Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau

768 OC

Cymru’n derbyn Pasg Rhufain

Dan arweiniad yr Esgob Elfodd, mae eglwys Cymru yn cytuno i ddyddio’r Pasg yn null Rhufain, gan ddod â rhwyg hir â gweddill Cristnogaeth y gorllewin i ben.

Llun: Tabl Pasg o’r 800au, i gyfrif dydd y Pasg o flwyddyn i flwyddyn. · Stiftsbibliothek St. Gallen, Cod. Sang. 902, CC0 · Wikimedia Commons

768 OCOes y SeintiauAr y llinell amser (wedi’i gofnodi)

Am ganrifoedd cadwai eglwys y Brythoniaid y Pasg yn ôl ei chyfrif ei hun. Yn 768, medd Blwyddnodau Cymru, newidiwyd y Pasg ymhlith y Brythoniaid, ar y Sul, gydag Elfoddw, gwas Duw, yn ei gywiro.

Pryd768
PwyElfodd, ‘archesgob Gwynedd’
Bu farw809

Elfodd#

Mae Brut y Tywysogion yn galw Elfodd yn archesgob Gwynedd. Yn ŵr ifanc mae’n debyg iddo fod yn gysylltiedig â’r fynachlog yng Nghaergybi, a bu farw yn 809.

Galwodd awdur yr Historia Brittonum ei hun yn ddisgybl i Elfodd, a’i enwi’n esgob sanctaidd iawn a fu’n astudio gweithiau Beda.

Pam roedd y Pasg o bwys#

Pan gyfarfu Awstin â’r esgobion Brythonig, cadw’r Pasg ar yr amser priodol oedd y peth cyntaf a ofynnodd ganddynt, a gwrthodasant. Derbyniodd eglwys Lloegr y cyfrif Rhufeinig yn Synod Whitby yn 664. Dros ganrif a hanner wedi i’r esgobion sefyll yn gadarn, daeth Elfodd ag eglwys Cymru i gytgord â gweddill Cristnogaeth y gorllewin, yn ei hamser ei hun ac o’i dewis ei hun.

Dwy ffordd o gyfrif#

Pennai’r Brythoniaid a’r Gwyddelod y Pasg drwy gylch 84 mlynedd a elwid y latercus. Gosodai Sul y Pasg yn y saith diwrnod o’r pedwerydd ar ddeg hyd yr ugeinfed o’r mis lleuad, a chyhydnos y gwanwyn ar 25 Mawrth. Cyfrifai eglwys Rhufain o’r pymthegfed hyd yr unfed ar hugain. Ategir terfynau’r Brythoniaid gan lythyrau Columbanus a chan astudiaeth Daniel McCarthy o lawysgrif a gedwir yn Padua.

Un eglwys ar ôl y llall#

Roedd yr eglwys Gymreig wedi gwrthod cyfrif Rhufain yn 602–3. Mewn mannau eraill newidiodd yr eglwysi fesul cam. Efallai i rannau o dde Iwerddon dderbyn cyfrif Alecsandria yn hanner cyntaf y seithfed ganrif, dewisodd Northumbria ef yn Synod Whitby yn 664, a’i dderbyn a wnaeth y Gwyddelod yng ngogledd Prydain ddechrau’r wythfed ganrif.

Enwau Elfodd#

Yn yr hen lawysgrifau ysgrifennir ei enw yn Elbodugus ac Elbodg, yn Llawysgrif Harley 3859, ac Elvodugus yn Hanes y Brytaniaid; yn yr Hen Gymraeg Elbodu(g) ydoedd. Roedd yn weddol ifanc o hyd pan ddaeth â’r eglwys Gymreig i gytuno yn 768. Mae cofnod ei farw yn 809 yn ei alw’n ‘archiepiscopus Guenedote regione’, prif esgob yng ngwlad Gwynedd.

Ysgrifennwyd llyfr ei ddisgybl, Hanes y Brytaniaid, tua 829–30, yn ‘y bedwaredd flwyddyn i’r brenin Mermenus’, a gymerir fel arfer i olygu Merfyn Frych o Wynedd. Mae’n galw ei awdur yn ‘ddisgybl i Sant Elbotus’.

Caer Cybi#

Sefydliad Cybi oedd Caergybi, lle y dysgodd Elfodd, mae’n debyg. Codwyd y gaer Rufeinig yno ddiwedd y drydedd ganrif neu ddechrau’r bedwaredd yn allbost i Segontium, i warchod arfordir y gorllewin rhag ysbeilwyr o Iwerddon, gyda’r môr ar ei phedwaredd ochr a muriau 4 metr o uchder ac 1.5 metr o drwch. Rhoddodd y Brenin Maelgwn Gwynedd yr hen gaer i Gybi, cyfaill mawr Seiriol, a sefydlodd yntau ei fynachlog y tu mewn iddi. Bu Cybi ei hun yn frenin am gyfnod byr, cyn gwrthod yr orsedd yn dyner er mwyn mynd i bregethu.

Cafodd ei glas oes hir, gan barhau’n eglwys golegol drwy’r Oesoedd Canol, gyda deuddeg prebendari yn yr unfed ganrif ar bymtheg. Saif eglwys Cybi o hyd o fewn y muriau Rhufeinig, ac Eglwys y Bedd y dywedir ei bod uwchben ei fedd.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Cyn ac wedyn

  1. Cadwaladr (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae Cadwaladr o Wynedd yn marw. Mae’r beirdd yn ei alw’n frenin olaf y Brythoniaid ac yn darogan ei ddychwelyd, ac yn ddiweddarach mae Harri Tudur yn cario ei ddraig goch.

    Cadwaladr
  2. Carreg Cadfan (wedi’i gofnodi)

    Cerfir colofn yn Nhywyn ym Meirionnydd â geiriau mewn Hen Gymraeg, yr arysgrif Gymraeg hynaf y gwyddys amdani.

    Carreg Cadfan
  3. Clawdd Offa (archaeoleg)

    Mae brenin Mersia yn codi clawdd ar hyd y ffin, gan nodi llinell rhwng y Cymry a’r Saeson sy’n dal yn fras hyd heddiw.

    Clawdd Offa
  4. Cymraeg ysgrifenedig cynnar (wedi’i gofnodi)

    Ysgrifennir nodyn am ddadl dros dir ar ymyl llyfr Efengylau Sant Teilo: un o’r darnau hynaf o Gymraeg ysgrifenedig sydd wedi goroesi.

    Cymraeg ysgrifenedig cynnar

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf