Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd

d. 809

Elfoddw

Eglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.

Llun: Eglwys Gadeiriol Bangor, ar safle mynachlog Deiniol o’r chweched ganrif · Denis Egan, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
d. 809 (wedi’i gofnodi) Archesgob Gwynedd Oes y Brenhinoedd Saint a ffydd
Eglwys Gadeiriol Bangor, hen eglwys esgobion Gwynedd
Eglwys Gadeiriol Bangor, hen eglwys esgobion Gwynedd · Llun: Wikimedia Commons · Denis Egan, CC BY 2.0

Elfoddw oedd prif esgob Gwynedd ar ddiwedd yr wythfed ganrif, yr eglwyswr a ddaeth ag Eglwys y Brythoniaid yn 768 i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg. Fe’i cofiwyd fel esgob sancteiddiaf ac athro mawr, a daeth Hanes y Brythoniaid, yr hanes cyntaf am Brydain a ysgrifennwyd yng Nghymru, allan o’i ysgol ef.

PrydBu farw 809
TeitlPrif esgob yng ngwlad Gwynedd
Cysylltir âChaergybi, a Bangor
Enwog amBasg 768
Ei ddisgyblNennius

Elbodug#

Ysgrifennir ei enw mewn llawer ffordd yn yr hen lyfrau: Elbodug, Elbodg ac Elvodugus yn Lladin, Elfodd ac Elfoddw yn Gymraeg. Mae’r rhan fwyaf o’r traddodiadau’n ei gysylltu â mynachlog Sant Cybi yng Nghaergybi ym Môn, lle ymddengys iddo fod pan oedd yn ifanc, ac mae traddodiad Cymru’n ei gyfrif ymhlith esgobion cynnar Bangor, yr oedd ei hesgobaeth yn cyfateb i deyrnas Gwynedd.

Dyddiad y Pasg#

Am ganrif a hanner roedd y Brythoniaid wedi cadw eu dull eu hunain o gyfrif y Pasg, yn hŷn na’r un a ddefnyddid yn Rhufain ac ymhlith y Saeson, ac yn 602 a 603 roedd eu hesgobion wedi gwrthod ei newid. Perswadiodd Elfoddw, a oedd yn ŵr gweddol ifanc o hyd, hwy. Mae’r Annales Cambriae yn cofnodi yn 768: ‘Newidir y Pasg ymhlith y Brythoniaid, ac Elbodug gŵr Duw yn ei ddiwygio’, a dywed Brut y Tywysogion: ‘Symudwyd y Pasg i’r Brythoniaid, ac Elbodius gwas Duw a’i symudodd.’ Roedd yn newid mawr, a wnaed drwy berswâd ac nid drwy rym, a daeth ag Eglwys Cymru i gydgamu â gweddill y byd Cristnogol.

Ysgolhaig a ddarllenai Beda#

Darllenai Elfoddw yn eang. Mae ei ddisgybl yn dweud wrthym ei fod wedi astudio gweithiau Beda, ysgolhaig mawr Northumbria a oedd wedi ysgrifennu am gwestiwn y Pasg ac am hanes Prydain. Mae esgob o Gymro’n darllen y dysg Seisnig diweddaraf yn dangos mor agored oedd Eglwys Gwynedd i’r byd ehangach.

Athro Nennius#

Mae un teulu o gopïau o Hanes y Brythoniaid yn enwi ei awdur yn ‘Nennius, disgybl Elvodugus’, ac yn galw Elfoddw yn ‘yr esgob sancteiddiaf’. Felly daeth y llyfr sy’n cadw’r hanes cynharaf am frwydrau Arthur, am Wrtheyrn ac am Gunedda allan o ysgol Elfoddw.

Prif esgob Gwynedd#

Mae’r Annales Cambriae yn cofnodi ei farw yn 809 ag anrhydedd mawr: ‘Aeth Elbodug, archesgob gwlad Gwynedd, at yr Arglwydd.’ Golygai’r teitl brif esgob y deyrnas, ac mae Brut y Tywysogion hefyd yn ei gofio fel archesgob Gwynedd.

Awduron a gofnododd Gymru gynnar

Y mynachod, yr ysgolheigion, y storïwyr a’r copïwyr a ysgrifennodd hanes Cymru gynnar, o Gildas hyd filwr Calais, pob un â’i dudalen ei hun.

Yr hanesion cyntaf, 500–900

Ysgolheigion Llanbadarn a Llancarfan, 1050–1150

Oes Sieffre a Gerallt, 1130–1225

Copïwyr a chroniclwyr, 1350–1600

Erthygl: yr awduron a gofnododd Gymru gynnar → Y Brutiau: croniclau Cymru → Hen lyfrau Cymru → Llyfrau ac awduron →

Hefyd yn yr oes hon

fl. 8th century

Elisedd ap Gwylog

Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)

Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.

Elisedd ap Gwylog
fl. c. 829

Nennius

Hanesydd y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

Y mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.

Nennius
d. 844

Merfyn Frych

Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.

Merfyn Frych
d. 855

Cyngen ap Cadell

Y brenin a gododd Biler Eliseg (wedi’i gofnodi)

Brenin olaf hen linach Powys. Cododd Biler Eliseg i anrhydeddu ei gyndad a bu farw ar bererindod yn Rhufain.

Cyngen ap Cadell

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf