Yn Eglwys Cadfan Sant yn Nhywyn, ym Meirionnydd, saif colofn dal o garreg â geiriau Hen Gymraeg wedi’u cerfio arni. Dyma’r arysgrif gynharaf y gwyddys amdani yn yr iaith Gymraeg.FfynhonnellCadfan Stone ↗Wikipedia (Saesneg)Yn Eglwys Sant Cadfan, Tywyn, Gwynedd: yr arysgrif gynharaf y gwyddys amdani yn y Gymraeg, yn Hen Gymraeg, o’r seithfed i’r nawfed ganrif; dros 2.3 m o uchder unwaith, 2.18 m yn awr; dyddiodd Ifor Williams hi i’r wythfed ganrif, Kenneth Jackson i ddiwedd y seithfed neu ddechrau’r wythfed, Nancy Edwards i’r nawfed; ar un wyneb mae “Cun ben Celen // tricet nitanam”, am wraig (neu wraig Celyn) a chlwyf angheuol yn aros; ar un arall “Tengr(um)ui cimalted gu(reic) / Adgan”, Tengrumui, gwraig briod Adgan; tybid unwaith ei bod yn nodi bedd Cadfan Sant, ac felly fe’i dyddid i’r chweched ganrif.
| Pryd | Rhwng y 600au a’r 800au; y 700au yn ôl Ifor Williams |
|---|---|
| Ble | Eglwys Cadfan Sant, Tywyn |
| Uchder | 2.18 metr yn awr; dros 2.3 unwaith |
Y geiriau ar y garreg#
Mae’r geiriau’n cofio pobl a gladdwyd gerllaw. Ar un ochr mae ‘Tengr(um)ui cimalted gu(reic) Adgan’: Tengrumui, gwraig briod Adgan. Ar un arall mae ‘Cun ben Celen … tricet nitanam’, a ddarllenwyd fel sôn am wraig, neu wraig Celyn, a chlwyf angheuol sy’n aros.FfynhonnellCadfan Stone ↗Wikipedia (Saesneg)Yn Eglwys Sant Cadfan, Tywyn, Gwynedd: yr arysgrif gynharaf y gwyddys amdani yn y Gymraeg, yn Hen Gymraeg, o’r seithfed i’r nawfed ganrif; dros 2.3 m o uchder unwaith, 2.18 m yn awr; dyddiodd Ifor Williams hi i’r wythfed ganrif, Kenneth Jackson i ddiwedd y seithfed neu ddechrau’r wythfed, Nancy Edwards i’r nawfed; ar un wyneb mae “Cun ben Celen // tricet nitanam”, am wraig (neu wraig Celyn) a chlwyf angheuol yn aros; ar un arall “Tengr(um)ui cimalted gu(reic) / Adgan”, Tengrumui, gwraig briod Adgan; tybid unwaith ei bod yn nodi bedd Cadfan Sant, ac felly fe’i dyddid i’r chweched ganrif.
Dyddiodd Ifor Williams y geiriau i’r 700au, Kenneth Jackson i ddiwedd y 600au neu ddechrau’r 700au, a Nancy Edwards i’r 800au. Pa un bynnag sy’n iawn, dyma’r geiriau Cymraeg hynaf a dorrwyd ar garreg.FfynhonnellCadfan Stone ↗Wikipedia (Saesneg)Yn Eglwys Sant Cadfan, Tywyn, Gwynedd: yr arysgrif gynharaf y gwyddys amdani yn y Gymraeg, yn Hen Gymraeg, o’r seithfed i’r nawfed ganrif; dros 2.3 m o uchder unwaith, 2.18 m yn awr; dyddiodd Ifor Williams hi i’r wythfed ganrif, Kenneth Jackson i ddiwedd y seithfed neu ddechrau’r wythfed, Nancy Edwards i’r nawfed; ar un wyneb mae “Cun ben Celen // tricet nitanam”, am wraig (neu wraig Celyn) a chlwyf angheuol yn aros; ar un arall “Tengr(um)ui cimalted gu(reic) / Adgan”, Tengrumui, gwraig briod Adgan; tybid unwaith ei bod yn nodi bedd Cadfan Sant, ac felly fe’i dyddid i’r chweched ganrif.

Carreg Cadfan#
Tybid unwaith fod y golofn yn nodi bedd Cadfan Sant, sylfaenydd yr eglwys, ac felly fe’i dyddid i’r 500au. Dyna pam y’i gelwir o hyd yn Garreg Cadfan.FfynhonnellCadfan Stone ↗Wikipedia (Saesneg)Yn Eglwys Sant Cadfan, Tywyn, Gwynedd: yr arysgrif gynharaf y gwyddys amdani yn y Gymraeg, yn Hen Gymraeg, o’r seithfed i’r nawfed ganrif; dros 2.3 m o uchder unwaith, 2.18 m yn awr; dyddiodd Ifor Williams hi i’r wythfed ganrif, Kenneth Jackson i ddiwedd y seithfed neu ddechrau’r wythfed, Nancy Edwards i’r nawfed; ar un wyneb mae “Cun ben Celen // tricet nitanam”, am wraig (neu wraig Celyn) a chlwyf angheuol yn aros; ar un arall “Tengr(um)ui cimalted gu(reic) / Adgan”, Tengrumui, gwraig briod Adgan; tybid unwaith ei bod yn nodi bedd Cadfan Sant, ac felly fe’i dyddid i’r chweched ganrif.
Pedwar wyneb#
Mae Nancy Edwards, yn yr astudiaeth ddiweddaraf, yn darllen pedwar wyneb y garreg. Wrth y geiriau am Tengrumui mae’n darllen ei bod yn gorwedd yn weddol agos, neu’n agos iawn, at Bud a Marciau. Darllenir wyneb arall fel ‘gweddillion marwol y tri’, ac un arall fel ‘gweddillion marwol pedwar’.FfynhonnellCadfan Stone (the readings) ↗Wikipedia (Saesneg)Astudiaeth Nancy Edwards o’r pedair ochr: ‘Tengrumui, gwraig briod Adgan, (a orwedd) yn weddol agos (neu’n agos iawn) at Bud (a) Marciau’; ‘Gweddillion marwol y tri’; ‘Gweddillion marwol pedwar’; credid unwaith ei bod yn nodi bedd Sant Cadfan a Chyngen Glodrydd, brenin Powys; mae Coflein yn awgrymu’r 7fed hyd y 9fed ganrif; 2.18 m o uchder bellach, a 0.25 m wrth 0.2 m; ychydig gerddi amdani, yn eu plith ‘Cofebion Tywyn’ gan Owain Owain ac ‘Y boen’ gan Myrddin ap Dafydd. Er ei huchder mae’r golofn yn fain, dim ond 0.25 wrth 0.2 metr ar ei thraws.FfynhonnellCadfan Stone (the readings) ↗Wikipedia (Saesneg)Astudiaeth Nancy Edwards o’r pedair ochr: ‘Tengrumui, gwraig briod Adgan, (a orwedd) yn weddol agos (neu’n agos iawn) at Bud (a) Marciau’; ‘Gweddillion marwol y tri’; ‘Gweddillion marwol pedwar’; credid unwaith ei bod yn nodi bedd Sant Cadfan a Chyngen Glodrydd, brenin Powys; mae Coflein yn awgrymu’r 7fed hyd y 9fed ganrif; 2.18 m o uchder bellach, a 0.25 m wrth 0.2 m; ychydig gerddi amdani, yn eu plith ‘Cofebion Tywyn’ gan Owain Owain ac ‘Y boen’ gan Myrddin ap Dafydd.
Credid unwaith ei bod yn nodi beddau Sant Cadfan a Chyngen Glodrydd, un o frenhinoedd Powys. Mae Coflein, cofnod Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, yn ei dyddio rhwng y seithfed a’r nawfed ganrif.FfynhonnellCadfan Stone (the readings) ↗Wikipedia (Saesneg)Astudiaeth Nancy Edwards o’r pedair ochr: ‘Tengrumui, gwraig briod Adgan, (a orwedd) yn weddol agos (neu’n agos iawn) at Bud (a) Marciau’; ‘Gweddillion marwol y tri’; ‘Gweddillion marwol pedwar’; credid unwaith ei bod yn nodi bedd Sant Cadfan a Chyngen Glodrydd, brenin Powys; mae Coflein yn awgrymu’r 7fed hyd y 9fed ganrif; 2.18 m o uchder bellach, a 0.25 m wrth 0.2 m; ychydig gerddi amdani, yn eu plith ‘Cofebion Tywyn’ gan Owain Owain ac ‘Y boen’ gan Myrddin ap Dafydd. Ychydig o feirdd sydd wedi canu amdani, ond dau a wnaeth yw Owain Owain, yn ‘Cofebion Tywyn’, a Myrddin ap Dafydd, yn ‘Y boen’.FfynhonnellCadfan Stone (the readings) ↗Wikipedia (Saesneg)Astudiaeth Nancy Edwards o’r pedair ochr: ‘Tengrumui, gwraig briod Adgan, (a orwedd) yn weddol agos (neu’n agos iawn) at Bud (a) Marciau’; ‘Gweddillion marwol y tri’; ‘Gweddillion marwol pedwar’; credid unwaith ei bod yn nodi bedd Sant Cadfan a Chyngen Glodrydd, brenin Powys; mae Coflein yn awgrymu’r 7fed hyd y 9fed ganrif; 2.18 m o uchder bellach, a 0.25 m wrth 0.2 m; ychydig gerddi amdani, yn eu plith ‘Cofebion Tywyn’ gan Owain Owain ac ‘Y boen’ gan Myrddin ap Dafydd.
Hen Gymraeg ar femrwn#
Mae gan y garreg gwmni o’r un canrifoedd. Mae nodiadau a ysgrifennwyd ar ymylon Efengylau Sant Chad yng nghanol y nawfed ganrif, yn eu plith setlo anghydfod tir, ‘enghraifft unigryw o ryddiaith Gymraeg gynnar’, ymhlith y Gymraeg ysgrifenedig gynharaf sydd wedi goroesi.FfynhonnellSt Chad Gospels ↗Wikipedia (Saesneg)Prynodd Gelhi’r llyfr gan Cingal am ei geffyl gorau a’i roi i Dduw ar allor Teilo; mae ail nodyn, enghraifft unigryw o ryddiaith Gymraeg gynnar, yn cofnodi setlo dadl am dir; mae’r nodiadau ymhlith y Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd ar gael ac fe’u dyddir i ganol y nawfed ganrif; mae rhai yn ymwneud â thiroedd ger Llandeilo Fawr, lle bu’r llyfr; yng Nghaerlwytgoed ers y ddegfed ganrif. Ysgrifennwyd yr englynion hynaf, ‘naw englyn y Juvencus’ ar ryfeddodau creadigaeth Duw a ‘thri englyn y Juvencus’, galarnad rhyfelwr, mewn llawysgrif a wnaed yng Nghymru tua 900.FfynhonnellJuvencus Manuscript ↗Wikipedia (Saesneg)Llyfrgell Prifysgol Caergrawnt MS Ff. 4.42, a wnaed rywle yng Nghymru gan fwy na deg copïydd tua 900; roedd gan un copïydd yr enw Gwyddeleg Nuadu, a chuddiodd un arall yr enw Cymraeg Cemelliauc mewn llythrennau Groeg; y naw englyn, ar ryfeddodau creadigaeth Duw, a’r tri englyn, galar rhyfelwr, yw’r englynion cynharaf sydd wedi goroesi; Ifor Williams, ‘Tri Englyn y Juvencus’ a ‘Naw Englyn y Juvencus’ (1933); mae ffacsimili digidol ar-lein yn Llyfrgell Prifysgol Caergrawnt.
Tywyn Cadfan#
Ystyr tywyn yw traeth, glan y môr neu dwyn tywod, a sillafwyd enw’r dref yn Towyn hyd 1967.FfynhonnellTywyn ↗Wikipedia (Saesneg)Tywyn, tref ar arfordir Meirionnydd; yr enw yw’r gair tywyn, ‘traeth, glan y môr, twyn tywod’, a sillafwyd yn Towyn am amser hir hyd 1967; ‘y gymuned grefyddol gyntaf dan ofal y sant o Lydaw, Cadfan’, a gyrhaeddodd Wynedd yn gynnar yn y 6ed ganrif; mae Eglwys Sant Cadfan yn cynnwys gwaith cynnar a ‘chroes garreg â’r enghraifft gynharaf y gwyddys amdani o Gymraeg ysgrifenedig’; codwyd Rheilffordd Talyllyn yn 1865 i gario llechi o ardal Abergynolwyn i Dywyn; yn yr 1870au aeth John Corbett ati i wneud y dref yn gyrchfan, gan orffen y promenâd yn 1889 a rhoi’r Neuadd Farchnad i gofio Jiwbilî Ddiemwnt y Frenhines Victoria yn 1897; roedd 86.5% o’r bobl yn siarad Cymraeg yn 1901. Roedd Cadfan yn fab i Eneas Ledewig a Gwen Teirbron, ac yn gefnder i Sant Derfel. Gydag ef, meddir, daeth plant Ithel Hael o Lydaw: Baglan, Flewyn, Gredifael, Tanwg, Twrog, Tegai, Trillo, Tecwyn a Llechid.FfynhonnellSaint Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Abad sefydlu Tywyn ac Enlli; dywedir iddo dderbyn Enlli gan Einion Frenin, brenin Llŷn, tua 516 a bod yn abad arni hyd 542; hwyliodd o Lydaw i Dywyn gyda deuddeg sant arall, er bod rhai yn awgrymu mai o Lanilltud Fawr y daethant; mab Eneas Lydewig a Gwen Teirbron; cefnder i Sant Derfel; gydag ef daeth plant Ithel Hael o Lydaw, Baglan, Flewyn, Gredifael, Tanwg, Twrog, Tegai, Trillo, Tecwyn a Llechid; sefydlodd eglwys yn Llangadfan cyn symud ymlaen i Enlli; ei glas yn Nhywyn yn ôl traddodiad y cyntaf yng Nghymru; gŵyl 1 Tachwedd. Dywedir iddo sefydlu eglwys yn Llangadfan, a derbyn Ynys Enlli gan Einion Frenin, brenin Llŷn, tua 516 a bod yn abad arni hyd 542.FfynhonnellSaint Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Abad sefydlu Tywyn ac Enlli; dywedir iddo dderbyn Enlli gan Einion Frenin, brenin Llŷn, tua 516 a bod yn abad arni hyd 542; hwyliodd o Lydaw i Dywyn gyda deuddeg sant arall, er bod rhai yn awgrymu mai o Lanilltud Fawr y daethant; mab Eneas Lydewig a Gwen Teirbron; cefnder i Sant Derfel; gydag ef daeth plant Ithel Hael o Lydaw, Baglan, Flewyn, Gredifael, Tanwg, Twrog, Tegai, Trillo, Tecwyn a Llechid; sefydlodd eglwys yn Llangadfan cyn symud ymlaen i Enlli; ei glas yn Nhywyn yn ôl traddodiad y cyntaf yng Nghymru; gŵyl 1 Tachwedd. Ei glas yn Nhywyn oedd mam eglwys holl Feirionnydd i’r de o Ddysynni.FfynhonnellCadfan (fl. 550?), saint ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYn ôl traddodiad mab Eneas Lydewig; croesodd o Lydaw i Gymru gyda mynachod eraill, llawer ohonynt yn berthnasau iddo, ar genhadaeth; nawddsant Llangadfan yn Sir Drefaldwyn; fe’i cydnabyddir â sefydlu’r gymuned fynachaidd ar Enlli; ei brif waith oedd clas Tywyn ym Meirionnydd, a chanddo abad mor ddiweddar â 1147 a chorff o glerigwyr yn 1291, a’i gyfoeth a’i freintiau’n cael eu canmol tua 1240 gan Lywelyn Fardd yng Nghanu i Gadfan; mam-eglwys holl Feirionnydd i’r de o Ddysynni; nid yw ‘Carreg Cadfan’ yn enwi’r sant.
Tyfodd y dref yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Codwyd Rheilffordd Talyllyn yn 1865 i gludo llechi o gyffiniau Abergynolwyn i lawr i Dywyn, ac o’r 1870au aeth John Corbett ati i’w gwneud yn gyrchfan, gan orffen y promenâd yn 1889. Yn 1901 roedd 86.5 y cant o’i phobl yn siarad Cymraeg.FfynhonnellTywyn ↗Wikipedia (Saesneg)Tywyn, tref ar arfordir Meirionnydd; yr enw yw’r gair tywyn, ‘traeth, glan y môr, twyn tywod’, a sillafwyd yn Towyn am amser hir hyd 1967; ‘y gymuned grefyddol gyntaf dan ofal y sant o Lydaw, Cadfan’, a gyrhaeddodd Wynedd yn gynnar yn y 6ed ganrif; mae Eglwys Sant Cadfan yn cynnwys gwaith cynnar a ‘chroes garreg â’r enghraifft gynharaf y gwyddys amdani o Gymraeg ysgrifenedig’; codwyd Rheilffordd Talyllyn yn 1865 i gario llechi o ardal Abergynolwyn i Dywyn; yn yr 1870au aeth John Corbett ati i wneud y dref yn gyrchfan, gan orffen y promenâd yn 1889 a rhoi’r Neuadd Farchnad i gofio Jiwbilî Ddiemwnt y Frenhines Victoria yn 1897; roedd 86.5% o’r bobl yn siarad Cymraeg yn 1901.
Ffynonellau a darllen pellach





