Am ganrifoedd cadwai eglwys y Brythoniaid y Pasg yn ôl ei chyfrif ei hun. Yn 768, medd Blwyddnodau Cymru, newidiwyd y Pasg ymhlith y Brythoniaid, ar y Sul, gydag Elfoddw, gwas Duw, yn ei gywiro.FfynhonnellAnnales Cambriae, the years 447 to 798 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)516: Brwydr Baddon, lle cariodd Arthur Groes ein Harglwydd Iesu Grist am dri diwrnod a thair nos ar ei ysgwyddau, a’r Brythoniaid a orfu. 537: Gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd, a bu pla ym Mhrydain ac Iwerddon. 547: y farwolaeth fawr y bu farw Maelgwn, brenin Gwynedd, ynddi, gydag ychwanegiad diweddarach am ei hun yn llys Rhos a’r fad felen. 570: bu farw Gildas, doethaf y Brythoniaid. 573: brwydr Arfderydd rhwng meibion Eliffer a Gwenddolau fab Ceidio, lle syrthiodd Gwenddolau, a Myrddin yn gwallgofi. 580: bu farw Gwrgi a Peredur, meibion Eliffer. 584: claddu Deiniol y Bangorau. Wedi 601: bu farw Gregori yng Nghrist, a’r esgob Dewi o Fynyw hefyd. 612: marw Cyndeyrn a’r esgob Dyfrig. 613: brwydr Caerlleon; yno bu farw Selyf fab Cynan, a hunodd Iago fab Beli. 629: gwarchae ar y brenin Cadwallon yn ynys Glannog. 630: brwydr Meigen, lle lladdwyd Edwin a’i ddau fab. 682: pla mawr ym Mhrydain, y bu farw Cadwaladr fab Cadwallon ynddo. 768: newidiwyd y Pasg ymhlith y Brythoniaid, ar y Sul, gydag Elfoddw, gwas Duw, yn ei gywiro. 778: Offa’n anrheithio’r Brythoniaid deheuol. 784: Offa’n anrheithio Prydain yn yr haf.
| Pryd | 768 |
|---|---|
| Pwy | Elfodd, ‘archesgob Gwynedd’ |
| Bu farw | 809 |
Elfodd#
Mae Brut y Tywysogion yn galw Elfodd yn archesgob Gwynedd. Yn ŵr ifanc mae’n debyg iddo fod yn gysylltiedig â’r fynachlog yng Nghaergybi, a bu farw yn 809.FfynhonnellElfodd ↗Wikipedia (Saesneg)Elfodd (Elfoddw), esgob o Gymro a fu farw yn 809; priodolir iddo berswadio eglwys Cymru i dderbyn y dull Rhufeinig o gyfrif y Pasg, a dderbyniwyd mewn mannau eraill ym Mhrydain yn Synod Whitby yn 664; dywed Brut y Tywysogion i’r Pasg gael ei symud i’r Brythoniaid yn 768, gydag Elfodd gwas Duw yn ei symud, ac mae’n ei alw’n archesgob Gwynedd; yn ŵr ifanc mae’n debyg iddo fod yn gysylltiedig â’r fynachlog yng Nghaergybi; mae awdur yr Historia Brittonum yn galw’i hun yn ddisgybl i Elfodd, yn ei alw’n esgob sanctaidd iawn, ac yn dweud iddo astudio gweithiau Beda.
Galwodd awdur yr Historia Brittonum ei hun yn ddisgybl i Elfodd, a’i enwi’n esgob sanctaidd iawn a fu’n astudio gweithiau Beda.FfynonellauElfodd ↗Wikipedia (Saesneg)Elfodd (Elfoddw), esgob o Gymro a fu farw yn 809; priodolir iddo berswadio eglwys Cymru i dderbyn y dull Rhufeinig o gyfrif y Pasg, a dderbyniwyd mewn mannau eraill ym Mhrydain yn Synod Whitby yn 664; dywed Brut y Tywysogion i’r Pasg gael ei symud i’r Brythoniaid yn 768, gydag Elfodd gwas Duw yn ei symud, ac mae’n ei alw’n archesgob Gwynedd; yn ŵr ifanc mae’n debyg iddo fod yn gysylltiedig â’r fynachlog yng Nghaergybi; mae awdur yr Historia Brittonum yn galw’i hun yn ddisgybl i Elfodd, yn ei alw’n esgob sanctaidd iawn, ac yn dweud iddo astudio gweithiau Beda.History of the Britons (Historia Brittonum) ↗tua 829; cyfieithiad Saesneg J. A. Giles; Project Gutenberg (Saesneg)Yna yr ymladdodd Arthur fawrfrydig, gyda holl frenhinoedd a llu Prydain, yn erbyn y Saeson, hyd at fryn Baddon. Y beirdd cyntaf: Talhaearn Tad Awen, Aneirin, Taliesin, Blwchfardd a Chian. Mae’r cyfrif yn rhedeg hyd bedwaredd flwyddyn y Brenin Merfyn, a gelwir yr awdur yn ddisgybl i Sant Elfoddw.
Pam roedd y Pasg o bwys#
Pan gyfarfu Awstin â’r esgobion Brythonig, cadw’r Pasg ar yr amser priodol oedd y peth cyntaf a ofynnodd ganddynt, a gwrthodasant. Derbyniodd eglwys Lloegr y cyfrif Rhufeinig yn Synod Whitby yn 664. Dros ganrif a hanner wedi i’r esgobion sefyll yn gadarn, daeth Elfodd ag eglwys Cymru i gytgord â gweddill Cristnogaeth y gorllewin, yn ei hamser ei hun ac o’i dewis ei hun.FfynonellauEcclesiastical History, book II, chapter 2 ↗Beda, Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)Cyfarfu Awstin ag esgobion y Brythoniaid yn Nerwen Awstin, ar ffin yr Hwicce a’r Sacsoniaid Gorllewinol; dygwyd dyn dall o hil y Saeson; gofynnodd y Brythoniaid am ail synod lle byddai mwy ohonynt yn bresennol; daeth saith esgob gyda llawer o wŷr dysgedig iawn, o Fangor yn bennaf, lle dywedir mai’r abad Dunod oedd yn llywyddu; dywedodd meudwy wrthynt, “Os gŵr Duw yw ef, dilynwch ef”, ond os byddai’n eu dirmygu ac yn peidio â chodi i’w cyfarfod, y dylent ei ddirmygu yntau; gofynnodd Awstin iddynt gadw’r Pasg ar yr amser priodol, gweinyddu bedydd, a phregethu gair Duw i genedl y Saeson gydag ef; ni wnaent yr un o’r pethau hynny, na’i dderbyn yn archesgob iddynt; rhybuddiodd y byddent yn dioddef dial angau o law’r Saeson. Daeth Ethelfrith, brenin rhyfelgar y Saeson, i Ddinas y Llengoedd, Caer; am fynachod Bangor a oedd yn gweddïo, dywedodd, er nad ydynt yn dwyn arfau, eu bod yn ymladd yn ein herbyn; roedd y fynachlog wedi’i rhannu fel nad oedd llai na thri chant o wŷr ym mhob rhan; trodd Brochfael ei gefn gyda’i wŷr; lladdwyd tua deuddeg cant o’r rhai a ddaeth i weddïo, a dihangodd hanner cant yn unig.Elfodd ↗Wikipedia (Saesneg)Elfodd (Elfoddw), esgob o Gymro a fu farw yn 809; priodolir iddo berswadio eglwys Cymru i dderbyn y dull Rhufeinig o gyfrif y Pasg, a dderbyniwyd mewn mannau eraill ym Mhrydain yn Synod Whitby yn 664; dywed Brut y Tywysogion i’r Pasg gael ei symud i’r Brythoniaid yn 768, gydag Elfodd gwas Duw yn ei symud, ac mae’n ei alw’n archesgob Gwynedd; yn ŵr ifanc mae’n debyg iddo fod yn gysylltiedig â’r fynachlog yng Nghaergybi; mae awdur yr Historia Brittonum yn galw’i hun yn ddisgybl i Elfodd, yn ei alw’n esgob sanctaidd iawn, ac yn dweud iddo astudio gweithiau Beda.
Dwy ffordd o gyfrif#
Pennai’r Brythoniaid a’r Gwyddelod y Pasg drwy gylch 84 mlynedd a elwid y latercus. Gosodai Sul y Pasg yn y saith diwrnod o’r pedwerydd ar ddeg hyd yr ugeinfed o’r mis lleuad, a chyhydnos y gwanwyn ar 25 Mawrth.FfynhonnellEaster controversy ↗Wikipedia (Saesneg)Gosodai cylch 84 mlynedd y Brythoniaid a’r Gwyddelod, y latercus, y Pasg ar y Sul rhwng y 14eg a’r 20fed o’r mis lleuad, a’r cyhydnos ar 25 Mawrth, a ategir gan astudiaeth Daniel McCarthy o lawysgrif Padua, Biblioteca Antoniana, MS I.27; mae Columbanus yn cadarnhau’r terfynau; defnyddiai Rhufain y 15fed hyd yr 21ain; efallai i rannau o dde Iwerddon dderbyn cyfrif Alecsandria yn hanner cyntaf y 7fed ganrif, fe’i dewiswyd yn Synod Whitby yn 664, ac o’r diwedd fe’i derbyniwyd gan y Gwyddelod yng ngogledd Prydain ddechrau’r 8fed ganrif. Cyfrifai eglwys Rhufain o’r pymthegfed hyd yr unfed ar hugain. Ategir terfynau’r Brythoniaid gan lythyrau Columbanus a chan astudiaeth Daniel McCarthy o lawysgrif a gedwir yn Padua.FfynhonnellEaster controversy ↗Wikipedia (Saesneg)Gosodai cylch 84 mlynedd y Brythoniaid a’r Gwyddelod, y latercus, y Pasg ar y Sul rhwng y 14eg a’r 20fed o’r mis lleuad, a’r cyhydnos ar 25 Mawrth, a ategir gan astudiaeth Daniel McCarthy o lawysgrif Padua, Biblioteca Antoniana, MS I.27; mae Columbanus yn cadarnhau’r terfynau; defnyddiai Rhufain y 15fed hyd yr 21ain; efallai i rannau o dde Iwerddon dderbyn cyfrif Alecsandria yn hanner cyntaf y 7fed ganrif, fe’i dewiswyd yn Synod Whitby yn 664, ac o’r diwedd fe’i derbyniwyd gan y Gwyddelod yng ngogledd Prydain ddechrau’r 8fed ganrif.
Un eglwys ar ôl y llall#
Roedd yr eglwys Gymreig wedi gwrthod cyfrif Rhufain yn 602–3.FfynhonnellElfodd, bishop (died 809) ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYmddengys ei enw fel Elbodugus ac Elbodg (Llawysgrif Harley 3859) ac Elvodugus (Nennius), Elbodu(g) yn yr Hen Gymraeg; mae’n enwog am fabwysiadu yn 768 Basg Rhufain, a wrthodwyd gan Eglwys Cymru yn 602–3; mae’r rhan fwyaf o’r traddodiadau’n ei gysylltu â mynachlog Cybi yng Nghaergybi; mae’r honiad iddo ddod yn esgob Bangor yn 755 yn dibynnu ar awdurdod diweddar; mae Nennius, sy’n ei alw ei hun yn ddisgybl i Elfodd, ‘Elvodugi discipulus’, yn ei alw’n ‘episcopus sanctissimus’, yr esgob sancteiddiaf; mae cofnod ei farw yn 809 yn ei alw’n ‘archiepiscopus Guenedote regione’, prif esgob yng ngwlad Gwynedd. Mewn mannau eraill newidiodd yr eglwysi fesul cam. Efallai i rannau o dde Iwerddon dderbyn cyfrif Alecsandria yn hanner cyntaf y seithfed ganrif, dewisodd Northumbria ef yn Synod Whitby yn 664, a’i dderbyn a wnaeth y Gwyddelod yng ngogledd Prydain ddechrau’r wythfed ganrif.FfynhonnellEaster controversy ↗Wikipedia (Saesneg)Gosodai cylch 84 mlynedd y Brythoniaid a’r Gwyddelod, y latercus, y Pasg ar y Sul rhwng y 14eg a’r 20fed o’r mis lleuad, a’r cyhydnos ar 25 Mawrth, a ategir gan astudiaeth Daniel McCarthy o lawysgrif Padua, Biblioteca Antoniana, MS I.27; mae Columbanus yn cadarnhau’r terfynau; defnyddiai Rhufain y 15fed hyd yr 21ain; efallai i rannau o dde Iwerddon dderbyn cyfrif Alecsandria yn hanner cyntaf y 7fed ganrif, fe’i dewiswyd yn Synod Whitby yn 664, ac o’r diwedd fe’i derbyniwyd gan y Gwyddelod yng ngogledd Prydain ddechrau’r 8fed ganrif.
Enwau Elfodd#
Yn yr hen lawysgrifau ysgrifennir ei enw yn Elbodugus ac Elbodg, yn Llawysgrif Harley 3859, ac Elvodugus yn Hanes y Brytaniaid; yn yr Hen Gymraeg Elbodu(g) ydoedd.FfynhonnellElfodd, bishop (died 809) ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYmddengys ei enw fel Elbodugus ac Elbodg (Llawysgrif Harley 3859) ac Elvodugus (Nennius), Elbodu(g) yn yr Hen Gymraeg; mae’n enwog am fabwysiadu yn 768 Basg Rhufain, a wrthodwyd gan Eglwys Cymru yn 602–3; mae’r rhan fwyaf o’r traddodiadau’n ei gysylltu â mynachlog Cybi yng Nghaergybi; mae’r honiad iddo ddod yn esgob Bangor yn 755 yn dibynnu ar awdurdod diweddar; mae Nennius, sy’n ei alw ei hun yn ddisgybl i Elfodd, ‘Elvodugi discipulus’, yn ei alw’n ‘episcopus sanctissimus’, yr esgob sancteiddiaf; mae cofnod ei farw yn 809 yn ei alw’n ‘archiepiscopus Guenedote regione’, prif esgob yng ngwlad Gwynedd. Roedd yn weddol ifanc o hyd pan ddaeth â’r eglwys Gymreig i gytuno yn 768.FfynhonnellElfodd ↗Wikipedia (Saesneg)Elfodd, Elvodug neu Elfoddw (Lladin Elbodus neu Elbodius; bu farw 809), esgob Cymreig y priodolir iddo ddod ag eglwys Cymru i dderbyn dull Rhufain o gyfrif y Pasg; ymddengys iddo fod yn gysylltiedig â’r fynachlog yng Nghaergybi pan oedd yn ifanc ac roedd yn weddol ifanc o hyd pan berswadiodd eglwys Cymru yn 768 i gydymffurfio â Rhufain; Brut y Tywysogion: ‘symudwyd y Pasg i’r Brythoniaid, ac Elbodius gwas Duw a’i symudodd’; cofnodir ei farw dan 809, a geilw’r Brut ef yn ‘archesgob Gwynedd’; mae Nennius, ei ddisgybl, yn ei alw’n ‘esgob sancteiddiaf’ ac yn dangos i Elfodd astudio gweithiau Beda. Mae cofnod ei farw yn 809 yn ei alw’n ‘archiepiscopus Guenedote regione’, prif esgob yng ngwlad Gwynedd.FfynhonnellElfodd, bishop (died 809) ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYmddengys ei enw fel Elbodugus ac Elbodg (Llawysgrif Harley 3859) ac Elvodugus (Nennius), Elbodu(g) yn yr Hen Gymraeg; mae’n enwog am fabwysiadu yn 768 Basg Rhufain, a wrthodwyd gan Eglwys Cymru yn 602–3; mae’r rhan fwyaf o’r traddodiadau’n ei gysylltu â mynachlog Cybi yng Nghaergybi; mae’r honiad iddo ddod yn esgob Bangor yn 755 yn dibynnu ar awdurdod diweddar; mae Nennius, sy’n ei alw ei hun yn ddisgybl i Elfodd, ‘Elvodugi discipulus’, yn ei alw’n ‘episcopus sanctissimus’, yr esgob sancteiddiaf; mae cofnod ei farw yn 809 yn ei alw’n ‘archiepiscopus Guenedote regione’, prif esgob yng ngwlad Gwynedd.
Ysgrifennwyd llyfr ei ddisgybl, Hanes y Brytaniaid, tua 829–30, yn ‘y bedwaredd flwyddyn i’r brenin Mermenus’, a gymerir fel arfer i olygu Merfyn Frych o Wynedd.FfynhonnellHistoria Brittonum ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd tua 829–30, heb fod yn gynharach na phedwaredd flwyddyn teyrnasiad y brenin Mermenus, sef Merfyn Frych o Wynedd yn ôl y farn gyffredin; mae rhagair yn enw Nennius mewn rhai fersiynau; o leiaf bum llawysgrif, yr Harleian (tua 1100, y Llyfrgell Brydeinig) yw’r gyflawnaf; mae’n sôn am Brutus, Gwrtheyrn a’r Saeson, Padrig, brwydrau Arthur a rhyfeddodau Prydain; Arthur yw’r dux bellorum, yr arweinydd mewn brwydr, ac yn Baddon syrthiodd 960 o wŷr mewn un diwrnod mewn un rhuthr gan Arthur. Mae’n galw ei awdur yn ‘ddisgybl i Sant Elbotus’.FfynhonnellHistory of the Britons (Historia Brittonum) ↗tua 829; cyfieithiad Saesneg J. A. Giles; Project Gutenberg (Saesneg)Yna yr ymladdodd Arthur fawrfrydig, gyda holl frenhinoedd a llu Prydain, yn erbyn y Saeson, hyd at fryn Baddon. Y beirdd cyntaf: Talhaearn Tad Awen, Aneirin, Taliesin, Blwchfardd a Chian. Mae’r cyfrif yn rhedeg hyd bedwaredd flwyddyn y Brenin Merfyn, a gelwir yr awdur yn ddisgybl i Sant Elfoddw.
Caer Cybi#
Sefydliad Cybi oedd Caergybi, lle y dysgodd Elfodd, mae’n debyg. Codwyd y gaer Rufeinig yno ddiwedd y drydedd ganrif neu ddechrau’r bedwaredd yn allbost i Segontium, i warchod arfordir y gorllewin rhag ysbeilwyr o Iwerddon, gyda’r môr ar ei phedwaredd ochr a muriau 4 metr o uchder ac 1.5 metr o drwch.FfynhonnellCaer Gybi (fort) ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i codwyd ddiwedd y drydedd ganrif neu ddechrau’r bedwaredd, allbost i Segontium i amddiffyn yr arfordir gorllewinol rhag môr-ladron o Iwerddon; tri mur â thŵr gwylio crwn ar bob cornel, y môr ar yr ochr arall, gyda chei i longau rhyfel Rhufain yn ôl pob tebyg; y muriau 4 m o uchder ac 1.5 m o drwch; tŵr gwylio Rhufeinig ar Fynydd y Twr; yn y chweched ganrif rhoddodd y Brenin Maelgwn Gwynedd yr hen gaer i Sant Cybi, a sefydlodd fynachlog yno; mae eglwys Cybi yn sefyll y tu mewn o hyd, gydag Eglwys y Bedd dros ei fedd, meddir. Rhoddodd y Brenin Maelgwn Gwynedd yr hen gaer i Gybi, cyfaill mawr Seiriol, a sefydlodd yntau ei fynachlog y tu mewn iddi. Bu Cybi ei hun yn frenin am gyfnod byr, cyn gwrthod yr orsedd yn dyner er mwyn mynd i bregethu.FfynonellauCaer Gybi (fort) ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i codwyd ddiwedd y drydedd ganrif neu ddechrau’r bedwaredd, allbost i Segontium i amddiffyn yr arfordir gorllewinol rhag môr-ladron o Iwerddon; tri mur â thŵr gwylio crwn ar bob cornel, y môr ar yr ochr arall, gyda chei i longau rhyfel Rhufain yn ôl pob tebyg; y muriau 4 m o uchder ac 1.5 m o drwch; tŵr gwylio Rhufeinig ar Fynydd y Twr; yn y chweched ganrif rhoddodd y Brenin Maelgwn Gwynedd yr hen gaer i Sant Cybi, a sefydlodd fynachlog yno; mae eglwys Cybi yn sefyll y tu mewn o hyd, gydag Eglwys y Bedd dros ei fedd, meddir.Saint Cybi ↗Wikipedia (Saesneg)Cybi, Cuby yn Gernyweg, esgob a sant o’r chweched ganrif, ac am ychydig yn frenin, a weithiodd yn bennaf yng Nghernyw a gogledd Cymru; mab Salomon, Selyf ym Monedd y Saint, tywysog rhyfelgar, a Santes Gwen ferch Cynyr, chwaer Santes Non; magwyd ef yn Gristion ac aeth ar bererindod i Gaersalem; wedi dod adref cafodd fod ei dad wedi marw ac yntau’n frenin, ond gwrthododd yr orsedd yn fwyn a theithio’i deyrnas yn pregethu ac yn codi eglwysi yn Duloe a Tregony; yn ne Cymru sefydlodd Langybi rhwng Brynbuga a Chaerllion, gan groesi Môr Hafren gyda deg dilynwr; yna hwyliodd i’r gogledd ac ymsefydlu yn Llangybi yn Llŷn, ger Ffynnon Gybi, y credid ers tro fod ei dyfroedd yn iacháu; rhoddodd Maelgwn Gwynedd iddo’r hen gaer Rufeinig yng Nghaergybi, ar Ynys Gybi, lle sefydlodd fynachlog fawr a phwysig ar safle Eglwys Sant Cybi; cyfaill mawr i Seiriol; dywedir iddo fod yn synod Llanddewi Brefi; bu farw ar 8 Tachwedd 555 a chladdwyd ef yn Eglwys y Bedd wrth ei fynachlog yng Nghaergybi.
Cafodd ei glas oes hir, gan barhau’n eglwys golegol drwy’r Oesoedd Canol, gyda deuddeg prebendari yn yr unfed ganrif ar bymtheg.FfynhonnellCybi (fl. 550), saint ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYn yr achau mab Selyf ap Geraint ab Erbin; gall ei Fuchedd, mewn dwy ffurf Ladin a ysgrifennwyd tua 1200, fod yn gywir yn ei wneud yn fab i uchelwr o Gernyw a oedd yn benteulu mewn llys rhwng Tamar a Lynher, Celliwig efallai; ei brif sefydliad oedd Caergybi, lle ymsefydlodd o fewn muriau caer Rufeinig; bu hanes hir i’r clas a sefydlodd, gan barhau’n eglwys golegol drwy’r Oesoedd Canol, gyda deuddeg prebendari yn yr unfed ganrif ar bymtheg; mae chwedl cyfarfodydd wythnosol Seiriol Wyn a Chybi Felyn yng Nghlorach yn ddiweddar, ond gall yr epithet fod yn hen; eglwysi eraill: Llangybi yn Llŷn, Llangybi yn ne Sir Aberteifi a Llangybi yn Sir Fynwy; yn Llangybi yn Llŷn roedd Ffynnon Gybi o bwys a dangosid Cadair Gybi; Cuby ger Tregony a Duloe yng Nghernyw yw ei eiddo; Caffo o Langaffo oedd ei ddisgybl; ei ddydd 5 Tachwedd, neu weithiau 6, 7 neu 8. Saif eglwys Cybi o hyd o fewn y muriau Rhufeinig, ac Eglwys y Bedd y dywedir ei bod uwchben ei fedd.FfynhonnellCaer Gybi (fort) ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i codwyd ddiwedd y drydedd ganrif neu ddechrau’r bedwaredd, allbost i Segontium i amddiffyn yr arfordir gorllewinol rhag môr-ladron o Iwerddon; tri mur â thŵr gwylio crwn ar bob cornel, y môr ar yr ochr arall, gyda chei i longau rhyfel Rhufain yn ôl pob tebyg; y muriau 4 m o uchder ac 1.5 m o drwch; tŵr gwylio Rhufeinig ar Fynydd y Twr; yn y chweched ganrif rhoddodd y Brenin Maelgwn Gwynedd yr hen gaer i Sant Cybi, a sefydlodd fynachlog yno; mae eglwys Cybi yn sefyll y tu mewn o hyd, gydag Eglwys y Bedd dros ei fedd, meddir.
Ffynonellau a darllen pellach






