n fyw, a’r ffynnon yn tarddu lle syrthiodd; adroddir ei hanes mewn dwy Fuchedd o’r 12fed ganrif, ac yn ddiweddarach arweiniodd gymuned yng Ngwytherin, lle’i claddwyd; mae darn o greirfa o Wytherin, Arch Gwenfrewi, yn dangos ei bod yn cael ei hanrhydeddu’n santes erbyn canol yr 8fed ganrif; enwir eglwys ‘Haliwel’ gyntaf yn 1093; rhoddwyd i Abaty Dinas Basing yn 1135; cyrchfan pererinion enwog am ei dyfroedd iachusol; ysgrifennodd y bardd Tudur Aled fod ‘pob iarll, pob llyswr, pob brenin’ yn arfer mynd; yn ôl cerdd gan Siôn ap Hywel talodd yr Abad Thomas Pennant o Ddinas Basing am y capel presennol yn 1512, ac mae dyddio cylchoedd coed yn rhoi coed ei do tua 1525; mae’r ffynnon yn unigryw ymysg lleoedd sanctaidd Prydain am i’w phererindodau barhau’n ddi-dor drwy’r Diwygiad; bu’r Jeswitiaid yn y dref o 1590 i’r 20fed ganrif; codwyd dau dŷ ymolchi yn 1869; yn 1917 sychodd mwyngloddio yng nghwm Maes-glas y ffynnon, a dygwyd dŵr o darddiad newydd; mae’r capel yn rhestredig Gradd I ac yng ngofal Cadw, gyda chapel uchaf a chrypt y ffynnon, lle mae basn siâp seren yn dal y tarddiad, a cherflun o’r santes o’r 18fed ganrif; gall ymwelwyr ymdrochi ar adegau penodol; canolfan ymwelwyr ac amgueddfa; pererindodau grŵp sawl gwaith y flwyddyn.
Yn y crypt mae basn ar ffurf seren yn dal y ffynnon, gyda cherflun o’r santes o’r ddeunawfed ganrif, a chaiff ymwelwyr ymdrochi o hyd ar adegau penodol.FfynhonnellSt Winefride’s Well ↗Wikipedia (Saesneg)Ffynnon Wenffrewi, ffynnon sanctaidd a chysegrfa genedlaethol yn Nhreffynnon, Sir y Fflint; fe’i henwir ar ôl Gwenffrewi, santes o’r 7fed ganrif, disgybl Beuno Sant, a adferodd Beuno’n fyw, a’r ffynnon yn tarddu lle syrthiodd; adroddir ei hanes mewn dwy Fuchedd o’r 12fed ganrif, ac yn ddiweddarach arweiniodd gymuned yng Ngwytherin, lle’i claddwyd; mae darn o greirfa o Wytherin, Arch Gwenfrewi, yn dangos ei bod yn cael ei hanrhydeddu’n santes erbyn canol yr 8fed ganrif; enwir eglwys ‘Haliwel’ gyntaf yn 1093; rhoddwyd i Abaty Dinas Basing yn 1135; cyrchfan pererinion enwog am ei dyfroedd iachusol; ysgrifennodd y bardd Tudur Aled fod ‘pob iarll, pob llyswr, pob brenin’ yn arfer mynd; yn ôl cerdd gan Siôn ap Hywel talodd yr Abad Thomas Pennant o Ddinas Basing am y capel presennol yn 1512, ac mae dyddio cylchoedd coed yn rhoi coed ei do tua 1525; mae’r ffynnon yn unigryw ymysg lleoedd sanctaidd Prydain am i’w phererindodau barhau’n ddi-dor drwy’r Diwygiad; bu’r Jeswitiaid yn y dref o 1590 i’r 20fed ganrif; codwyd dau dŷ ymolchi yn 1869; yn 1917 sychodd mwyngloddio yng nghwm Maes-glas y ffynnon, a dygwyd dŵr o darddiad newydd; mae’r capel yn rhestredig Gradd I ac yng ngofal Cadw, gyda chapel uchaf a chrypt y ffynnon, lle mae basn siâp seren yn dal y tarddiad, a cherflun o’r santes o’r 18fed ganrif; gall ymwelwyr ymdrochi ar adegau penodol; canolfan ymwelwyr ac amgueddfa; pererindodau grŵp sawl gwaith y flwyddyn. Cyfrifir y ffynnon yn un o Saith Rhyfeddod Cymru.FfynhonnellHolywell, Flintshire ↗Wikipedia (Saesneg)Treffynnon, ‘tref y ffynnon’; man pererindod Cristnogol ers tua 660; mae Ffynnon Gwenfrewi yn un o Saith Rhyfeddod Cymru, ac mae’r dref yn ei galw’i hun yn ‘Lourdes Cymru’; o’r 18fed ganrif tyfodd y dref o amgylch mwyngloddio plwm a melinau cotwm; cwblhawyd Neuadd y Dref yn 1896; poblogaeth 8,886 yn 2011.
Mewn llyfrau#
Enwir y ffynnon yn Sir Gawain and the Green Knight, dechreuodd Gerard Manley Hopkins ddrama o’r enw St Winefred’s Well, ac mae Gwenfrewi wrth galon nofelau Brawd Cadfael Ellis Peters.FfynhonnellSaint Winefride ↗Wikipedia (Saesneg)Winifred neu Winefride, Gwenffrewi, gwyryf a merthyr Cymreig o’r seithfed ganrif, a ddethlid mor gynnar â’r wythfed ganrif; y ffynnon iacháu yn y fan draddodiadol lle bu farw ac y’i hadferwyd yw Ffynnon Gwenffrewi yn Nhreffynnon, ‘Lourdes Cymru’, a wnaed yn Gysegrfa Genedlaethol i Gymru a Lloegr yn Nhachwedd 2023; merch Tyfid ab Eiludd o Degeingl; trawodd ei charwr Caradog hi â’i gleddyf pan ddewisodd fod yn lleian, cododd ffynnon lle syrthiodd, ac adferodd Beuno hi’n fyw; eisteddodd Beuno ar garreg, sy’n sefyll heddiw yn y pwll allanol, ac addo y câi pwy bynnag a ofynnai deirgwaith yno am fendith yn ei henw hi ei chael os er lles ei enaid; wedi wyth mlynedd yn Nhreffynnon aeth i Wytherin ger tarddiad Elwy a dod yn lleian ac yn abades yno; mae dau ddarn o greirfa dderw o’r wythfed ganrif, Arch Gwenfrewi, a ganfuwyd yn 1991, yn dystiolaeth dda iddi gael ei hadnabod yn santes yn fuan iawn wedi ei marw, efallai’r dystiolaeth hynaf sydd wedi goroesi i gwlt unrhyw sant Cymreig; aeth ei chreiriau i Amwythig yn 1138; mae’r ffynnon, yng ngofal Cadw ac Esgobaeth Gatholig Wrecsam, ag arddangosfa ac amgueddfa bererindod; ffynhonnau eraill iddi yn Holywell Farm yn Swydd Gaer ac yn Woolston ger Croesoswallt; yn y Martyroleg Rufeinig dan 2 Tachwedd, ac fe’i cedwir yng Nghymru ar 3 Tachwedd; ar sêl cabidwl Llanelwy mae’n ymddangos fel abades â ffon fugail; enwir y ffynnon yn Sir Gawain and the Green Knight, a dechreuodd Gerard Manley Hopkins ddrama, St Winefred’s Well; mae’n ganolog i nofelau Brother Cadfael gan Ellis Peters.
Ffynonellau a darllen pellach






