Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

1457–1509

Harri Tudur

Fe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.

Llun: Porthdy Mawr Castell Rhaglan · Bob McCaffrey, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1457–1509 (wedi’i gofnodi) Sylfaenydd y Tuduriaid Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Portread o Harri VII a baentiwyd yn 1505, yn yr Oriel Bortreadau Genedlaethol, Llundain
Portread o Harri VII a baentiwyd yn 1505, yn yr Oriel Bortreadau Genedlaethol, Llundain · Llun: anonymous, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ganed Harri Tudur, y Brenin Harri VII, yng nghastell Penfro, yn ŵyr i Owain Tudur o Fôn. Wedi pedair blynedd ar ddeg yn alltud glaniodd yng Nghymru ym mis Awst 1485, gorymdeithiodd drwy’r wlad gan gasglu’r Cymry at ei faner, ac enillodd goron Lloegr ym Mosworth. I feirdd Cymru ef oedd y mab darogan, y Cymro a ddaeth i’w etifeddiaeth.

Ganed28 Ionawr 1457, castell Penfro
Ei dadEdmwnd Tudur, mab Owain Tudur
Ei famMargaret Beaufort
Ewythr a gwarcheidwadSiasbar Tudur
Brenin Lloegr1485 hyd 1509
Bu farw21 Ebrill 1509, yn Richmond

Ei eni ym Mhenfro#

Ganed Harri yng nghastell Penfro ar 28 Ionawr 1457. Roedd ei dad Edmwnd Tudur wedi marw yng Nghaerfyrddin dri mis ynghynt, a dim ond tair ar ddeg oed oedd ei fam Margaret Beaufort. Cymerodd ei ewythr Siasbar Tudur, iarll Penfro, y fam a’r plentyn dan ei nawdd, a threuliodd y bachgen ei flynyddoedd cynnar yng Nghymru yng ngofal Siasbar.

Plentyndod Cymreig#

Pan enillodd tŷ York yr orsedd yn 1461, aeth Penfro i Wiliam Herbert, a magwyd Harri ar aelwyd yr Herbertiaid yn Rhaglan hyd 1469, ymhlith beirdd Cymru. Ysgrifenna’r hanesydd Chris Skidmore iddo gael ei nyrsio am flynyddoedd gan wraig Philip ap Howel o Gaerfyrddin, a fyddai ‘fwy na thebyg’ wedi ei ddysgu i ddeall a siarad Cymraeg, ac mae Skidmore yn ei alw’n Gymro drwy gydol ei waith.

Pedair blynedd ar ddeg yn alltud#

Yn 1471 aeth Siasbar â Harri, a oedd yn bedair ar ddeg, o Ddinbych-y-pysgod i Lydaw, lle cadwodd y Dug François II ef yn ddiogel. Unwaith, pan drosglwyddodd gweinidogion Llydaw ef i lysgenhadon o Loegr yn Saint-Malo, cymerodd Harri arno fod ganddo grampiau yn ei stumog nes i’r llong golli’r llanw, yna sleifiodd i fynachlog a hawlio noddfa. Ddydd Nadolig 1483, yn eglwys gadeiriol Rennes, addawodd briodi Elisabeth o Efrog.

Glanio ym Mill Bay#

Ar 7 Awst 1485 glaniodd Harri ym Mill Bay ger Dale, yn agos at fan ei eni, gyda’i ewythr Siasbar a llu bychan. Roedd Cymru wedi sefyll gyda Lancaster ers tro, ac i’w eni a’i dras Gymreig y talai Harri am y gefnogaeth a gafodd ar ei ymdaith. Hawliai ei deulu eu bod yn disgyn o Gadwaladr, yr olaf o hen frenhinoedd y Brythoniaid. Daeth Rhys ap Thomas â gwŷr y de-orllewin, ac ar Gefn Digoll ger y Trallwng ymunodd lluoedd Cymru ag ef.

Bosworth#

Ar 22 Awst 1485, gyda byddin o ryw bump neu chwe mil, cyfarfu Harri â Rhisiart III ym Mosworth. Lladdwyd Rhisiart a chyhoeddwyd Harri’n frenin ar y maes. Ef oedd brenin olaf Lloegr i ennill ei orsedd mewn brwydr. Yng Nghymru teimlid bod Cymru wedi adennill ei hen annibyniaeth, fel y rhagfynegodd brudiau’r beirdd.

Y ddraig goch#

Nid anghofiodd Harri o ble y daeth. Cariodd ddraig goch Cymru wrth ochr baner San Siôr yn ei orymdaith drwy Lundain wedi Bosworth. Yn 1486 priododd Elisabeth o Efrog, a oedd hithau’n ddisgynnydd i Lywelyn Fawr, a galwodd eu mab cyntaf yn Arthur, enw a ddewiswyd i ddangos gwreiddiau Cymreig y Tuduriaid.

Cymry yn y llys#

Roedd gwŷr llys o Gymry’n niferus iawn yn ei deyrnasiad, ac ni anghofiodd Harri ei ddyled i wŷr de Cymru. Rhyddhaodd cyfres o siarteri lawer o Gymry o hen arferion ac o’r cyfreithiau cosbol a osodwyd arnynt. Rhoddodd derfyn ar Ryfeloedd y Rhosynnau, daeth â heddwch a llywodraeth gref, a phan fu farw yn Richmond ar 21 Ebrill 1509 daeth ei fab Harri VIII i’r orsedd mewn heddwch.

Lleoedd i ymweld â nhw

Ar y llinell amser

  1. Buddugoliaeth Bosworth

    Mae Harri Tudur, gyda Rhys ap Thomas a miloedd o Gymry dan y ddraig goch, yn ennill ym Mosworth ac yn cael ei goroni’n Harri VII.

    Buddugoliaeth Bosworth
  2. Tywysog o’r enw Arthur

    Mae Harri VII yn enwi ei fab cyntaf yn Arthur, er anrhydedd i frenin traddodiad Cymru.

    Tywysog o’r enw Arthur

Hefyd yn yr oes hon

c. 1445–1503

Richard ap Meurig

Noddwr John Cabot (wedi’i gofnodi)

Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.

Richard ap Meurig
1449–1525

Syr Rhys ap Thomas

Gwneuthurwr brenin Bosworth (wedi’i gofnodi)

Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.

Syr Rhys ap Thomas
c. 1465–1526

Tudur Aled

Pencerdd olaf yr uchelwyr (wedi’i gofnodi)

Bardd Llansannan, nai a disgybl Dafydd ab Edmwnd, a ganodd i dai mawr Cymru pan oedd canu’r uchelwyr ar ei anterth.

Tudur Aled
c. 1490–c. 1552

Elis Gruffydd

Milwr Calais (wedi’i gofnodi)

Milwr a chroniclydd o Sir y Fflint a ysgrifennodd hanes y byd yn Gymraeg, y cronicl hwyaf yn yr iaith, a chadw’r fersiwn hynaf o chwedl Taliesin.

Elis Gruffydd

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf