Elisedd ap Gwylog
Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap Gwylog
Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd
d. 809
Eglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.
Llun: Eglwys Gadeiriol Bangor, ar safle mynachlog Deiniol o’r chweched ganrif · Denis Egan, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Elfoddw oedd prif esgob Gwynedd ar ddiwedd yr wythfed ganrif, yr eglwyswr a ddaeth ag Eglwys y Brythoniaid yn 768 i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg. Fe’i cofiwyd fel esgob sancteiddiaf ac athro mawr, a daeth Hanes y Brythoniaid, yr hanes cyntaf am Brydain a ysgrifennwyd yng Nghymru, allan o’i ysgol ef.FfynonellauElfodd, bishop (died 809) ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYmddengys ei enw fel Elbodugus ac Elbodg (Llawysgrif Harley 3859) ac Elvodugus (Nennius), Elbodu(g) yn yr Hen Gymraeg; mae’n enwog am fabwysiadu yn 768 Basg Rhufain, a wrthodwyd gan Eglwys Cymru yn 602–3; mae’r rhan fwyaf o’r traddodiadau’n ei gysylltu â mynachlog Cybi yng Nghaergybi; mae’r honiad iddo ddod yn esgob Bangor yn 755 yn dibynnu ar awdurdod diweddar; mae Nennius, sy’n ei alw ei hun yn ddisgybl i Elfodd, ‘Elvodugi discipulus’, yn ei alw’n ‘episcopus sanctissimus’, yr esgob sancteiddiaf; mae cofnod ei farw yn 809 yn ei alw’n ‘archiepiscopus Guenedote regione’, prif esgob yng ngwlad Gwynedd.Elfodd ↗Wikipedia (Saesneg)Elfodd, Elvodug neu Elfoddw (Lladin Elbodus neu Elbodius; bu farw 809), esgob Cymreig y priodolir iddo ddod ag eglwys Cymru i dderbyn dull Rhufain o gyfrif y Pasg; ymddengys iddo fod yn gysylltiedig â’r fynachlog yng Nghaergybi pan oedd yn ifanc ac roedd yn weddol ifanc o hyd pan berswadiodd eglwys Cymru yn 768 i gydymffurfio â Rhufain; Brut y Tywysogion: ‘symudwyd y Pasg i’r Brythoniaid, ac Elbodius gwas Duw a’i symudodd’; cofnodir ei farw dan 809, a geilw’r Brut ef yn ‘archesgob Gwynedd’; mae Nennius, ei ddisgybl, yn ei alw’n ‘esgob sancteiddiaf’ ac yn dangos i Elfodd astudio gweithiau Beda.
| Pryd | Bu farw 809 |
|---|---|
| Teitl | Prif esgob yng ngwlad Gwynedd |
| Cysylltir â | Chaergybi, a Bangor |
| Enwog am | Basg 768 |
| Ei ddisgybl | Nennius |
Ysgrifennir ei enw mewn llawer ffordd yn yr hen lyfrau: Elbodug, Elbodg ac Elvodugus yn Lladin, Elfodd ac Elfoddw yn Gymraeg. Mae’r rhan fwyaf o’r traddodiadau’n ei gysylltu â mynachlog Sant Cybi yng Nghaergybi ym Môn, lle ymddengys iddo fod pan oedd yn ifanc, ac mae traddodiad Cymru’n ei gyfrif ymhlith esgobion cynnar Bangor, yr oedd ei hesgobaeth yn cyfateb i deyrnas Gwynedd.FfynonellauElfodd, bishop (died 809) ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYmddengys ei enw fel Elbodugus ac Elbodg (Llawysgrif Harley 3859) ac Elvodugus (Nennius), Elbodu(g) yn yr Hen Gymraeg; mae’n enwog am fabwysiadu yn 768 Basg Rhufain, a wrthodwyd gan Eglwys Cymru yn 602–3; mae’r rhan fwyaf o’r traddodiadau’n ei gysylltu â mynachlog Cybi yng Nghaergybi; mae’r honiad iddo ddod yn esgob Bangor yn 755 yn dibynnu ar awdurdod diweddar; mae Nennius, sy’n ei alw ei hun yn ddisgybl i Elfodd, ‘Elvodugi discipulus’, yn ei alw’n ‘episcopus sanctissimus’, yr esgob sancteiddiaf; mae cofnod ei farw yn 809 yn ei alw’n ‘archiepiscopus Guenedote regione’, prif esgob yng ngwlad Gwynedd.Elfodd ↗Wikipedia (Saesneg)Elfodd, Elvodug neu Elfoddw (Lladin Elbodus neu Elbodius; bu farw 809), esgob Cymreig y priodolir iddo ddod ag eglwys Cymru i dderbyn dull Rhufain o gyfrif y Pasg; ymddengys iddo fod yn gysylltiedig â’r fynachlog yng Nghaergybi pan oedd yn ifanc ac roedd yn weddol ifanc o hyd pan berswadiodd eglwys Cymru yn 768 i gydymffurfio â Rhufain; Brut y Tywysogion: ‘symudwyd y Pasg i’r Brythoniaid, ac Elbodius gwas Duw a’i symudodd’; cofnodir ei farw dan 809, a geilw’r Brut ef yn ‘archesgob Gwynedd’; mae Nennius, ei ddisgybl, yn ei alw’n ‘esgob sancteiddiaf’ ac yn dangos i Elfodd astudio gweithiau Beda.
Am ganrif a hanner roedd y Brythoniaid wedi cadw eu dull eu hunain o gyfrif y Pasg, yn hŷn na’r un a ddefnyddid yn Rhufain ac ymhlith y Saeson, ac yn 602 a 603 roedd eu hesgobion wedi gwrthod ei newid. Perswadiodd Elfoddw, a oedd yn ŵr gweddol ifanc o hyd, hwy. Mae’r Annales Cambriae yn cofnodi yn 768: ‘Newidir y Pasg ymhlith y Brythoniaid, ac Elbodug gŵr Duw yn ei ddiwygio’, a dywed Brut y Tywysogion: ‘Symudwyd y Pasg i’r Brythoniaid, ac Elbodius gwas Duw a’i symudodd.’ Roedd yn newid mawr, a wnaed drwy berswâd ac nid drwy rym, a daeth ag Eglwys Cymru i gydgamu â gweddill y byd Cristnogol.FfynonellauElfodd ↗Wikipedia (Saesneg)Elfodd, Elvodug neu Elfoddw (Lladin Elbodus neu Elbodius; bu farw 809), esgob Cymreig y priodolir iddo ddod ag eglwys Cymru i dderbyn dull Rhufain o gyfrif y Pasg; ymddengys iddo fod yn gysylltiedig â’r fynachlog yng Nghaergybi pan oedd yn ifanc ac roedd yn weddol ifanc o hyd pan berswadiodd eglwys Cymru yn 768 i gydymffurfio â Rhufain; Brut y Tywysogion: ‘symudwyd y Pasg i’r Brythoniaid, ac Elbodius gwas Duw a’i symudodd’; cofnodir ei farw dan 809, a geilw’r Brut ef yn ‘archesgob Gwynedd’; mae Nennius, ei ddisgybl, yn ei alw’n ‘esgob sancteiddiaf’ ac yn dangos i Elfodd astudio gweithiau Beda.Elfodd, bishop (died 809) ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYmddengys ei enw fel Elbodugus ac Elbodg (Llawysgrif Harley 3859) ac Elvodugus (Nennius), Elbodu(g) yn yr Hen Gymraeg; mae’n enwog am fabwysiadu yn 768 Basg Rhufain, a wrthodwyd gan Eglwys Cymru yn 602–3; mae’r rhan fwyaf o’r traddodiadau’n ei gysylltu â mynachlog Cybi yng Nghaergybi; mae’r honiad iddo ddod yn esgob Bangor yn 755 yn dibynnu ar awdurdod diweddar; mae Nennius, sy’n ei alw ei hun yn ddisgybl i Elfodd, ‘Elvodugi discipulus’, yn ei alw’n ‘episcopus sanctissimus’, yr esgob sancteiddiaf; mae cofnod ei farw yn 809 yn ei alw’n ‘archiepiscopus Guenedote regione’, prif esgob yng ngwlad Gwynedd.Annales Cambriae (The Annals of Wales), the Harleian text, 447–954 ↗Cyfieithiad Saesneg, Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)Cronicl y Cymry, flwyddyn wrth flwyddyn: “Bu farw Merfyn”; “Lladdwyd Rhodri a’i fab Gwriad gan y Saeson”; “Gwaith Conwy. Dial Rhodri gan Dduw”; “Bu farw’r Brenin Cadell fab Rhodri”; “Bu farw Anarawd brenin y Brythoniaid”; “Aeth Hywel i Rufain”; “Bu farw Hywel brenin y Brythoniaid, a elwir y Da”. Gall ei flynyddoedd fod flwyddyn y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.
Darllenai Elfoddw yn eang. Mae ei ddisgybl yn dweud wrthym ei fod wedi astudio gweithiau Beda, ysgolhaig mawr Northumbria a oedd wedi ysgrifennu am gwestiwn y Pasg ac am hanes Prydain. Mae esgob o Gymro’n darllen y dysg Seisnig diweddaraf yn dangos mor agored oedd Eglwys Gwynedd i’r byd ehangach.FfynhonnellElfodd ↗Wikipedia (Saesneg)Elfodd, Elvodug neu Elfoddw (Lladin Elbodus neu Elbodius; bu farw 809), esgob Cymreig y priodolir iddo ddod ag eglwys Cymru i dderbyn dull Rhufain o gyfrif y Pasg; ymddengys iddo fod yn gysylltiedig â’r fynachlog yng Nghaergybi pan oedd yn ifanc ac roedd yn weddol ifanc o hyd pan berswadiodd eglwys Cymru yn 768 i gydymffurfio â Rhufain; Brut y Tywysogion: ‘symudwyd y Pasg i’r Brythoniaid, ac Elbodius gwas Duw a’i symudodd’; cofnodir ei farw dan 809, a geilw’r Brut ef yn ‘archesgob Gwynedd’; mae Nennius, ei ddisgybl, yn ei alw’n ‘esgob sancteiddiaf’ ac yn dangos i Elfodd astudio gweithiau Beda.
Mae un teulu o gopïau o Hanes y Brythoniaid yn enwi ei awdur yn ‘Nennius, disgybl Elvodugus’, ac yn galw Elfoddw yn ‘yr esgob sancteiddiaf’. Felly daeth y llyfr sy’n cadw’r hanes cynharaf am frwydrau Arthur, am Wrtheyrn ac am Gunedda allan o ysgol Elfoddw.FfynonellauElfodd, bishop (died 809) ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYmddengys ei enw fel Elbodugus ac Elbodg (Llawysgrif Harley 3859) ac Elvodugus (Nennius), Elbodu(g) yn yr Hen Gymraeg; mae’n enwog am fabwysiadu yn 768 Basg Rhufain, a wrthodwyd gan Eglwys Cymru yn 602–3; mae’r rhan fwyaf o’r traddodiadau’n ei gysylltu â mynachlog Cybi yng Nghaergybi; mae’r honiad iddo ddod yn esgob Bangor yn 755 yn dibynnu ar awdurdod diweddar; mae Nennius, sy’n ei alw ei hun yn ddisgybl i Elfodd, ‘Elvodugi discipulus’, yn ei alw’n ‘episcopus sanctissimus’, yr esgob sancteiddiaf; mae cofnod ei farw yn 809 yn ei alw’n ‘archiepiscopus Guenedote regione’, prif esgob yng ngwlad Gwynedd.History of the Britons (Historia Brittonum) ↗tua 829; cyfieithiad Saesneg J. A. Giles; Project Gutenberg (Saesneg)Yna yr ymladdodd Arthur fawrfrydig, gyda holl frenhinoedd a llu Prydain, yn erbyn y Saeson, hyd at fryn Baddon. Y beirdd cyntaf: Talhaearn Tad Awen, Aneirin, Taliesin, Blwchfardd a Chian. Mae’r cyfrif yn rhedeg hyd bedwaredd flwyddyn y Brenin Merfyn, a gelwir yr awdur yn ddisgybl i Sant Elfoddw.
Mae’r Annales Cambriae yn cofnodi ei farw yn 809 ag anrhydedd mawr: ‘Aeth Elbodug, archesgob gwlad Gwynedd, at yr Arglwydd.’ Golygai’r teitl brif esgob y deyrnas, ac mae Brut y Tywysogion hefyd yn ei gofio fel archesgob Gwynedd.FfynonellauElfodd, bishop (died 809) ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYmddengys ei enw fel Elbodugus ac Elbodg (Llawysgrif Harley 3859) ac Elvodugus (Nennius), Elbodu(g) yn yr Hen Gymraeg; mae’n enwog am fabwysiadu yn 768 Basg Rhufain, a wrthodwyd gan Eglwys Cymru yn 602–3; mae’r rhan fwyaf o’r traddodiadau’n ei gysylltu â mynachlog Cybi yng Nghaergybi; mae’r honiad iddo ddod yn esgob Bangor yn 755 yn dibynnu ar awdurdod diweddar; mae Nennius, sy’n ei alw ei hun yn ddisgybl i Elfodd, ‘Elvodugi discipulus’, yn ei alw’n ‘episcopus sanctissimus’, yr esgob sancteiddiaf; mae cofnod ei farw yn 809 yn ei alw’n ‘archiepiscopus Guenedote regione’, prif esgob yng ngwlad Gwynedd.Elfodd ↗Wikipedia (Saesneg)Elfodd, Elvodug neu Elfoddw (Lladin Elbodus neu Elbodius; bu farw 809), esgob Cymreig y priodolir iddo ddod ag eglwys Cymru i dderbyn dull Rhufain o gyfrif y Pasg; ymddengys iddo fod yn gysylltiedig â’r fynachlog yng Nghaergybi pan oedd yn ifanc ac roedd yn weddol ifanc o hyd pan berswadiodd eglwys Cymru yn 768 i gydymffurfio â Rhufain; Brut y Tywysogion: ‘symudwyd y Pasg i’r Brythoniaid, ac Elbodius gwas Duw a’i symudodd’; cofnodir ei farw dan 809, a geilw’r Brut ef yn ‘archesgob Gwynedd’; mae Nennius, ei ddisgybl, yn ei alw’n ‘esgob sancteiddiaf’ ac yn dangos i Elfodd astudio gweithiau Beda.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Y mynachod, yr ysgolheigion, y storïwyr a’r copïwyr a ysgrifennodd hanes Cymru gynnar, o Gildas hyd filwr Calais, pob un â’i dudalen ei hun.
Erthygl: yr awduron a gofnododd Gymru gynnar → Y Brutiau: croniclau Cymru → Hen lyfrau Cymru → Llyfrau ac awduron →
Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap GwylogY mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.
NenniusBrenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.
Merfyn FrychBrenin olaf hen linach Powys. Cododd Biler Eliseg i anrhydeddu ei gyndad a bu farw ar bererindod yn Rhufain.
Cyngen ap CadellYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf