Yn 682, medd Blwyddnodau Cymru, bu pla mawr ym Mhrydain, y bu farw Cadwaladr fab Cadwallon ynddo. Roedd yn frenin Gwynedd, a gwnaeth y beirdd ef yn frenin olaf y Brythoniaid, yr un a ddeuai’n ôl i ennill yr ynys yn ôl.FfynonellauAnnales Cambriae, the years 447 to 798 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)516: Brwydr Baddon, lle cariodd Arthur Groes ein Harglwydd Iesu Grist am dri diwrnod a thair nos ar ei ysgwyddau, a’r Brythoniaid a orfu. 537: Gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd, a bu pla ym Mhrydain ac Iwerddon. 547: y farwolaeth fawr y bu farw Maelgwn, brenin Gwynedd, ynddi, gydag ychwanegiad diweddarach am ei hun yn llys Rhos a’r fad felen. 570: bu farw Gildas, doethaf y Brythoniaid. 573: brwydr Arfderydd rhwng meibion Eliffer a Gwenddolau fab Ceidio, lle syrthiodd Gwenddolau, a Myrddin yn gwallgofi. 580: bu farw Gwrgi a Peredur, meibion Eliffer. 584: claddu Deiniol y Bangorau. Wedi 601: bu farw Gregori yng Nghrist, a’r esgob Dewi o Fynyw hefyd. 612: marw Cyndeyrn a’r esgob Dyfrig. 613: brwydr Caerlleon; yno bu farw Selyf fab Cynan, a hunodd Iago fab Beli. 629: gwarchae ar y brenin Cadwallon yn ynys Glannog. 630: brwydr Meigen, lle lladdwyd Edwin a’i ddau fab. 682: pla mawr ym Mhrydain, y bu farw Cadwaladr fab Cadwallon ynddo. 768: newidiwyd y Pasg ymhlith y Brythoniaid, ar y Sul, gydag Elfoddw, gwas Duw, yn ei gywiro. 778: Offa’n anrheithio’r Brythoniaid deheuol. 784: Offa’n anrheithio Prydain yn yr haf.Cadwaladr ap Cadwallon ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd, bu farw 682; mae Blwyddnodau Cymru yn dyddio’i farw i bla yn 682; ychydig a wyddys am ei deyrnasiad; mae Sieffre o Fynwy yn ei wneud yn frenin brodorol olaf y Brythoniaid, sy’n ymwrthod â’r orsedd ac yn marw yn Rhufain, gan fenthyca o hanes Cædwalla o Wessex; yn Armes Prydein, proffwydoliaeth o’r ddegfed ganrif, Cadwaladr a Chynan fydd yn gyrru’r Saeson o Brydain; pwysleisiodd cefnogwyr Harri Tudur ei dras o Gadwaladr, a daeth yr enw “Draig Goch Cadwaladr” yn ddiweddarach, yn yr 16eg ganrif; enwyd Llangadwaladr ym Môn ar ei ôl, sefydliad cynnar yn ôl y farn gyffredin; fe’i gelwir yn Fendigaid, a chofnodir ef yn sant yn yr achau Cymraeg canoloesol.
| Pryd | Bu farw 682 |
|---|---|
| Ble | Gwynedd; ei eglwys yw Llangadwaladr ym Môn |
| Enw | Cadwaladr Fendigaid |
Brenin a sant#
Ychydig a wyddys am ei deyrnasiad. Mae’r achau Cymraeg canoloesol yn ei gyfrif yn sant, ac fe’i gelwir yn Gadwaladr Fendigaid. Enwyd eglwys Llangadwaladr ym Môn ar ei ôl, a chredir ei bod yn sefydliad cynnar.FfynhonnellCadwaladr ap Cadwallon ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd, bu farw 682; mae Blwyddnodau Cymru yn dyddio’i farw i bla yn 682; ychydig a wyddys am ei deyrnasiad; mae Sieffre o Fynwy yn ei wneud yn frenin brodorol olaf y Brythoniaid, sy’n ymwrthod â’r orsedd ac yn marw yn Rhufain, gan fenthyca o hanes Cædwalla o Wessex; yn Armes Prydein, proffwydoliaeth o’r ddegfed ganrif, Cadwaladr a Chynan fydd yn gyrru’r Saeson o Brydain; pwysleisiodd cefnogwyr Harri Tudur ei dras o Gadwaladr, a daeth yr enw “Draig Goch Cadwaladr” yn ddiweddarach, yn yr 16eg ganrif; enwyd Llangadwaladr ym Môn ar ei ôl, sefydliad cynnar yn ôl y farn gyffredin; fe’i gelwir yn Fendigaid, a chofnodir ef yn sant yn yr achau Cymraeg canoloesol.

Yr un a ddaw’n ôl#
Yn Armes Prydein, cerdd o’r 900au, Cadwaladr a Chynan yw’r arweinwyr a fydd yn gyrru’r Saeson o Brydain. Gwnaeth Sieffre o Fynwy ef yn olaf o frenhinoedd y Brythoniaid, a ildiodd ei orsedd a marw yn Rhufain.FfynhonnellCadwaladr ap Cadwallon ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd, bu farw 682; mae Blwyddnodau Cymru yn dyddio’i farw i bla yn 682; ychydig a wyddys am ei deyrnasiad; mae Sieffre o Fynwy yn ei wneud yn frenin brodorol olaf y Brythoniaid, sy’n ymwrthod â’r orsedd ac yn marw yn Rhufain, gan fenthyca o hanes Cædwalla o Wessex; yn Armes Prydein, proffwydoliaeth o’r ddegfed ganrif, Cadwaladr a Chynan fydd yn gyrru’r Saeson o Brydain; pwysleisiodd cefnogwyr Harri Tudur ei dras o Gadwaladr, a daeth yr enw “Draig Goch Cadwaladr” yn ddiweddarach, yn yr 16eg ganrif; enwyd Llangadwaladr ym Môn ar ei ôl, sefydliad cynnar yn ôl y farn gyffredin; fe’i gelwir yn Fendigaid, a chofnodir ef yn sant yn yr achau Cymraeg canoloesol.
Pan orymdeithiodd Harri Tudur i Bosworth yn 1485, pwysleisiodd ei ddilynwyr ei dras o Gadwaladr, ac yn y ganrif nesaf daeth y ddraig goch i gael ei galw’n Ddraig Goch Cadwaladr.FfynhonnellCadwaladr ap Cadwallon ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd, bu farw 682; mae Blwyddnodau Cymru yn dyddio’i farw i bla yn 682; ychydig a wyddys am ei deyrnasiad; mae Sieffre o Fynwy yn ei wneud yn frenin brodorol olaf y Brythoniaid, sy’n ymwrthod â’r orsedd ac yn marw yn Rhufain, gan fenthyca o hanes Cædwalla o Wessex; yn Armes Prydein, proffwydoliaeth o’r ddegfed ganrif, Cadwaladr a Chynan fydd yn gyrru’r Saeson o Brydain; pwysleisiodd cefnogwyr Harri Tudur ei dras o Gadwaladr, a daeth yr enw “Draig Goch Cadwaladr” yn ddiweddarach, yn yr 16eg ganrif; enwyd Llangadwaladr ym Môn ar ei ôl, sefydliad cynnar yn ôl y farn gyffredin; fe’i gelwir yn Fendigaid, a chofnodir ef yn sant yn yr achau Cymraeg canoloesol.
Yn yr achau hynaf#
Mae’r achau Cymreig cynharaf, yn llawysgrif Harley 3859 o’r nawfed ganrif, yn ei gofnodi’n syml fel Catguala[tr] map Catgollaun, Cadwaladr fab Cadwallon, ac yn olrhain ei linach yn ôl at Gunedda Wledig.FfynhonnellCadwaladr ap Cadwallon (his memory) ↗Wikipedia (Saesneg)Mae Harley 3859 yn ei gofnodi fel Catguala[tr] map Catgollaun ac yn olrhain ei linach at Gunedda Wledig; awgrymodd Peter Bartrum iddo gael ei eni tua 633; mae Vita Griffini filii Conani yn ei alw’n Cadwaleder Benedictus, ac achau Llywelyn ab Iorwerth yn Kadwaladyr Vendigait; mae Bonedd y Saint yn ei gyfrif yn sant brenhinol olaf llinach gyntaf Gwynedd; gŵyl 12 Tachwedd mewn llawysgrifau o’r 15fed a’r 16eg ganrif; cofnodir ei blwyf gyntaf yn Stent Môn 1352 fel ‘Eglwys Ail’; dadleua Thomas Charles-Edwards mai Cadwallon a gododd garreg Cadfan yn fuan wedi marw Cadfan; angel Sieffre, y llynges a dychwelyd ei gorff o Rufain; mae Brut y Tywysogion yn dechrau yn 682 â’i farw; mewn pedair o’r deg proffwydoliaeth dan enw Taliesin, yn cwrdd â Chynan yn Rhyd Rheon; hawliodd Owain Glyndŵr dras ohono mewn llythyr at Robert III o’r Alban yn Nhachwedd 1401; galwyd Edward IV yn ‘verus heres Cadwalladro qui vocatur Rubeus Draco’; cafwyd bedd y credid mai ei fedd ef ydoedd yn San Pedr, Rhufain, ddiwedd y 1570au. Awgrymodd yr hanesydd Peter Bartrum iddo efallai gael ei eni tua 633, ychydig cyn i’w dad syrthio yn Heavenfield.FfynhonnellCadwaladr ap Cadwallon (his memory) ↗Wikipedia (Saesneg)Mae Harley 3859 yn ei gofnodi fel Catguala[tr] map Catgollaun ac yn olrhain ei linach at Gunedda Wledig; awgrymodd Peter Bartrum iddo gael ei eni tua 633; mae Vita Griffini filii Conani yn ei alw’n Cadwaleder Benedictus, ac achau Llywelyn ab Iorwerth yn Kadwaladyr Vendigait; mae Bonedd y Saint yn ei gyfrif yn sant brenhinol olaf llinach gyntaf Gwynedd; gŵyl 12 Tachwedd mewn llawysgrifau o’r 15fed a’r 16eg ganrif; cofnodir ei blwyf gyntaf yn Stent Môn 1352 fel ‘Eglwys Ail’; dadleua Thomas Charles-Edwards mai Cadwallon a gododd garreg Cadfan yn fuan wedi marw Cadfan; angel Sieffre, y llynges a dychwelyd ei gorff o Rufain; mae Brut y Tywysogion yn dechrau yn 682 â’i farw; mewn pedair o’r deg proffwydoliaeth dan enw Taliesin, yn cwrdd â Chynan yn Rhyd Rheon; hawliodd Owain Glyndŵr dras ohono mewn llythyr at Robert III o’r Alban yn Nhachwedd 1401; galwyd Edward IV yn ‘verus heres Cadwalladro qui vocatur Rubeus Draco’; cafwyd bedd y credid mai ei fedd ef ydoedd yn San Pedr, Rhufain, ddiwedd y 1570au.
Fendigaid#
Mae Buchedd Gruffudd ap Cynan o’r ddeuddegfed ganrif yn ei alw’n Cadwaleder Benedictus, ‘y Bendigaid’, ac achau Llywelyn ab Iorwerth yn ei alw’n Kadwaladyr Vendigait. Mae Bonedd y Saint, achau saint Cymru, yn ei gyfrif yn olaf o saint brenhinol llinach gyntaf Gwynedd, ac mae llawysgrifau o’r bymthegfed a’r unfed ganrif ar bymtheg yn cadw ei ŵyl ar 12 Tachwedd.FfynhonnellCadwaladr ap Cadwallon (his memory) ↗Wikipedia (Saesneg)Mae Harley 3859 yn ei gofnodi fel Catguala[tr] map Catgollaun ac yn olrhain ei linach at Gunedda Wledig; awgrymodd Peter Bartrum iddo gael ei eni tua 633; mae Vita Griffini filii Conani yn ei alw’n Cadwaleder Benedictus, ac achau Llywelyn ab Iorwerth yn Kadwaladyr Vendigait; mae Bonedd y Saint yn ei gyfrif yn sant brenhinol olaf llinach gyntaf Gwynedd; gŵyl 12 Tachwedd mewn llawysgrifau o’r 15fed a’r 16eg ganrif; cofnodir ei blwyf gyntaf yn Stent Môn 1352 fel ‘Eglwys Ail’; dadleua Thomas Charles-Edwards mai Cadwallon a gododd garreg Cadfan yn fuan wedi marw Cadfan; angel Sieffre, y llynges a dychwelyd ei gorff o Rufain; mae Brut y Tywysogion yn dechrau yn 682 â’i farw; mewn pedair o’r deg proffwydoliaeth dan enw Taliesin, yn cwrdd â Chynan yn Rhyd Rheon; hawliodd Owain Glyndŵr dras ohono mewn llythyr at Robert III o’r Alban yn Nhachwedd 1401; galwyd Edward IV yn ‘verus heres Cadwalladro qui vocatur Rubeus Draco’; cafwyd bedd y credid mai ei fedd ef ydoedd yn San Pedr, Rhufain, ddiwedd y 1570au.
Mae’r cofnod cynharaf o’i blwyf ym Môn yn Stent Môn 1352, lle y’i gelwir yn Eglwys Ail. Yn yr eglwys honno saif carreg ei daid Cadfan, a dadleua’r hanesydd Thomas Charles-Edwards mai tad Cadwaladr, Cadwallon, a’i cododd yn fuan wedi marw Cadfan.FfynhonnellCadwaladr ap Cadwallon (his memory) ↗Wikipedia (Saesneg)Mae Harley 3859 yn ei gofnodi fel Catguala[tr] map Catgollaun ac yn olrhain ei linach at Gunedda Wledig; awgrymodd Peter Bartrum iddo gael ei eni tua 633; mae Vita Griffini filii Conani yn ei alw’n Cadwaleder Benedictus, ac achau Llywelyn ab Iorwerth yn Kadwaladyr Vendigait; mae Bonedd y Saint yn ei gyfrif yn sant brenhinol olaf llinach gyntaf Gwynedd; gŵyl 12 Tachwedd mewn llawysgrifau o’r 15fed a’r 16eg ganrif; cofnodir ei blwyf gyntaf yn Stent Môn 1352 fel ‘Eglwys Ail’; dadleua Thomas Charles-Edwards mai Cadwallon a gododd garreg Cadfan yn fuan wedi marw Cadfan; angel Sieffre, y llynges a dychwelyd ei gorff o Rufain; mae Brut y Tywysogion yn dechrau yn 682 â’i farw; mewn pedair o’r deg proffwydoliaeth dan enw Taliesin, yn cwrdd â Chynan yn Rhyd Rheon; hawliodd Owain Glyndŵr dras ohono mewn llythyr at Robert III o’r Alban yn Nhachwedd 1401; galwyd Edward IV yn ‘verus heres Cadwalladro qui vocatur Rubeus Draco’; cafwyd bedd y credid mai ei fedd ef ydoedd yn San Pedr, Rhufain, ddiwedd y 1570au.
Yr angel a Rhufain#
Dywed Sieffre o Fynwy i Gadwaladr, wedi pla, baratoi llynges i ennill Prydain yn ôl, ond i angel ddweud wrtho na adawai Duw i’r Brythoniaid ei rheoli eto hyd yr amser a broffwydodd Myrddin i Arthur. Dychwelai’r ynys iddynt pan ddygid ei gorff adref o Rufain.FfynhonnellCadwaladr ap Cadwallon (his memory) ↗Wikipedia (Saesneg)Mae Harley 3859 yn ei gofnodi fel Catguala[tr] map Catgollaun ac yn olrhain ei linach at Gunedda Wledig; awgrymodd Peter Bartrum iddo gael ei eni tua 633; mae Vita Griffini filii Conani yn ei alw’n Cadwaleder Benedictus, ac achau Llywelyn ab Iorwerth yn Kadwaladyr Vendigait; mae Bonedd y Saint yn ei gyfrif yn sant brenhinol olaf llinach gyntaf Gwynedd; gŵyl 12 Tachwedd mewn llawysgrifau o’r 15fed a’r 16eg ganrif; cofnodir ei blwyf gyntaf yn Stent Môn 1352 fel ‘Eglwys Ail’; dadleua Thomas Charles-Edwards mai Cadwallon a gododd garreg Cadfan yn fuan wedi marw Cadfan; angel Sieffre, y llynges a dychwelyd ei gorff o Rufain; mae Brut y Tywysogion yn dechrau yn 682 â’i farw; mewn pedair o’r deg proffwydoliaeth dan enw Taliesin, yn cwrdd â Chynan yn Rhyd Rheon; hawliodd Owain Glyndŵr dras ohono mewn llythyr at Robert III o’r Alban yn Nhachwedd 1401; galwyd Edward IV yn ‘verus heres Cadwalladro qui vocatur Rubeus Draco’; cafwyd bedd y credid mai ei fedd ef ydoedd yn San Pedr, Rhufain, ddiwedd y 1570au. Mae Brut y Tywysogion yn dechrau yn 682 â’i farw.FfynhonnellCadwaladr ap Cadwallon (his memory) ↗Wikipedia (Saesneg)Mae Harley 3859 yn ei gofnodi fel Catguala[tr] map Catgollaun ac yn olrhain ei linach at Gunedda Wledig; awgrymodd Peter Bartrum iddo gael ei eni tua 633; mae Vita Griffini filii Conani yn ei alw’n Cadwaleder Benedictus, ac achau Llywelyn ab Iorwerth yn Kadwaladyr Vendigait; mae Bonedd y Saint yn ei gyfrif yn sant brenhinol olaf llinach gyntaf Gwynedd; gŵyl 12 Tachwedd mewn llawysgrifau o’r 15fed a’r 16eg ganrif; cofnodir ei blwyf gyntaf yn Stent Môn 1352 fel ‘Eglwys Ail’; dadleua Thomas Charles-Edwards mai Cadwallon a gododd garreg Cadfan yn fuan wedi marw Cadfan; angel Sieffre, y llynges a dychwelyd ei gorff o Rufain; mae Brut y Tywysogion yn dechrau yn 682 â’i farw; mewn pedair o’r deg proffwydoliaeth dan enw Taliesin, yn cwrdd â Chynan yn Rhyd Rheon; hawliodd Owain Glyndŵr dras ohono mewn llythyr at Robert III o’r Alban yn Nhachwedd 1401; galwyd Edward IV yn ‘verus heres Cadwalladro qui vocatur Rubeus Draco’; cafwyd bedd y credid mai ei fedd ef ydoedd yn San Pedr, Rhufain, ddiwedd y 1570au.
Y gwaredwr#
Mae’n ymddangos mewn pedair o’r deg proffwydoliaeth sy’n dwyn enw Taliesin, lle mai ef yw’r un a ryddha’r Cymry, ac mewn rhai ohonynt mae’n cwrdd â Chynan yn Rhyd Rheon cyn iddynt ddechrau ennill yr ynys yn ôl.FfynhonnellCadwaladr ap Cadwallon (his memory) ↗Wikipedia (Saesneg)Mae Harley 3859 yn ei gofnodi fel Catguala[tr] map Catgollaun ac yn olrhain ei linach at Gunedda Wledig; awgrymodd Peter Bartrum iddo gael ei eni tua 633; mae Vita Griffini filii Conani yn ei alw’n Cadwaleder Benedictus, ac achau Llywelyn ab Iorwerth yn Kadwaladyr Vendigait; mae Bonedd y Saint yn ei gyfrif yn sant brenhinol olaf llinach gyntaf Gwynedd; gŵyl 12 Tachwedd mewn llawysgrifau o’r 15fed a’r 16eg ganrif; cofnodir ei blwyf gyntaf yn Stent Môn 1352 fel ‘Eglwys Ail’; dadleua Thomas Charles-Edwards mai Cadwallon a gododd garreg Cadfan yn fuan wedi marw Cadfan; angel Sieffre, y llynges a dychwelyd ei gorff o Rufain; mae Brut y Tywysogion yn dechrau yn 682 â’i farw; mewn pedair o’r deg proffwydoliaeth dan enw Taliesin, yn cwrdd â Chynan yn Rhyd Rheon; hawliodd Owain Glyndŵr dras ohono mewn llythyr at Robert III o’r Alban yn Nhachwedd 1401; galwyd Edward IV yn ‘verus heres Cadwalladro qui vocatur Rubeus Draco’; cafwyd bedd y credid mai ei fedd ef ydoedd yn San Pedr, Rhufain, ddiwedd y 1570au. Yn Nhachwedd 1401 ysgrifennodd Owain Glyndŵr at Robert III o’r Alban a chyflwyno’i hawl i fod yn Dywysog Cymru drwy ei dras o Gadwaladr.FfynhonnellCadwaladr ap Cadwallon (his memory) ↗Wikipedia (Saesneg)Mae Harley 3859 yn ei gofnodi fel Catguala[tr] map Catgollaun ac yn olrhain ei linach at Gunedda Wledig; awgrymodd Peter Bartrum iddo gael ei eni tua 633; mae Vita Griffini filii Conani yn ei alw’n Cadwaleder Benedictus, ac achau Llywelyn ab Iorwerth yn Kadwaladyr Vendigait; mae Bonedd y Saint yn ei gyfrif yn sant brenhinol olaf llinach gyntaf Gwynedd; gŵyl 12 Tachwedd mewn llawysgrifau o’r 15fed a’r 16eg ganrif; cofnodir ei blwyf gyntaf yn Stent Môn 1352 fel ‘Eglwys Ail’; dadleua Thomas Charles-Edwards mai Cadwallon a gododd garreg Cadfan yn fuan wedi marw Cadfan; angel Sieffre, y llynges a dychwelyd ei gorff o Rufain; mae Brut y Tywysogion yn dechrau yn 682 â’i farw; mewn pedair o’r deg proffwydoliaeth dan enw Taliesin, yn cwrdd â Chynan yn Rhyd Rheon; hawliodd Owain Glyndŵr dras ohono mewn llythyr at Robert III o’r Alban yn Nhachwedd 1401; galwyd Edward IV yn ‘verus heres Cadwalladro qui vocatur Rubeus Draco’; cafwyd bedd y credid mai ei fedd ef ydoedd yn San Pedr, Rhufain, ddiwedd y 1570au. Yn Rhyfeloedd y Rhos galwodd un llawysgrif Edward IV yn ‘verus heres Cadwalladro qui vocatur Rubeus Draco’, gwir etifedd Cadwaladr, a elwir y Ddraig Goch.FfynhonnellCadwaladr ap Cadwallon (his memory) ↗Wikipedia (Saesneg)Mae Harley 3859 yn ei gofnodi fel Catguala[tr] map Catgollaun ac yn olrhain ei linach at Gunedda Wledig; awgrymodd Peter Bartrum iddo gael ei eni tua 633; mae Vita Griffini filii Conani yn ei alw’n Cadwaleder Benedictus, ac achau Llywelyn ab Iorwerth yn Kadwaladyr Vendigait; mae Bonedd y Saint yn ei gyfrif yn sant brenhinol olaf llinach gyntaf Gwynedd; gŵyl 12 Tachwedd mewn llawysgrifau o’r 15fed a’r 16eg ganrif; cofnodir ei blwyf gyntaf yn Stent Môn 1352 fel ‘Eglwys Ail’; dadleua Thomas Charles-Edwards mai Cadwallon a gododd garreg Cadfan yn fuan wedi marw Cadfan; angel Sieffre, y llynges a dychwelyd ei gorff o Rufain; mae Brut y Tywysogion yn dechrau yn 682 â’i farw; mewn pedair o’r deg proffwydoliaeth dan enw Taliesin, yn cwrdd â Chynan yn Rhyd Rheon; hawliodd Owain Glyndŵr dras ohono mewn llythyr at Robert III o’r Alban yn Nhachwedd 1401; galwyd Edward IV yn ‘verus heres Cadwalladro qui vocatur Rubeus Draco’; cafwyd bedd y credid mai ei fedd ef ydoedd yn San Pedr, Rhufain, ddiwedd y 1570au. Ddiwedd y 1570au cafwyd bedd y credid mai ei fedd ef ydoedd yn San Pedr yn Rhufain.FfynhonnellCadwaladr ap Cadwallon (his memory) ↗Wikipedia (Saesneg)Mae Harley 3859 yn ei gofnodi fel Catguala[tr] map Catgollaun ac yn olrhain ei linach at Gunedda Wledig; awgrymodd Peter Bartrum iddo gael ei eni tua 633; mae Vita Griffini filii Conani yn ei alw’n Cadwaleder Benedictus, ac achau Llywelyn ab Iorwerth yn Kadwaladyr Vendigait; mae Bonedd y Saint yn ei gyfrif yn sant brenhinol olaf llinach gyntaf Gwynedd; gŵyl 12 Tachwedd mewn llawysgrifau o’r 15fed a’r 16eg ganrif; cofnodir ei blwyf gyntaf yn Stent Môn 1352 fel ‘Eglwys Ail’; dadleua Thomas Charles-Edwards mai Cadwallon a gododd garreg Cadfan yn fuan wedi marw Cadfan; angel Sieffre, y llynges a dychwelyd ei gorff o Rufain; mae Brut y Tywysogion yn dechrau yn 682 â’i farw; mewn pedair o’r deg proffwydoliaeth dan enw Taliesin, yn cwrdd â Chynan yn Rhyd Rheon; hawliodd Owain Glyndŵr dras ohono mewn llythyr at Robert III o’r Alban yn Nhachwedd 1401; galwyd Edward IV yn ‘verus heres Cadwalladro qui vocatur Rubeus Draco’; cafwyd bedd y credid mai ei fedd ef ydoedd yn San Pedr, Rhufain, ddiwedd y 1570au.
Ffynonellau a darllen pellach





