Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

1573

Y map cyntaf o Gymru

Mae Humphrey Llwyd o Ddinbych yn llunio Cambriae Typus, y map printiedig cyntaf o Gymru ar ei phen ei hun, a gyhoeddwyd yn atlas mawr Ortelius.

Llun: Cambriae Typus, map Humphrey Llwyd o Gymru, o atlas Ortelius · Humphrey Llwyd, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Yn 1573 argraffodd y mapiwr mawr Abraham Ortelius Cambriae Typus, map o Gymru gan Humphrey Llwyd o Ddinbych, mewn atodiad newydd i’w atlas Theatrum Orbis Terrarum. Dyma’r map printiedig cyntaf i ddangos Cymru fel gwlad ar ei phen ei hun.

Gwnaed ganHumphrey Llwyd o Ddinbych
Argraffwyd1573, yn atlas Ortelius
EnwauYn Gymraeg, Lladin a Saesneg

Humphrey Llwyd#

Ganed Llwyd yn 1527 yn Foxhall yn Ninbych. Wedi Rhydychen bu’n feddyg i iarll Arundel ac yn aelod seneddol dros Ddinbych. Rhoddodd Frut y Tywysogion yn Saesneg, a bu’r cyntaf i ysgrifennu’r geiriau “British Empire”.

Humphrey Llwyd, o baentiad yn y Llyfrgell Genedlaethol
Humphrey Llwyd, o baentiad yn y Llyfrgell Genedlaethol · Llun: Unknown artist, Public domain, Wikimedia Commons

Y map#

Mae’r enwau ar y map yn Gymraeg yn ogystal â Lladin a Saesneg. Hwylia llong ym Mae Ceredigion a nofia anghenfil môr ym Môr Iwerddon. Cymerodd Mercator ef i’w atlas ei hun yn 1607, ac roedd mewn defnydd o hyd yn y ddeunawfed ganrif.

Ni fu Llwyd fyw i’w weld mewn print. Bu farw yn Ninbych ym mis Awst 1568 ac mae’n gorwedd yn Eglwys Sant Marchell, yr Eglwys Wen.

Cofeb Humphrey Llwyd yn Eglwys Sant Marchell, Dinbych
Cofeb Humphrey Llwyd yn Eglwys Sant Marchell, Dinbych · Llun: Mike Searle, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Delwedd fodel o Gymru#

Ystyr Cambriae Typus yw ‘delwedd fodel o Gymru’. Dengys y map Gymru’n ymestyn hyd afon Hafren, gan gynnwys darnau mawr o’r hyn sy’n Lloegr heddiw, oherwydd mai gwlad ddiwylliannol a hanesyddol y Cymry a luniai Llwyd, nid gwleidyddiaeth ei ddydd.

Sut y lluniwyd y map#

Nid oedd Llwyd yn dirfesurydd wrth ei grefft, a dechreuodd ar y map yn hwyr yn ei oes. Mewn llythyr a ysgrifennodd ychydig cyn ei farw anfonodd y llawysgrif at Ortelius. Ymddangosodd yn yr atlas ochr yn ochr ag ail fap gan Llwyd, o Gymru a Lloegr gyda’i gilydd. Collwyd y llawysgrif wreiddiol bedair dalen, ond mae printiau o’r atlas wedi goroesi, ac mae un gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru. Mae’r print yn mesur 47.2 wrth 34.7 cm, ar raddfa o tua 1:520,000.

Ar y ddalen#

Saif cwmpawd mesur yn y gornel isaf ar y chwith, gyda cartouche, ac mae border addurnol o amgylch y map i gyd. Mae’r anghenfil môr oddi ar arfordir Sir Benfro, ac ar gefn y ddalen mae’r testun yn Almaeneg.

Pum fersiwn newydd#

Diwygiwyd y map bum gwaith. Yn 1603 cyhoeddodd Jodocus Hondius ysgythriad copr ohono gan Peter Kaerius, gyda chwmpawd yn lle’r cwmpawd mesur, a llong ac anghenfil môr newydd. Rhoddodd fersiwn o 1612 amlinell gryfach i’r arfordir.

Antwerp ac Ortelius#

Yn 1563 daeth Llwyd adref i Ddinbych a byw yng Nghastell Dinbych, drwy ganiatâd Syr John Salusbury, arglwydd y faenor. O 1566 teithiodd yn Ewrop, i Frwsel, Augsburg, Milan, Padua a Fenis, ac yn Antwerp dysgodd gan Ortelius a chydweithio ag ef. Yn ôl yn Ninbych yn 1567, cafodd dâl gan y Goron i lunio’r map. Yn 1568 ysgrifennodd hefyd lythyr at Ortelius am Ynys Môn, De Mona druidum insula, ac argraffodd Ortelius ef yn ei atlas.

Llyfrau ac arwyddair#

Ysgrifennodd Llwyd hefyd almanac, The Treasury of Healthe, llyfr meddyginiaethau a gyfieithwyd o waith Pedr o Sbaen, a dau waith hysbys yn Gymraeg. Daeth ei lyfrgell, gyda rhai iarll Arundel a’i frawd-yng-nghyfraith yr Arglwydd Lumley, yn sail i’r Casgliad Brenhinol sydd heddiw yn y Llyfrgell Brydeinig. Ei arwyddair oedd ‘Hwy pery klod na golyd’, sef bod clod yn para’n hwy na chyfoeth.

Dyfeisiwr Prydain#

Saif gyda William Salesbury a William Morgan ymhlith gwŷr blaenaf y Dadeni yng Nghymru, ac yn 2019 cynhaliodd Llyfrgell Genedlaethol Cymru arddangosfa fawr amdano, ‘Dyfeisiwr Prydain’.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Y bobl

1527–1568

Humphrey Llwyd

Lluniwr y map cyntaf o Gymru (wedi’i gofnodi)

Ysgolhaig o Ddinbych a luniodd y map printiedig cyntaf o Gymru, ysgrifennu ei hanes, a helpu i basio Deddf 1563 a roddodd y Beibl yn Gymraeg i Gymru.

Humphrey Llwyd

Cyn ac wedyn

  1. Gramadeg Cymraeg ym Milan

    Mae Gruffydd Robert, alltud yn yr Eidal, yn cyhoeddi ei ramadeg Cymraeg ym Milan, llyfr sy’n canu clod harddwch yr iaith.

    Gramadeg Cymraeg ym Milan
  2. Coleg yr Iesu, Rhydychen

    Mae Hugh Price o Aberhonddu yn sefydlu coleg yn Rhydychen sy’n hyfforddi clerigwyr ac ysgolheigion o Gymru am ganrifoedd.

    Coleg yr Iesu, Rhydychen
  3. Dienyddio Richard Gwyn

    Dienyddir ysgolfeistr a bardd Catholig yn Wrecsam am wrthod derbyn yr eglwys Brotestannaidd. Fe’i gwnaed yn sant yn 1970.

    Dienyddio Richard Gwyn
  4. Copr yn Aberdulais

    Toddir copr yn Aberdulais ger Castell-nedd, dechrau’r diwydiant a fydd yn gwneud cwm Tawe yn brifddinas copr y byd.

    Copr yn Aberdulais

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf