Elisedd ap Gwylog
Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap Gwylog
Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd
d. 878
Brenin Gwynedd a ddaeth â Phowys a Seisyllwg dan ei reolaeth a gwrthsefyll y Llychlynwyr.
Llun: Colofn Eliseg, croes o’r nawfed ganrif ar ei thwmpath hynafol ger Glyn y Groes, Llangollen · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Brenhinoedd a thywysogion Gwynedd →Brenhinoedd a thywysogion Powys →Brenhinoedd a thywysogion Ceredigion a Seisyllwg →Yn y coed teulu brenhinol →

Ystyr yr enw
Rhodri Mawr: Rhodri ‘Mawr’
Rhodri Mawr
Rhodri ap Merfyn yw un o ddim ond dau reolwr yng Nghymru a alwyd yn Fawr gan y Cymry. Etifeddodd Wynedd yn 844, cafodd Bowys yn 855, a thrwy ei wraig Angharad daeth â Seisyllwg, tiroedd Ceredigion ac Ystrad Tywi, i’w deulu. Am y tro cyntaf ers y Rhufeiniaid, atebai’r rhan fwyaf o Gymru i un brenin. Trechodd y Llychlynwyr pan oedd gweddill Prydain yn syrthio iddynt, a galwodd blwyddnodion Iwerddon ef yn frenin y Brythoniaid. O’i feibion y daeth tai brenhinol Gwynedd, Deheubarth a Phowys.
| Ganwyd | tua 820 |
|---|---|
| Tad | Merfyn Frych, brenin Gwynedd |
| Mam | Nest, o dŷ brenhinol Powys |
| Gwraig | Angharad, chwaer y Brenin Gwgon o Geredigion |
| Brenin Gwynedd | 844–878 |
| Brenin Powys | o 855 |
| Buddugoliaeth fawr | dros y Daniaid ar Ynys Môn, 856, pan laddodd eu harweinydd Horm |
| Bu farw | 878, yn ymladd y Saeson |
| Meibion | Anarawd, Cadell, Merfyn, Gwriad ac eraill |
Daeth Rhodri i orsedd Gwynedd pan fu farw ei dad, Merfyn Frych, yn 844. Roedd ei fam Nest o dŷ brenhinol Powys, a phan fu farw ei brawd hi, y Brenin Cyngen o Bowys, ar bererindod yn Rhufain yn 855, daeth Powys i Rodri. Cyngen oedd y brenin a gododd Golofn Eliseg ger Llangollen, a chyda Phowys cymerodd Rhodri at linach o frenhinoedd mor hen â’i linach ei hun.
Priododd Rhodri ag Angharad, chwaer Gwgon, brenin Ceredigion. Pan foddodd Gwgon yn 871, aeth Seisyllwg, teyrnas Ceredigion ac Ystrad Tywi, i deulu Rhodri, ac yn ddiweddarach i’w fab Cadell. O fynyddoedd Eryri hyd ddyffryn Tywi, Rhodri a’i dŷ a reolai’r tir.FfynonellauAnnales Cambriae (The Annals of Wales), the Harleian text, 447–954 ↗Cyfieithiad Saesneg, Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)Cronicl y Cymry, flwyddyn wrth flwyddyn: “Bu farw Merfyn”; “Lladdwyd Rhodri a’i fab Gwriad gan y Saeson”; “Gwaith Conwy. Dial Rhodri gan Dduw”; “Bu farw’r Brenin Cadell fab Rhodri”; “Bu farw Anarawd brenin y Brythoniaid”; “Aeth Hywel i Rufain”; “Bu farw Hywel brenin y Brythoniaid, a elwir y Da”. Gall ei flynyddoedd fod flwyddyn y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.Brut y Tywysogyon or The Chronicle of the Princes, Peniarth MS. 20 versioncyfieithiad Thomas Jones, Gwasg Prifysgol Cymru, 1952 (Saesneg)Cronicl y tywysogion, a gadwyd gan fynachod Cymru hyd 1282. Mae’n cofnodi gweithredoedd pob brenin a thywysog flwyddyn wrth flwyddyn, a sut y bu farw pob un.
Teyrnasiad Rhodri oedd oes byddinoedd mawr y Llychlynwyr. Ysbeiliai’r Daniaid bob glan ym Mhrydain ac Iwerddon, ac yn y 860au a’r 870au drylliodd eu Byddin Fawr deyrnasoedd Seisnig Northumbria, East Anglia a Mersia y naill ar ôl y llall. Roedd Ynys Môn, calon Gwynedd, yn agored i’w llongau.
Yn 856 glaniodd llynges Ddanaidd ar Fôn. Aeth Rhodri i’w cyfarfod a’u trechu, a lladd eu harweinydd, Horm. Roedd y fuddugoliaeth mor fawr nes ei chofnodi yn Iwerddon, ym Mlwyddnodion Ulster, sy’n enwi lladdwr Horm fel Rhodri fab Merfyn, brenin Cymru. Cred llawer o haneswyr mai er clod i fuddugoliaeth Rhodri yr ysgrifennodd y bardd Gwyddelig Sedulius Scottus, yn llys Liège dros y môr, ei gerddi Lladin ar fuddugoliaeth fawr dros y Gwŷr o’r Gogledd.FfynonellauThe Annals of Ulster, year 856 ↗Corpus of Electronic Texts (CELT), Coleg Prifysgol Corc (Saesneg)“Lladdwyd Horm, pennaeth y Duon Estron, gan Rodri fab Merfyn, brenin Cymru.” (U856.6)Wales and the Britons, 350–1064T. M. Charles-Edwards, Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2013 (Saesneg)Hanes Cymru o’r Rhufeiniaid hyd Ruffudd ap Llywelyn: Merfyn a Rhodri, rhyfeloedd y Llychlynwyr, yr Annales Cambriae ac achau Harley a luniwyd yn amser Owain ap Hywel.
Lladdwyd Horm, pennaeth y Duon Estron, gan Rodri fab Merfyn, brenin Cymru.
Blwyddnodion Ulster, 856
Yn 877 daeth y Daniaid yn ôl yn eu nerth. Mae cronicl Cymru yn cofio ‘gwaith dydd Sul ym Môn’, ac wedi hynny croesodd Rhodri i Iwerddon. Mae Blwyddnodion Ulster yn cofnodi ei ddyfodiad: roedd Rhodri fab Merfyn, brenin y Brythoniaid, wedi dod i Iwerddon ar ffo rhag y Duon Estron. Nid arhosodd. Y flwyddyn wedyn roedd yn ôl yng Ngwynedd, ac yn 878 syrthiodd yn ymladd Saeson Mersia, a’i fab Gwriad wrth ei ochr.FfynonellauAnnales Cambriae (The Annals of Wales), the Harleian text, 447–954 ↗Cyfieithiad Saesneg, Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)Cronicl y Cymry, flwyddyn wrth flwyddyn: “Bu farw Merfyn”; “Lladdwyd Rhodri a’i fab Gwriad gan y Saeson”; “Gwaith Conwy. Dial Rhodri gan Dduw”; “Bu farw’r Brenin Cadell fab Rhodri”; “Bu farw Anarawd brenin y Brythoniaid”; “Aeth Hywel i Rufain”; “Bu farw Hywel brenin y Brythoniaid, a elwir y Da”. Gall ei flynyddoedd fod flwyddyn y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.The Annals of Ulster, year 877 ↗Corpus of Electronic Texts (CELT), Coleg Prifysgol Corc (Saesneg)“Daeth Rhodri fab Merfyn, brenin y Brythoniaid, i Iwerddon ar ffo rhag y Duon Estron.” (U877.3)The Annals of Ulster, year 878 ↗Corpus of Electronic Texts (CELT), Coleg Prifysgol Corc (Saesneg)“Lladdwyd Rhodri fab Merfyn, brenin y Brythoniaid, gan y Saeson.” (U878.1) Daw marwnad ar gân ar ei ôl: “Rhodri o Fanaw, ysblennydd yma”.
Ni adawodd ei feibion i bethau fod. Yn 881 daeth y Mersiaid eto, ac yn aber afon Conwy drylliodd Anarawd ap Rhodri a’i frodyr hwy. Mae’r Annales Cambriae yn galw’r frwydr yn ‘ddial Rhodri gan Dduw’, ac fe’i cofiwyd byth wedyn fel Dial Rhodri. Ni chipiodd yr un fyddin Seisnig Wynedd am ddau gan mlynedd.FfynhonnellAnnales Cambriae (The Annals of Wales), the Harleian text, 447–954 ↗Cyfieithiad Saesneg, Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)Cronicl y Cymry, flwyddyn wrth flwyddyn: “Bu farw Merfyn”; “Lladdwyd Rhodri a’i fab Gwriad gan y Saeson”; “Gwaith Conwy. Dial Rhodri gan Dduw”; “Bu farw’r Brenin Cadell fab Rhodri”; “Bu farw Anarawd brenin y Brythoniaid”; “Aeth Hywel i Rufain”; “Bu farw Hywel brenin y Brythoniaid, a elwir y Da”. Gall ei flynyddoedd fod flwyddyn y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.
Dim ond dau reolwr yng Nghymru a alwyd yn Fawr: Rhodri, a Llywelyn ab Iorwerth, Llywelyn Fawr. Enillodd Rhodri yr enw drwy ddod â’r rhan fwyaf o Gymru dan un tŷ, a thrwy ei dal yn erbyn y Llychlynwyr pan syrthiodd y teyrnasoedd o’i gwmpas. Byddai Cymru’n cael ei huno eto, gan ei ddisgynyddion Hywel Dda a Gruffudd ap Llywelyn, ond Rhodri a ddangosodd gyntaf y gellid ei wneud.
Ysgrifennodd Gerallt Gymro dri chan mlynedd yn ddiweddarach fod Rhodri wedi rhannu Cymru rhwng ei dri mab, Merfyn, Anarawd a Chadell, ac mai’r de oedd cyfran Cadell. Mae Gerallt yn enwi tair prif sedd frenhinol Cymru: Aberffraw yn y gogledd, Dinefwr yn y de, a Phengwern ym Mhowys. Daeth Aberffraw yn sedd llinach Anarawd a Dinefwr yn sedd llinach Cadell, ac roedd tywysogion Gwynedd, Deheubarth a Phowys i gyd yn falch o gael eu galw’n llinach Rhodri.FfynonellauThe Description of Wales, book II, chapter 10 ↗Gerallt Gymro, 1194; cyfieithiad Saesneg Syr Richard Colt Hoare; Project Gutenberg (Saesneg)Pe baent yn anwahanadwy, byddent yn anorchfygol. Hen ŵr Pencader wrth Harri II: gellir yn awr, O frenin, flino’r genedl hon … ac ni thybiaf y bydd unrhyw genedl arall na hon o Gymru, nac unrhyw iaith arall … yn ateb dros y gornel hon o’r ddaear ar ddydd y farn fawr.The Description of Wales, book I, chapter 4: Cantreds, royal palaces and cathedrals ↗Gerallt Gymro, 1194; A Vision of Britain through Time (Saesneg)Tair sedd frenhinol Cymru: Dinefwr yn y De, Aberffraw yn y Gogledd, a Phengwern ym Mhowys.
O Anarawd y daeth Gruffudd ap Cynan, Owain Gwynedd, Llywelyn Fawr a Llywelyn ap Gruffudd. O Gadell y daeth Hywel Dda a’r Arglwydd Rhys. Roedd gwaed Rhodri yn Owain Glyndŵr o’r ddwy ochr, a thrwy linach yr Arglwydd Rhys yn y Tuduriaid hefyd. Mae bron pob enw mawr yn hanes Cymru’r Oesoedd Canol yn mynd yn ôl at Rodri Mawr.
Brenhinoedd a thywysogion Cymru, o Ferfyn Frych a Rhodri Mawr hyd Lywelyn ein Llyw Olaf, pob un â’i dudalen ei hun.
Brenhinoedd a thywysogion pob teyrnas → Erthygl: Hywel Dda a chyfraith Cymru → Cyfreithiau Hywel Dda → Erthygl: yr Arglwydd Rhys → Erthygl: Nest ferch Rhys → Erthygl: y wlad na fynnai ei gorchfygu → Coed teulu →
Mae Merfyn Frych yn marw a’i fab Rhodri yn dod yn frenin Gwynedd. Fe’i cofir fel Rhodri Mawr.
Rhodri ap MerfynMae Rhodri Mawr yn lladd yr arweinydd Danaidd Horm ar Ynys Môn ac yn rheoli rhan helaeth o Gymru.
Rhodri Mawr yn trechu’r LlychlynwyrDrwy ei briodas ag Angharad, mae Rhodri Mawr yn ennill Seisyllwg yn y de-orllewin. Mae bellach yn rheoli’r rhan fwyaf o Gymru.
Rhodri yn ennill SeisyllwgMae Rhodri Mawr yn marw yn ymladd y Mersiaid. Mae ei feibion yn rhannu ei deyrnasoedd, ac mae ei ddisgynyddion yn rheoli yng Nghymru am bedwar can mlynedd.
Cwymp Rhodri MawrMae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Llinach frenhinol Aberffraw, o Faelgwn hyd at dywysogion olaf Cymru.
1/11Maelgwn Gwynedd d. c. 547CC
2/11Cadwallon ap Cadfan d. 634MF
3/11Merfyn Frych d. 844RM
4/11Rhodri Mawr d. 878GC
5/11Gruffudd ap Cynan c. 1055–1137OG
6/11Owain Gwynedd c. 1100–1170LF
7/11Llywelyn Fawr c. 1173–1240DL
8/11Dafydd ap Llywelyn c. 1212–1246LG
9/11Llywelyn ap Gruffudd c. 1223–1282DG
10/11Dafydd ap Gruffudd c. 1238–1283GL
11/11Gwenllian ferch Llywelyn 1282–1337Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap GwylogEglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.
ElfoddwY mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.
NenniusBrenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.
Merfyn FrychYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf