Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau

c. 750 OC

Carreg Cadfan

Cerfir colofn yn Nhywyn ym Meirionnydd â geiriau mewn Hen Gymraeg, yr arysgrif Gymraeg hynaf y gwyddys amdani.

Llun: Carreg Cadfan yn Eglwys Cadfan Sant, Tywyn, gyda’r geiriau Cymraeg hynaf ar garreg. · Peter Glyn, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

c. 750 OCOes y SeintiauAr y llinell amser (wedi’i gofnodi)

Yn Eglwys Cadfan Sant yn Nhywyn, ym Meirionnydd, saif colofn dal o garreg â geiriau Hen Gymraeg wedi’u cerfio arni. Dyma’r arysgrif gynharaf y gwyddys amdani yn yr iaith Gymraeg.

PrydRhwng y 600au a’r 800au; y 700au yn ôl Ifor Williams
BleEglwys Cadfan Sant, Tywyn
Uchder2.18 metr yn awr; dros 2.3 unwaith

Y geiriau ar y garreg#

Mae’r geiriau’n cofio pobl a gladdwyd gerllaw. Ar un ochr mae ‘Tengr(um)ui cimalted gu(reic) Adgan’: Tengrumui, gwraig briod Adgan. Ar un arall mae ‘Cun ben Celen … tricet nitanam’, a ddarllenwyd fel sôn am wraig, neu wraig Celyn, a chlwyf angheuol sy’n aros.

Dyddiodd Ifor Williams y geiriau i’r 700au, Kenneth Jackson i ddiwedd y 600au neu ddechrau’r 700au, a Nancy Edwards i’r 800au. Pa un bynnag sy’n iawn, dyma’r geiriau Cymraeg hynaf a dorrwyd ar garreg.

Y bwrdd wrth ymyl y garreg sy’n darllen ei geiriau.
Y bwrdd wrth ymyl y garreg sy’n darllen ei geiriau. · Llun: David Medcalf, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Carreg Cadfan#

Tybid unwaith fod y golofn yn nodi bedd Cadfan Sant, sylfaenydd yr eglwys, ac felly fe’i dyddid i’r 500au. Dyna pam y’i gelwir o hyd yn Garreg Cadfan.

Pedwar wyneb#

Mae Nancy Edwards, yn yr astudiaeth ddiweddaraf, yn darllen pedwar wyneb y garreg. Wrth y geiriau am Tengrumui mae’n darllen ei bod yn gorwedd yn weddol agos, neu’n agos iawn, at Bud a Marciau. Darllenir wyneb arall fel ‘gweddillion marwol y tri’, ac un arall fel ‘gweddillion marwol pedwar’. Er ei huchder mae’r golofn yn fain, dim ond 0.25 wrth 0.2 metr ar ei thraws.

Credid unwaith ei bod yn nodi beddau Sant Cadfan a Chyngen Glodrydd, un o frenhinoedd Powys. Mae Coflein, cofnod Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, yn ei dyddio rhwng y seithfed a’r nawfed ganrif. Ychydig o feirdd sydd wedi canu amdani, ond dau a wnaeth yw Owain Owain, yn ‘Cofebion Tywyn’, a Myrddin ap Dafydd, yn ‘Y boen’.

Hen Gymraeg ar femrwn#

Mae gan y garreg gwmni o’r un canrifoedd. Mae nodiadau a ysgrifennwyd ar ymylon Efengylau Sant Chad yng nghanol y nawfed ganrif, yn eu plith setlo anghydfod tir, ‘enghraifft unigryw o ryddiaith Gymraeg gynnar’, ymhlith y Gymraeg ysgrifenedig gynharaf sydd wedi goroesi. Ysgrifennwyd yr englynion hynaf, ‘naw englyn y Juvencus’ ar ryfeddodau creadigaeth Duw a ‘thri englyn y Juvencus’, galarnad rhyfelwr, mewn llawysgrif a wnaed yng Nghymru tua 900.

Tywyn Cadfan#

Ystyr tywyn yw traeth, glan y môr neu dwyn tywod, a sillafwyd enw’r dref yn Towyn hyd 1967. Roedd Cadfan yn fab i Eneas Ledewig a Gwen Teirbron, ac yn gefnder i Sant Derfel. Gydag ef, meddir, daeth plant Ithel Hael o Lydaw: Baglan, Flewyn, Gredifael, Tanwg, Twrog, Tegai, Trillo, Tecwyn a Llechid. Dywedir iddo sefydlu eglwys yn Llangadfan, a derbyn Ynys Enlli gan Einion Frenin, brenin Llŷn, tua 516 a bod yn abad arni hyd 542. Ei glas yn Nhywyn oedd mam eglwys holl Feirionnydd i’r de o Ddysynni.

Tyfodd y dref yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Codwyd Rheilffordd Talyllyn yn 1865 i gludo llechi o gyffiniau Abergynolwyn i lawr i Dywyn, ac o’r 1870au aeth John Corbett ati i’w gwneud yn gyrchfan, gan orffen y promenâd yn 1889. Yn 1901 roedd 86.5 y cant o’i phobl yn siarad Cymraeg.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Cyn ac wedyn

  1. Ffynnon Gwenfrewi (cronicl cynnar:Buchedd Gwenfrewi, y 12fed ganrif)

    Yn ôl traddodiad, tarddodd ffynnon lle syrthiodd Gwenfrewi, a chododd Beuno hi’n fyw. Mae Treffynnon wedi denu pererinion byth oddi ar hynny.

    Ffynnon Gwenfrewi
  2. Cadwaladr (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae Cadwaladr o Wynedd yn marw. Mae’r beirdd yn ei alw’n frenin olaf y Brythoniaid ac yn darogan ei ddychwelyd, ac yn ddiweddarach mae Harri Tudur yn cario ei ddraig goch.

    Cadwaladr
  3. Cymru’n derbyn Pasg Rhufain (wedi’i gofnodi)

    Dan arweiniad yr Esgob Elfodd, mae eglwys Cymru yn cytuno i ddyddio’r Pasg yn null Rhufain, gan ddod â rhwyg hir â gweddill Cristnogaeth y gorllewin i ben.

    Cymru’n derbyn Pasg Rhufain
  4. Clawdd Offa (archaeoleg)

    Mae brenin Mersia yn codi clawdd ar hyd y ffin, gan nodi llinell rhwng y Cymry a’r Saeson sy’n dal yn fras hyd heddiw.

    Clawdd Offa

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf