Humphrey Llwyd o Ddinbych a luniodd y map printiedig cyntaf o Gymru fel gwlad ar ei phen ei hun, a daeth ei hanes am frenhinoedd a thywysogion Cymru yn brif hanes Cymru am fwy na thair canrif. Yn ysgolhaig, yn gasglwr llyfrau ac yn aelod seneddol, fe’i cofir yn un o ffigyrau mawr Dadeni Cymru.FfynonellauLlwyd (Lhuyd), Humphrey (c. 1527 – 1568), antiquary and map-maker ↗Huw Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned tua 1527 yn Ninbych, unig blentyn Robert Llwyd, Clerc Gwaith Castell Dinbych, a Joan, merch Lewis Piggott, o gangen o deulu Llwyd-Rossendale Foxhall, a olrheiniai ei dras i Einion Efell o Gynllaith; B.A. 1547 ac M.A. o Goleg y Trwyn Pres, Rhydychen, 1551; yn 1553 aeth i wasanaeth Henry Fitzalan, Iarll Arundel, a gweithredu drosto mewn materion eiddo; AS dros East Grinstead yn 1559; helpodd gasglu llyfrau i lyfrgell yr Iarll ac i John, Arglwydd Lumley, gan gasglu llyfrgell fawr ei hun, ac mae’r llyfrgelloedd hyn, a brynwyd gan Iago I, bellach yn rhan o’r Casgliad Brenhinol yn y Llyfrgell Brydeinig, a dros drigain cyfrol yn dwyn llofnod Llwyd neu Lumley; priododd Barbara Lumley a bu iddynt chwech o blant; erbyn 1563 roedd yn ôl yn Ninbych, yn byw o fewn muriau’r castell, yn henadur, ac yn AS dros Fwrdeistrefi Dinbych, ac yn y Senedd honno dywedir iddo helpu i lywio drwodd y Mesur i gyfieithu’r Beibl a’r Llyfr Gweddi i’r Gymraeg, fel y tystia marwnad Gruffudd Hiraethog; adwaenai William Salesbury yn dda; ar daith i’r Cyfandir yn 1566–7 cyflwynodd Richard Clough ef i Abraham Ortelius, a thrwyddo daeth yn awdurdod ar hanes, iaith ac enwau lleoedd Cymru; bu farw yn Ninbych ar 21 Awst 1568 a’i gladdu yn eglwys Sant Marcella, lle mae ei gofeb yn ei alw’n ‘A famus worthy wight’; ffurfiodd ei Cronica Walliae (1559), cyfieithiad Saesneg o gronicl Cymraeg gydag ychwanegiadau, sail Historie of Cambria David Powel (1584), prif hanes Cymru hyd yr ugeinfed ganrif; argraffodd Ortelius ei lythyr De Mona Druidum insula, am Fôn, yn 1570; cyhoeddwyd Commentarioli Britannicae descriptionis fragmentum yn 1572; ymddangosodd ei fap o Gymru, Cambriae typus, y map cyhoeddedig cyntaf o Gymru, yn y Theatrum yn 1573 ac roedd yn dal i’w gyhoeddi yn 1741.Cambriae Typus ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’i wneud gan Humphrey Llwyd, polymath o oes Elisabeth, a’i gyhoeddi gan Abraham Ortelius yn Additamentum 1573 i’w atlas Theatrum Orbis Terrarum (awgryma’r Llyfrgell Genedlaethol 1574), dyma’r map printiedig cyntaf i ddangos Cymru fel gwlad ar wahân; mae’r enwau mewn Lladin, Saesneg a Chymraeg; mae llong ym Mae Ceredigion ac anghenfil môr ym Môr Iwerddon; defnyddiodd Mercator ef yn ei atlas yn 1607, ac aeth drwy bum diwygiad.Humphrey Llwyd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn 1527 yn Foxhall, Dinbych; Coleg Brasenose, Rhydychen; meddyg i iarll Arundel; AS dros East Grinstead yn 1559 a bwrdeistrefi Dinbych yn 1563; lluniodd fap printiedig cyntaf Cymru i Ortelius, map a fu mewn defnydd hyd y ddeunawfed ganrif; fersiwn Saesneg o Frut y Tywysogion oedd ei Cronica Walliae (1559), a bathodd ei Commentarioli Britannicae Descriptionis Fragmentum (1568) y term “British Empire”; bu farw yn Ninbych ar 31 Awst 1568 ac mae’n gorwedd yn Eglwys Sant Marchell, yr Eglwys Wen.
Ganed Humphrey tua 1527 yn Ninbych, unig blentyn Robert Llwyd, clerc gwaith Castell Dinbych, o deulu Foxhall, a olrheiniai eu llinach i Einion Efell o Gynllaith. Astudiodd yn Rhydychen a chymerodd ei MA yng Ngholeg y Trwyn Pres yn 1551. Ei arwyddair oedd Hwy pery klod na golyd.FfynonellauLlwyd (Lhuyd), Humphrey (c. 1527 – 1568), antiquary and map-maker ↗Huw Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned tua 1527 yn Ninbych, unig blentyn Robert Llwyd, Clerc Gwaith Castell Dinbych, a Joan, merch Lewis Piggott, o gangen o deulu Llwyd-Rossendale Foxhall, a olrheiniai ei dras i Einion Efell o Gynllaith; B.A. 1547 ac M.A. o Goleg y Trwyn Pres, Rhydychen, 1551; yn 1553 aeth i wasanaeth Henry Fitzalan, Iarll Arundel, a gweithredu drosto mewn materion eiddo; AS dros East Grinstead yn 1559; helpodd gasglu llyfrau i lyfrgell yr Iarll ac i John, Arglwydd Lumley, gan gasglu llyfrgell fawr ei hun, ac mae’r llyfrgelloedd hyn, a brynwyd gan Iago I, bellach yn rhan o’r Casgliad Brenhinol yn y Llyfrgell Brydeinig, a dros drigain cyfrol yn dwyn llofnod Llwyd neu Lumley; priododd Barbara Lumley a bu iddynt chwech o blant; erbyn 1563 roedd yn ôl yn Ninbych, yn byw o fewn muriau’r castell, yn henadur, ac yn AS dros Fwrdeistrefi Dinbych, ac yn y Senedd honno dywedir iddo helpu i lywio drwodd y Mesur i gyfieithu’r Beibl a’r Llyfr Gweddi i’r Gymraeg, fel y tystia marwnad Gruffudd Hiraethog; adwaenai William Salesbury yn dda; ar daith i’r Cyfandir yn 1566–7 cyflwynodd Richard Clough ef i Abraham Ortelius, a thrwyddo daeth yn awdurdod ar hanes, iaith ac enwau lleoedd Cymru; bu farw yn Ninbych ar 21 Awst 1568 a’i gladdu yn eglwys Sant Marcella, lle mae ei gofeb yn ei alw’n ‘A famus worthy wight’; ffurfiodd ei Cronica Walliae (1559), cyfieithiad Saesneg o gronicl Cymraeg gydag ychwanegiadau, sail Historie of Cambria David Powel (1584), prif hanes Cymru hyd yr ugeinfed ganrif; argraffodd Ortelius ei lythyr De Mona Druidum insula, am Fôn, yn 1570; cyhoeddwyd Commentarioli Britannicae descriptionis fragmentum yn 1572; ymddangosodd ei fap o Gymru, Cambriae typus, y map cyhoeddedig cyntaf o Gymru, yn y Theatrum yn 1573 ac roedd yn dal i’w gyhoeddi yn 1741.Humphrey Lhuyd ↗Wicipedia CymraegMeddyg, cartograffydd, hynafiaethydd ac awdur o Gymru (1527 – 21 Awst 1568); ganed yn Foxhall yn Ninbych; addysgwyd yng Ngholeg y Trwyn Pres, Rhydychen; ei lyfrgell ef, gyda llyfrgell Arundel, oedd craidd y Casgliad Brenhinol, a gedwir heddiw yn y Llyfrgell Brydeinig; ei arwyddair oedd ‘Hwy pery klod na golyd’; cedwir marwnad iddo gan Lewis ab Edward; bu farw yn Ninbych a’i gladdu yn yr Eglwys Wen yno; cyhoeddodd hefyd The Description of Cambria, fersiwn helaethach o lyfryn gan Syr John Prise o Aberhonddu, a ddefnyddiodd David Powel yn sylfaen i’w Historie of Cambria (1584); ymddangosodd dau o’i fapiau yn Theatrum Orbis Terrarum Ortelius yn 1573, Cambriae Typus ac Angliae Regni Florentissimi Nova Descriptio, y mapiau cyntaf o’r gwledydd hyn i’w hargraffu ar wahân; lluniodd Reol Tintur herodraeth, ‘metal should not be put on metal, nor colour on colour’, a ddilynir hyd heddiw.Humphrey Llwyd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn 1527 yn Foxhall, Dinbych; Coleg Brasenose, Rhydychen; meddyg i iarll Arundel; AS dros East Grinstead yn 1559 a bwrdeistrefi Dinbych yn 1563; lluniodd fap printiedig cyntaf Cymru i Ortelius, map a fu mewn defnydd hyd y ddeunawfed ganrif; fersiwn Saesneg o Frut y Tywysogion oedd ei Cronica Walliae (1559), a bathodd ei Commentarioli Britannicae Descriptionis Fragmentum (1568) y term “British Empire”; bu farw yn Ninbych ar 31 Awst 1568 ac mae’n gorwedd yn Eglwys Sant Marchell, yr Eglwys Wen.
Yn 1553 aeth i deulu Henry Fitzalan, Iarll Arundel, un o arglwyddi mawr y deyrnas, ac yn 1559 eisteddodd yn y senedd dros East Grinstead. Casglai lyfrau i’r iarll ac i’r Arglwydd Lumley, y priododd ei chwaer Barbara, a chododd lyfrgell wych ei hun. Prynwyd y llyfrgelloedd hynny’n ddiweddarach gan Iago I, ac maent wrth galon y Casgliad Brenhinol yn y Llyfrgell Brydeinig heddiw.FfynonellauLlwyd (Lhuyd), Humphrey (c. 1527 – 1568), antiquary and map-maker ↗Huw Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned tua 1527 yn Ninbych, unig blentyn Robert Llwyd, Clerc Gwaith Castell Dinbych, a Joan, merch Lewis Piggott, o gangen o deulu Llwyd-Rossendale Foxhall, a olrheiniai ei dras i Einion Efell o Gynllaith; B.A. 1547 ac M.A. o Goleg y Trwyn Pres, Rhydychen, 1551; yn 1553 aeth i wasanaeth Henry Fitzalan, Iarll Arundel, a gweithredu drosto mewn materion eiddo; AS dros East Grinstead yn 1559; helpodd gasglu llyfrau i lyfrgell yr Iarll ac i John, Arglwydd Lumley, gan gasglu llyfrgell fawr ei hun, ac mae’r llyfrgelloedd hyn, a brynwyd gan Iago I, bellach yn rhan o’r Casgliad Brenhinol yn y Llyfrgell Brydeinig, a dros drigain cyfrol yn dwyn llofnod Llwyd neu Lumley; priododd Barbara Lumley a bu iddynt chwech o blant; erbyn 1563 roedd yn ôl yn Ninbych, yn byw o fewn muriau’r castell, yn henadur, ac yn AS dros Fwrdeistrefi Dinbych, ac yn y Senedd honno dywedir iddo helpu i lywio drwodd y Mesur i gyfieithu’r Beibl a’r Llyfr Gweddi i’r Gymraeg, fel y tystia marwnad Gruffudd Hiraethog; adwaenai William Salesbury yn dda; ar daith i’r Cyfandir yn 1566–7 cyflwynodd Richard Clough ef i Abraham Ortelius, a thrwyddo daeth yn awdurdod ar hanes, iaith ac enwau lleoedd Cymru; bu farw yn Ninbych ar 21 Awst 1568 a’i gladdu yn eglwys Sant Marcella, lle mae ei gofeb yn ei alw’n ‘A famus worthy wight’; ffurfiodd ei Cronica Walliae (1559), cyfieithiad Saesneg o gronicl Cymraeg gydag ychwanegiadau, sail Historie of Cambria David Powel (1584), prif hanes Cymru hyd yr ugeinfed ganrif; argraffodd Ortelius ei lythyr De Mona Druidum insula, am Fôn, yn 1570; cyhoeddwyd Commentarioli Britannicae descriptionis fragmentum yn 1572; ymddangosodd ei fap o Gymru, Cambriae typus, y map cyhoeddedig cyntaf o Gymru, yn y Theatrum yn 1573 ac roedd yn dal i’w gyhoeddi yn 1741.Humphrey Lhuyd ↗Wicipedia CymraegMeddyg, cartograffydd, hynafiaethydd ac awdur o Gymru (1527 – 21 Awst 1568); ganed yn Foxhall yn Ninbych; addysgwyd yng Ngholeg y Trwyn Pres, Rhydychen; ei lyfrgell ef, gyda llyfrgell Arundel, oedd craidd y Casgliad Brenhinol, a gedwir heddiw yn y Llyfrgell Brydeinig; ei arwyddair oedd ‘Hwy pery klod na golyd’; cedwir marwnad iddo gan Lewis ab Edward; bu farw yn Ninbych a’i gladdu yn yr Eglwys Wen yno; cyhoeddodd hefyd The Description of Cambria, fersiwn helaethach o lyfryn gan Syr John Prise o Aberhonddu, a ddefnyddiodd David Powel yn sylfaen i’w Historie of Cambria (1584); ymddangosodd dau o’i fapiau yn Theatrum Orbis Terrarum Ortelius yn 1573, Cambriae Typus ac Angliae Regni Florentissimi Nova Descriptio, y mapiau cyntaf o’r gwledydd hyn i’w hargraffu ar wahân; lluniodd Reol Tintur herodraeth, ‘metal should not be put on metal, nor colour on colour’, a ddilynir hyd heddiw.
Erbyn 1563 roedd adref yn Ninbych, yn byw o fewn muriau’r castell, yn henadur y dref ac yn aelod seneddol drosti. Yn y senedd honno dywedir iddo helpu i lywio drwodd y Ddeddf a orchmynnodd droi’r Beibl a’r Llyfr Gweddi i’r Gymraeg, fel y tystiodd y bardd Gruffudd Hiraethog yn ei farwnad. Adwaenai William Salesbury yn dda.FfynonellauLlwyd (Lhuyd), Humphrey (c. 1527 – 1568), antiquary and map-maker ↗Huw Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned tua 1527 yn Ninbych, unig blentyn Robert Llwyd, Clerc Gwaith Castell Dinbych, a Joan, merch Lewis Piggott, o gangen o deulu Llwyd-Rossendale Foxhall, a olrheiniai ei dras i Einion Efell o Gynllaith; B.A. 1547 ac M.A. o Goleg y Trwyn Pres, Rhydychen, 1551; yn 1553 aeth i wasanaeth Henry Fitzalan, Iarll Arundel, a gweithredu drosto mewn materion eiddo; AS dros East Grinstead yn 1559; helpodd gasglu llyfrau i lyfrgell yr Iarll ac i John, Arglwydd Lumley, gan gasglu llyfrgell fawr ei hun, ac mae’r llyfrgelloedd hyn, a brynwyd gan Iago I, bellach yn rhan o’r Casgliad Brenhinol yn y Llyfrgell Brydeinig, a dros drigain cyfrol yn dwyn llofnod Llwyd neu Lumley; priododd Barbara Lumley a bu iddynt chwech o blant; erbyn 1563 roedd yn ôl yn Ninbych, yn byw o fewn muriau’r castell, yn henadur, ac yn AS dros Fwrdeistrefi Dinbych, ac yn y Senedd honno dywedir iddo helpu i lywio drwodd y Mesur i gyfieithu’r Beibl a’r Llyfr Gweddi i’r Gymraeg, fel y tystia marwnad Gruffudd Hiraethog; adwaenai William Salesbury yn dda; ar daith i’r Cyfandir yn 1566–7 cyflwynodd Richard Clough ef i Abraham Ortelius, a thrwyddo daeth yn awdurdod ar hanes, iaith ac enwau lleoedd Cymru; bu farw yn Ninbych ar 21 Awst 1568 a’i gladdu yn eglwys Sant Marcella, lle mae ei gofeb yn ei alw’n ‘A famus worthy wight’; ffurfiodd ei Cronica Walliae (1559), cyfieithiad Saesneg o gronicl Cymraeg gydag ychwanegiadau, sail Historie of Cambria David Powel (1584), prif hanes Cymru hyd yr ugeinfed ganrif; argraffodd Ortelius ei lythyr De Mona Druidum insula, am Fôn, yn 1570; cyhoeddwyd Commentarioli Britannicae descriptionis fragmentum yn 1572; ymddangosodd ei fap o Gymru, Cambriae typus, y map cyhoeddedig cyntaf o Gymru, yn y Theatrum yn 1573 ac roedd yn dal i’w gyhoeddi yn 1741.William Salesbury’s New Testament ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Gorchmynnodd deddf 1563 i esgobion esgobaethau Cymru ac esgob Henffordd drefnu cyfieithu’r Beibl a’r Llyfr Gweddi Gyffredin i’r Gymraeg erbyn 1 Mawrth 1567; daeth y Llyfr Gweddi allan ar 6 Mai 1567 a’r Testament Newydd ar 7 Hydref 1567, wedi’u cyhoeddi gan Humphrey Toy a’u hargraffu yn Llundain gan Henry Denham; cyfieithodd Salesbury y Llyfr Gweddi cyfan a’r rhan fwyaf o’r Testament Newydd, gyda rhannau gan Richard Davies a Thomas Huet; sillafodd lawer o eiriau i edrych fel eu gwreiddiau Lladin.
Yn 1559 gorffennodd ei Cronica Walliae, hanes Saesneg rheolwyr Cymru o Gadwaladr hyd 1294, wedi’i dynnu o gronicl Cymraeg. Daeth yn sail i Historie of Cambria David Powel yn 1584, prif hanes Cymru hyd yr ugeinfed ganrif. Helaethodd hefyd Description of Cambria Syr John Price.FfynonellauLlwyd (Lhuyd), Humphrey (c. 1527 – 1568), antiquary and map-maker ↗Huw Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned tua 1527 yn Ninbych, unig blentyn Robert Llwyd, Clerc Gwaith Castell Dinbych, a Joan, merch Lewis Piggott, o gangen o deulu Llwyd-Rossendale Foxhall, a olrheiniai ei dras i Einion Efell o Gynllaith; B.A. 1547 ac M.A. o Goleg y Trwyn Pres, Rhydychen, 1551; yn 1553 aeth i wasanaeth Henry Fitzalan, Iarll Arundel, a gweithredu drosto mewn materion eiddo; AS dros East Grinstead yn 1559; helpodd gasglu llyfrau i lyfrgell yr Iarll ac i John, Arglwydd Lumley, gan gasglu llyfrgell fawr ei hun, ac mae’r llyfrgelloedd hyn, a brynwyd gan Iago I, bellach yn rhan o’r Casgliad Brenhinol yn y Llyfrgell Brydeinig, a dros drigain cyfrol yn dwyn llofnod Llwyd neu Lumley; priododd Barbara Lumley a bu iddynt chwech o blant; erbyn 1563 roedd yn ôl yn Ninbych, yn byw o fewn muriau’r castell, yn henadur, ac yn AS dros Fwrdeistrefi Dinbych, ac yn y Senedd honno dywedir iddo helpu i lywio drwodd y Mesur i gyfieithu’r Beibl a’r Llyfr Gweddi i’r Gymraeg, fel y tystia marwnad Gruffudd Hiraethog; adwaenai William Salesbury yn dda; ar daith i’r Cyfandir yn 1566–7 cyflwynodd Richard Clough ef i Abraham Ortelius, a thrwyddo daeth yn awdurdod ar hanes, iaith ac enwau lleoedd Cymru; bu farw yn Ninbych ar 21 Awst 1568 a’i gladdu yn eglwys Sant Marcella, lle mae ei gofeb yn ei alw’n ‘A famus worthy wight’; ffurfiodd ei Cronica Walliae (1559), cyfieithiad Saesneg o gronicl Cymraeg gydag ychwanegiadau, sail Historie of Cambria David Powel (1584), prif hanes Cymru hyd yr ugeinfed ganrif; argraffodd Ortelius ei lythyr De Mona Druidum insula, am Fôn, yn 1570; cyhoeddwyd Commentarioli Britannicae descriptionis fragmentum yn 1572; ymddangosodd ei fap o Gymru, Cambriae typus, y map cyhoeddedig cyntaf o Gymru, yn y Theatrum yn 1573 ac roedd yn dal i’w gyhoeddi yn 1741.Humphrey Lhuyd ↗Wicipedia CymraegMeddyg, cartograffydd, hynafiaethydd ac awdur o Gymru (1527 – 21 Awst 1568); ganed yn Foxhall yn Ninbych; addysgwyd yng Ngholeg y Trwyn Pres, Rhydychen; ei lyfrgell ef, gyda llyfrgell Arundel, oedd craidd y Casgliad Brenhinol, a gedwir heddiw yn y Llyfrgell Brydeinig; ei arwyddair oedd ‘Hwy pery klod na golyd’; cedwir marwnad iddo gan Lewis ab Edward; bu farw yn Ninbych a’i gladdu yn yr Eglwys Wen yno; cyhoeddodd hefyd The Description of Cambria, fersiwn helaethach o lyfryn gan Syr John Prise o Aberhonddu, a ddefnyddiodd David Powel yn sylfaen i’w Historie of Cambria (1584); ymddangosodd dau o’i fapiau yn Theatrum Orbis Terrarum Ortelius yn 1573, Cambriae Typus ac Angliae Regni Florentissimi Nova Descriptio, y mapiau cyntaf o’r gwledydd hyn i’w hargraffu ar wahân; lluniodd Reol Tintur herodraeth, ‘metal should not be put on metal, nor colour on colour’, a ddilynir hyd heddiw.Humphrey Llwyd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn 1527 yn Foxhall, Dinbych; Coleg Brasenose, Rhydychen; meddyg i iarll Arundel; AS dros East Grinstead yn 1559 a bwrdeistrefi Dinbych yn 1563; lluniodd fap printiedig cyntaf Cymru i Ortelius, map a fu mewn defnydd hyd y ddeunawfed ganrif; fersiwn Saesneg o Frut y Tywysogion oedd ei Cronica Walliae (1559), a bathodd ei Commentarioli Britannicae Descriptionis Fragmentum (1568) y term “British Empire”; bu farw yn Ninbych ar 31 Awst 1568 ac mae’n gorwedd yn Eglwys Sant Marchell, yr Eglwys Wen.
Ar daith dramor yn 1566 a 1567 daeth ei gyd-Ddinbychwr Richard Clough ag ef at Abraham Ortelius o Antwerp, lluniwr atlas modern cyntaf y byd. Drwy Ortelius daeth Llwyd yn adnabyddus ledled Ewrop fel yr awdurdod ar hanes, iaith ac enwau lleoedd Cymru. Argraffwyd ei lythyr am Fôn, De Mona Druidum insula, yn atlas Ortelius yn 1570.FfynhonnellLlwyd (Lhuyd), Humphrey (c. 1527 – 1568), antiquary and map-maker ↗Huw Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned tua 1527 yn Ninbych, unig blentyn Robert Llwyd, Clerc Gwaith Castell Dinbych, a Joan, merch Lewis Piggott, o gangen o deulu Llwyd-Rossendale Foxhall, a olrheiniai ei dras i Einion Efell o Gynllaith; B.A. 1547 ac M.A. o Goleg y Trwyn Pres, Rhydychen, 1551; yn 1553 aeth i wasanaeth Henry Fitzalan, Iarll Arundel, a gweithredu drosto mewn materion eiddo; AS dros East Grinstead yn 1559; helpodd gasglu llyfrau i lyfrgell yr Iarll ac i John, Arglwydd Lumley, gan gasglu llyfrgell fawr ei hun, ac mae’r llyfrgelloedd hyn, a brynwyd gan Iago I, bellach yn rhan o’r Casgliad Brenhinol yn y Llyfrgell Brydeinig, a dros drigain cyfrol yn dwyn llofnod Llwyd neu Lumley; priododd Barbara Lumley a bu iddynt chwech o blant; erbyn 1563 roedd yn ôl yn Ninbych, yn byw o fewn muriau’r castell, yn henadur, ac yn AS dros Fwrdeistrefi Dinbych, ac yn y Senedd honno dywedir iddo helpu i lywio drwodd y Mesur i gyfieithu’r Beibl a’r Llyfr Gweddi i’r Gymraeg, fel y tystia marwnad Gruffudd Hiraethog; adwaenai William Salesbury yn dda; ar daith i’r Cyfandir yn 1566–7 cyflwynodd Richard Clough ef i Abraham Ortelius, a thrwyddo daeth yn awdurdod ar hanes, iaith ac enwau lleoedd Cymru; bu farw yn Ninbych ar 21 Awst 1568 a’i gladdu yn eglwys Sant Marcella, lle mae ei gofeb yn ei alw’n ‘A famus worthy wight’; ffurfiodd ei Cronica Walliae (1559), cyfieithiad Saesneg o gronicl Cymraeg gydag ychwanegiadau, sail Historie of Cambria David Powel (1584), prif hanes Cymru hyd yr ugeinfed ganrif; argraffodd Ortelius ei lythyr De Mona Druidum insula, am Fôn, yn 1570; cyhoeddwyd Commentarioli Britannicae descriptionis fragmentum yn 1572; ymddangosodd ei fap o Gymru, Cambriae typus, y map cyhoeddedig cyntaf o Gymru, yn y Theatrum yn 1573 ac roedd yn dal i’w gyhoeddi yn 1741.
Yn glaf o dwymyn yn haf 1568, anfonodd at Ortelius ei weithiau olaf, heb eu gorffen. Yn eu plith roedd Cambriae Typus, a argraffwyd yn 1573, y map printiedig cyntaf i ddangos Cymru fel gwlad ar ei phen ei hun, gyda’i henwau yn Lladin, Saesneg a Chymraeg, llong ym Mae Ceredigion ac anghenfil môr ym Môr Iwerddon. Defnyddiodd Mercator ef, ac roedd yn dal i’w argraffu yn 1741.FfynonellauLlwyd (Lhuyd), Humphrey (c. 1527 – 1568), antiquary and map-maker ↗Huw Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned tua 1527 yn Ninbych, unig blentyn Robert Llwyd, Clerc Gwaith Castell Dinbych, a Joan, merch Lewis Piggott, o gangen o deulu Llwyd-Rossendale Foxhall, a olrheiniai ei dras i Einion Efell o Gynllaith; B.A. 1547 ac M.A. o Goleg y Trwyn Pres, Rhydychen, 1551; yn 1553 aeth i wasanaeth Henry Fitzalan, Iarll Arundel, a gweithredu drosto mewn materion eiddo; AS dros East Grinstead yn 1559; helpodd gasglu llyfrau i lyfrgell yr Iarll ac i John, Arglwydd Lumley, gan gasglu llyfrgell fawr ei hun, ac mae’r llyfrgelloedd hyn, a brynwyd gan Iago I, bellach yn rhan o’r Casgliad Brenhinol yn y Llyfrgell Brydeinig, a dros drigain cyfrol yn dwyn llofnod Llwyd neu Lumley; priododd Barbara Lumley a bu iddynt chwech o blant; erbyn 1563 roedd yn ôl yn Ninbych, yn byw o fewn muriau’r castell, yn henadur, ac yn AS dros Fwrdeistrefi Dinbych, ac yn y Senedd honno dywedir iddo helpu i lywio drwodd y Mesur i gyfieithu’r Beibl a’r Llyfr Gweddi i’r Gymraeg, fel y tystia marwnad Gruffudd Hiraethog; adwaenai William Salesbury yn dda; ar daith i’r Cyfandir yn 1566–7 cyflwynodd Richard Clough ef i Abraham Ortelius, a thrwyddo daeth yn awdurdod ar hanes, iaith ac enwau lleoedd Cymru; bu farw yn Ninbych ar 21 Awst 1568 a’i gladdu yn eglwys Sant Marcella, lle mae ei gofeb yn ei alw’n ‘A famus worthy wight’; ffurfiodd ei Cronica Walliae (1559), cyfieithiad Saesneg o gronicl Cymraeg gydag ychwanegiadau, sail Historie of Cambria David Powel (1584), prif hanes Cymru hyd yr ugeinfed ganrif; argraffodd Ortelius ei lythyr De Mona Druidum insula, am Fôn, yn 1570; cyhoeddwyd Commentarioli Britannicae descriptionis fragmentum yn 1572; ymddangosodd ei fap o Gymru, Cambriae typus, y map cyhoeddedig cyntaf o Gymru, yn y Theatrum yn 1573 ac roedd yn dal i’w gyhoeddi yn 1741.Cambriae Typus ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’i wneud gan Humphrey Llwyd, polymath o oes Elisabeth, a’i gyhoeddi gan Abraham Ortelius yn Additamentum 1573 i’w atlas Theatrum Orbis Terrarum (awgryma’r Llyfrgell Genedlaethol 1574), dyma’r map printiedig cyntaf i ddangos Cymru fel gwlad ar wahân; mae’r enwau mewn Lladin, Saesneg a Chymraeg; mae llong ym Mae Ceredigion ac anghenfil môr ym Môr Iwerddon; defnyddiodd Mercator ef yn ei atlas yn 1607, ac aeth drwy bum diwygiad.
Bu farw Llwyd yn Ninbych ym mis Awst 1568 a’i gladdu yn eglwys Sant Marcella, yr Eglwys Wen, lle mae ei gofeb yn ei alw’n “A famus worthy wight”. Canodd y bardd Lewis ab Edward farwnad iddo, a dilynir ei reol herodraeth, na ddylid rhoi metel ar fetel na lliw ar liw, hyd heddiw. Yn 2019 anrhydeddodd y Llyfrgell Genedlaethol ef ag arddangosfa, Inventor of Britain.FfynonellauLlwyd (Lhuyd), Humphrey (c. 1527 – 1568), antiquary and map-maker ↗Huw Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned tua 1527 yn Ninbych, unig blentyn Robert Llwyd, Clerc Gwaith Castell Dinbych, a Joan, merch Lewis Piggott, o gangen o deulu Llwyd-Rossendale Foxhall, a olrheiniai ei dras i Einion Efell o Gynllaith; B.A. 1547 ac M.A. o Goleg y Trwyn Pres, Rhydychen, 1551; yn 1553 aeth i wasanaeth Henry Fitzalan, Iarll Arundel, a gweithredu drosto mewn materion eiddo; AS dros East Grinstead yn 1559; helpodd gasglu llyfrau i lyfrgell yr Iarll ac i John, Arglwydd Lumley, gan gasglu llyfrgell fawr ei hun, ac mae’r llyfrgelloedd hyn, a brynwyd gan Iago I, bellach yn rhan o’r Casgliad Brenhinol yn y Llyfrgell Brydeinig, a dros drigain cyfrol yn dwyn llofnod Llwyd neu Lumley; priododd Barbara Lumley a bu iddynt chwech o blant; erbyn 1563 roedd yn ôl yn Ninbych, yn byw o fewn muriau’r castell, yn henadur, ac yn AS dros Fwrdeistrefi Dinbych, ac yn y Senedd honno dywedir iddo helpu i lywio drwodd y Mesur i gyfieithu’r Beibl a’r Llyfr Gweddi i’r Gymraeg, fel y tystia marwnad Gruffudd Hiraethog; adwaenai William Salesbury yn dda; ar daith i’r Cyfandir yn 1566–7 cyflwynodd Richard Clough ef i Abraham Ortelius, a thrwyddo daeth yn awdurdod ar hanes, iaith ac enwau lleoedd Cymru; bu farw yn Ninbych ar 21 Awst 1568 a’i gladdu yn eglwys Sant Marcella, lle mae ei gofeb yn ei alw’n ‘A famus worthy wight’; ffurfiodd ei Cronica Walliae (1559), cyfieithiad Saesneg o gronicl Cymraeg gydag ychwanegiadau, sail Historie of Cambria David Powel (1584), prif hanes Cymru hyd yr ugeinfed ganrif; argraffodd Ortelius ei lythyr De Mona Druidum insula, am Fôn, yn 1570; cyhoeddwyd Commentarioli Britannicae descriptionis fragmentum yn 1572; ymddangosodd ei fap o Gymru, Cambriae typus, y map cyhoeddedig cyntaf o Gymru, yn y Theatrum yn 1573 ac roedd yn dal i’w gyhoeddi yn 1741.Humphrey Lhuyd ↗Wicipedia CymraegMeddyg, cartograffydd, hynafiaethydd ac awdur o Gymru (1527 – 21 Awst 1568); ganed yn Foxhall yn Ninbych; addysgwyd yng Ngholeg y Trwyn Pres, Rhydychen; ei lyfrgell ef, gyda llyfrgell Arundel, oedd craidd y Casgliad Brenhinol, a gedwir heddiw yn y Llyfrgell Brydeinig; ei arwyddair oedd ‘Hwy pery klod na golyd’; cedwir marwnad iddo gan Lewis ab Edward; bu farw yn Ninbych a’i gladdu yn yr Eglwys Wen yno; cyhoeddodd hefyd The Description of Cambria, fersiwn helaethach o lyfryn gan Syr John Prise o Aberhonddu, a ddefnyddiodd David Powel yn sylfaen i’w Historie of Cambria (1584); ymddangosodd dau o’i fapiau yn Theatrum Orbis Terrarum Ortelius yn 1573, Cambriae Typus ac Angliae Regni Florentissimi Nova Descriptio, y mapiau cyntaf o’r gwledydd hyn i’w hargraffu ar wahân; lluniodd Reol Tintur herodraeth, ‘metal should not be put on metal, nor colour on colour’, a ddilynir hyd heddiw.Humphrey Llwyd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn 1527 yn Foxhall, Dinbych; Coleg Brasenose, Rhydychen; meddyg i iarll Arundel; AS dros East Grinstead yn 1559 a bwrdeistrefi Dinbych yn 1563; lluniodd fap printiedig cyntaf Cymru i Ortelius, map a fu mewn defnydd hyd y ddeunawfed ganrif; fersiwn Saesneg o Frut y Tywysogion oedd ei Cronica Walliae (1559), a bathodd ei Commentarioli Britannicae Descriptionis Fragmentum (1568) y term “British Empire”; bu farw yn Ninbych ar 31 Awst 1568 ac mae’n gorwedd yn Eglwys Sant Marchell, yr Eglwys Wen.
Mae Historie of Cambria David Powel, o waith Humphrey Llwyd o Ddinbych, yn argraffu’r traddodiad Cymreig i Fadog ab Owain Gwynedd hwylio tua’r gorllewin yn 1170 a chanfod gwlad newydd.FfynhonnellThe Historie of Cambria, now called Wales ↗Humphrey Llwyd, wedi’i orffen a’i argraffu gan David Powel, Llundain, 1584 (Saesneg)Yr hanes cyntaf mewn print am fordaith Madog: aeth i chwilio am anturiaethau ar y môr, gan hwylio tua’r gorllewin nes dod i wlad anhysbys. Am ddim i’w ddarllen ar-lein. Mae Hakluyt yn ei hailargraffu yn 1589 fel hawl gyntaf Prydain ar America.
Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.