Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau

682 OC

Cadwaladr

Mae Cadwaladr o Wynedd yn marw. Mae’r beirdd yn ei alw’n frenin olaf y Brythoniaid ac yn darogan ei ddychwelyd, ac yn ddiweddarach mae Harri Tudur yn cario ei ddraig goch.

Llun: Cadwaladr Fendigaid mewn ffenestr yn ei eglwys yn Llangadwaladr, Môn. · Tipcake, CC0 · Wikimedia Commons

682 OCOes y SeintiauAr y llinell amser (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

Yn 682, medd Blwyddnodau Cymru, bu pla mawr ym Mhrydain, y bu farw Cadwaladr fab Cadwallon ynddo. Roedd yn frenin Gwynedd, a gwnaeth y beirdd ef yn frenin olaf y Brythoniaid, yr un a ddeuai’n ôl i ennill yr ynys yn ôl.

PrydBu farw 682
BleGwynedd; ei eglwys yw Llangadwaladr ym Môn
EnwCadwaladr Fendigaid

Brenin a sant#

Ychydig a wyddys am ei deyrnasiad. Mae’r achau Cymraeg canoloesol yn ei gyfrif yn sant, ac fe’i gelwir yn Gadwaladr Fendigaid. Enwyd eglwys Llangadwaladr ym Môn ar ei ôl, a chredir ei bod yn sefydliad cynnar.

‘Catgualart filius Catguolaun obiit’: marw Cadwaladr fab Cadwallon ym Mlwyddnodau Cymru, mewn llawysgrif o tua 1100.
‘Catgualart filius Catguolaun obiit’: marw Cadwaladr fab Cadwallon ym Mlwyddnodau Cymru, mewn llawysgrif o tua 1100. · Llun: Unknown medieval scribe, Public domain, Wikimedia Commons

Yr un a ddaw’n ôl#

Yn Armes Prydein, cerdd o’r 900au, Cadwaladr a Chynan yw’r arweinwyr a fydd yn gyrru’r Saeson o Brydain. Gwnaeth Sieffre o Fynwy ef yn olaf o frenhinoedd y Brythoniaid, a ildiodd ei orsedd a marw yn Rhufain.

Pan orymdeithiodd Harri Tudur i Bosworth yn 1485, pwysleisiodd ei ddilynwyr ei dras o Gadwaladr, ac yn y ganrif nesaf daeth y ddraig goch i gael ei galw’n Ddraig Goch Cadwaladr.

Yn yr achau hynaf#

Mae’r achau Cymreig cynharaf, yn llawysgrif Harley 3859 o’r nawfed ganrif, yn ei gofnodi’n syml fel Catguala[tr] map Catgollaun, Cadwaladr fab Cadwallon, ac yn olrhain ei linach yn ôl at Gunedda Wledig. Awgrymodd yr hanesydd Peter Bartrum iddo efallai gael ei eni tua 633, ychydig cyn i’w dad syrthio yn Heavenfield.

Fendigaid#

Mae Buchedd Gruffudd ap Cynan o’r ddeuddegfed ganrif yn ei alw’n Cadwaleder Benedictus, ‘y Bendigaid’, ac achau Llywelyn ab Iorwerth yn ei alw’n Kadwaladyr Vendigait. Mae Bonedd y Saint, achau saint Cymru, yn ei gyfrif yn olaf o saint brenhinol llinach gyntaf Gwynedd, ac mae llawysgrifau o’r bymthegfed a’r unfed ganrif ar bymtheg yn cadw ei ŵyl ar 12 Tachwedd.

Mae’r cofnod cynharaf o’i blwyf ym Môn yn Stent Môn 1352, lle y’i gelwir yn Eglwys Ail. Yn yr eglwys honno saif carreg ei daid Cadfan, a dadleua’r hanesydd Thomas Charles-Edwards mai tad Cadwaladr, Cadwallon, a’i cododd yn fuan wedi marw Cadfan.

Yr angel a Rhufain#

Dywed Sieffre o Fynwy i Gadwaladr, wedi pla, baratoi llynges i ennill Prydain yn ôl, ond i angel ddweud wrtho na adawai Duw i’r Brythoniaid ei rheoli eto hyd yr amser a broffwydodd Myrddin i Arthur. Dychwelai’r ynys iddynt pan ddygid ei gorff adref o Rufain. Mae Brut y Tywysogion yn dechrau yn 682 â’i farw.

Y gwaredwr#

Mae’n ymddangos mewn pedair o’r deg proffwydoliaeth sy’n dwyn enw Taliesin, lle mai ef yw’r un a ryddha’r Cymry, ac mewn rhai ohonynt mae’n cwrdd â Chynan yn Rhyd Rheon cyn iddynt ddechrau ennill yr ynys yn ôl. Yn Nhachwedd 1401 ysgrifennodd Owain Glyndŵr at Robert III o’r Alban a chyflwyno’i hawl i fod yn Dywysog Cymru drwy ei dras o Gadwaladr. Yn Rhyfeloedd y Rhos galwodd un llawysgrif Edward IV yn ‘verus heres Cadwalladro qui vocatur Rubeus Draco’, gwir etifedd Cadwaladr, a elwir y Ddraig Goch. Ddiwedd y 1570au cafwyd bedd y credid mai ei fedd ef ydoedd yn San Pedr yn Rhufain.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Cyn ac wedyn

  1. Melangell ym Mhennant (cronicl cynnar:Buchedd Melangell, diwedd yr Oesoedd Canol)

    Yn ôl traddodiad, rhoddodd Melangell loches i ysgyfarnog rhag cŵn y Brenin Brochwel ym Mhennant, a rhoddodd yntau’r cwm iddi’n noddfa am byth.

    Melangell ym Mhennant
  2. Ffynnon Gwenfrewi (cronicl cynnar:Buchedd Gwenfrewi, y 12fed ganrif)

    Yn ôl traddodiad, tarddodd ffynnon lle syrthiodd Gwenfrewi, a chododd Beuno hi’n fyw. Mae Treffynnon wedi denu pererinion byth oddi ar hynny.

    Ffynnon Gwenfrewi
  3. Carreg Cadfan (wedi’i gofnodi)

    Cerfir colofn yn Nhywyn ym Meirionnydd â geiriau mewn Hen Gymraeg, yr arysgrif Gymraeg hynaf y gwyddys amdani.

    Carreg Cadfan
  4. Cymru’n derbyn Pasg Rhufain (wedi’i gofnodi)

    Dan arweiniad yr Esgob Elfodd, mae eglwys Cymru yn cytuno i ddyddio’r Pasg yn null Rhufain, gan ddod â rhwyg hir â gweddill Cristnogaeth y gorllewin i ben.

    Cymru’n derbyn Pasg Rhufain

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf