Hanes Cymru / Oes y Seintiau

d. 634

Cadwallon ap Cadfan

Brenin Gwynedd a orymdeithiodd i ogledd Lloegr a gorchfygu a lladd Edwin o Northumbria yn 633.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
d. 634 (cronicl cynnar:Beda, 731) Brenin Gwynedd Oes y Seintiau Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Cadwallon mewn llawysgrif Gymraeg ganoloesol
Cadwallon mewn llawysgrif Gymraeg ganoloesol · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Cadwallon ap Cadfan: Cadwallon, mab Cadfan

Cadwallon ap Cadfan

  • Cadwallon ei enw ei hun
  • ap mab (ap, o mab)
  • Cadfan enw ei dad

Cadwallon ap Cadfan oedd brenin Gwynedd a ddaeth yn ôl o alltudiaeth i daro i lawr frenin cryfaf Prydain. Gyda Phenda o Fersia gorchfygodd a lladdodd Edwin o Northumbria yn 633, ac am flwyddyn daliodd Northumbria gyfan, y brenin olaf o’r Brythoniaid i reoli mor bell i ddwyrain yr ynys hyd at y Tuduriaid. Cofiai’r Cymry ef byth wedyn fel arwr cenedlaethol.

TeyrnasoddTua 625 hyd 634
TeyrnasGwynedd
Ei dadY Brenin Cadfan ap Iago
Ei fabCadwaladr Fendigaid
Ei farddAfan Ferddig

Mab y doethaf o frenhinoedd#

Roedd Cadwallon yn fab i Gadfan ap Iago, o linach Maelgwn Gwynedd a Chunedda, a dilynodd ei dad yn frenin tua 625. Mae carreg fedd Cadfan, a gedwir o hyd yn eglwys Llangadwaladr ym Môn, yn ei alw yn Lladin ‘Catamanus rex sapientisimus opinatisimus omnium regum’, Cadfan Frenin, doethaf a mwyaf clodfawr yr holl frenhinoedd. Fe’i codwyd tua chyfnod teyrnasiad Cadwallon ei hun.

Alltudiaeth#

Gelyn mawr Cadwallon oedd Edwin, brenin Northumbria, rheolwr cryfaf Prydain y pryd hwnnw. Roedd Edwin eisoes wedi cymryd teyrnas Elfed oddi ar ei brenin Brythonig, a gwthiodd ar hyd arfordir gogledd Cymru a chipio Môn. Bu gwarchae ar Gadwallon ar Ynys Lannog, Ynys Seiriol, yn 629 a dihangodd o drwch blewyn rhag cael ei ddal yno. Croesodd i Iwerddon gyda mintai ffyddlon o ddilynwyr a chasglu ei nerth.

Meigen#

Yna trodd y rhod. Gwnaeth Cadwallon gynghrair â Phenda, brenin Mersia, y tro cyntaf y cofnodir i’r Cymry a theyrnas Seisnig ymuno mewn cynghrair. Gyda’i gilydd goresgynasant Ddeifr, ac ar 12 Hydref 633, ym mrwydr Hatfield Chase, a eilw traddodiad Cymru yn Feigen, gorchfygasant a lladd Edwin a’i fab. Aeth Cadwallon ymlaen i orchfygu Osric, brenin newydd Deifr, a fu’n gwarchae arno mewn tref gadarn, drwy ruthro allan arno â’i holl luoedd, a lladdodd Eanfrith o Frynaich hefyd. Am flwyddyn gorweddai Northumbria gyfan wrth ei draed, ac ymddangosai fod yr awr wedi dod i ennill yr ynys yn ôl i’r Brythoniaid.

O Fôn i Borth Sgiwed#

Credir bod y gerdd Moliant Cadwallon yn perthyn i’w gyfnod ef ei hun, gan ei fardd Afan Ferddig efallai, a enwir mewn Triawd fel ‘bardd Cadwallon mab Cadfan’. Dywed fod ei deyrnasiad yn ymestyn o Fôn i Borth Sgiwed ar lan Hafren yng Ngwent. Mae cerddi Cymraeg eraill a’r Trioedd yn ei ganmol fel pencampwr arwrol y Brythoniaid yn erbyn Edwin, ac maent yn cofio brwydr yn Nigoll, ar Gefn Digoll.

Heavenfield#

Yn 634 casglodd Oswald o Frynaich, brawd Eanfrith, fyddin yn ei erbyn, a syrthiodd Cadwallon mewn brwydr yn Heavenfield ger Hexham, wrth nant a alwai’r Saeson yn nant Denis. Mae Beda, a ysgrifennodd amdano ganrif yn ddiweddarach o ochr ei elynion, yn elyniaethus iddo, ond dadleua’r hanesydd John T. Koch na ddylid derbyn darlun Beda fel y mae.

Arwr cenedlaethol#

I’r Brythoniaid Cadwallon oedd y brenin a dorrodd y cryfaf o frenhinoedd y Saeson. Lluniwyd cerddi er ei anrhydedd a hyd yn oed benillion y dywedir mai ef a’u canodd, a gedwir mewn llawysgrif dan y geiriau ‘Katwallawn vab Katvan ae kant’, Cadwallon fab Cadfan a’u canodd. Dilynwyd ef gan ei fab Cadwaladr Fendigaid, ac mae Brut y Tywysogion yn cofio’r llinach fel ‘Cadwalader Fendigaid, mab Cadwallon, mab Cadfan, brenin y Brythoniaid’.

Ar y llinell amser

  1. Cadwallon yn trechu Northumbria (cronicl cynnar:Beda, 731; Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae Cadwallon ap Cadfan o Wynedd a Phenda o Fersia yn lladd y Brenin Edwin yn Hatfield Chase, y fuddugoliaeth Frythonig fawr olaf dros y Saeson am ganrifoedd.

    Cadwallon yn trechu Northumbria

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf