Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

22 Awst 1485

Buddugoliaeth Bosworth

Mae Harri Tudur, gyda Rhys ap Thomas a miloedd o Gymry dan y ddraig goch, yn ennill ym Mosworth ac yn cael ei goroni’n Harri VII.

Llun: Brwydr Bosworth, wedi’i phaentio gan Philip James de Loutherbourg yn 1804 · Philip James de Loutherbourg, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ar 22 Awst 1485, ym Mosworth yn swydd Gaerlŷr, trechodd byddin Harri Tudur y Brenin Richard III. Lladdwyd Richard, a chyhoeddwyd Harri’n frenin ar y maes.

Dyddiad22 Awst 1485
Arweinydd o GymroRhys ap Thomas, a urddwyd yn farchog ar y maes
BanerY ddraig goch

Rhys ap Thomas a gwŷr y de#

Roedd Harri wedi ennill Rhys ap Thomas drwy gynnig iddo raglawiaeth Cymru gyfan. Daeth Rhys â gwŷr dyffryn Tywi a chodi rhagor ar ei ffordd, llu o 500 neu 2,000 yn ôl gwahanol amcangyfrifon.

Dywed baled o’r cyfnod mai ei wŷr ef a ataliodd ymosodiad dug Norfolk. Urddwyd Rhys yn farchog ar faes Bosworth.

Syr Rhys ap Thomas, Marchog y Gardas, o Gasgliad Portreadau Cymreig y Llyfrgell Genedlaethol
Syr Rhys ap Thomas, Marchog y Gardas, o Gasgliad Portreadau Cymreig y Llyfrgell Genedlaethol · Llun: John Augustus Atkinson, Public domain, Wikimedia Commons

Marw Richard#

Aeth ceffyl Richard yn sownd mewn tir corsiog, ac yno y lladdwyd ef. Ysgrifennodd y croniclwr Jean Molinet o Fwrgwyn mai Cymro a darodd yr ergyd angheuol â halbard, ac mae cerdd gan Guto’r Glyn yn cyfeirio at wŷr dan arweiniad Rhys ap Thomas.

Y ddraig yn Llundain#

Cyhoeddwyd Harri’n frenin ar Crown Hill ger Stoke Golding. Pan farchogodd i Lundain cariodd ddraig goch Cymru wrth ochr baner San Siôr.

Roedd beirdd Cymru wedi’i gyfarch yn Fab Darogan. Roedd brenin o waed Cymreig ar yr orsedd.

Caeau Bosworth heddiw, o Ambion Hill tua’r de-orllewin
Caeau Bosworth heddiw, o Ambion Hill tua’r de-orllewin · Llun: Daveleicuk, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Byddin Harri#

Amcangyfrifwyd llu Harri rhwng 5,000 ac 8,000 o wŷr. Dywedodd John Major, yn ysgrifennu yn 1521, mai Albanwyr dan Syr Alexander Bruce oedd 1,000 ohonynt. Gorymdeithiai ei ewythr Siasbar Tudur ac iarll Rhydychen gydag ef.

Gwŷr Rhys#

Rhys ap Thomas oedd mab ieuengaf Thomas ap Gruffudd ap Nicolas o Landeilo, a thrwy linach ei fam hanai o Ednyfed Fychan ac o’r Arglwydd Rhys. Yn y frwydr, ‘dechreuodd rheng Norfolk dorri dan bwysau gwŷr Rhys ap Thomas’. Yn ôl y beirdd a fu’n llygad-dystion, Guto’r Glyn a Thudur Aled, Rhys a laddodd Richard, er bod rhai’n meddwl mai Rhys arall a olygent, Rhys Fawr ap Maredudd.

‘Lladd y baedd’#

Mae Guto’r Glyn yn adrodd marw Richard yn ei gerdd i Rys, ac mae gan y gerdd y llinell ‘Lladd y baedd, eilliodd ei ben’.

Diwedd oes#

Richard III oedd brenin olaf Lloegr i syrthio mewn brwydr, a chyfrifir Bosworth yn ddiwedd y Plantagenetiaid. Roedd y llwyn draenen wen eisoes yn fathodyn i blaid Lancaster, ac ychwanegodd Harri goron ato.

Lle’r ymladdwyd hi#

Codwyd Canolfan Treftadaeth Maes Brwydr Bosworth yn 1974. Ym mis Hydref 2009 gosododd ymchwilwyr a fu’n cloddio ac yn arolygu’r ardal er 2003 y frwydr tua dwy filltir i’r de-orllewin o Ambion Hill.

Rhys wedi Bosworth#

Arhosodd Rhys yn ffyddlon. Gostegodd wrthryfel yn Aberhonddu yn 1486, ac ymladdodd yn erbyn Lambert Simnel yn 1487 ac yn erbyn Perkin Warbeck. Daeth yn gwnstabl a rhaglaw sir Frycheiniog, siambrlen sir Gaerfyrddin a sir Aberteifi, distain a changhellor Hwlffordd, Rhos a Llanfair-ym-Muallt, ustus De Cymru a llywodraethwr Cymru gyfan, ac eisteddai ar Gyfrin Gyngor y brenin.

Brenin Lloegr o Gymro#

Bu taid Harri, Owain Tudur o Benmynydd, unwaith yn facwy yn llys Harri V. Yn awr eisteddai’r ŵyr ar yr orsedd, ac ar adegau dangosai ddraig goch Cymru.

Y bobl

1457–1509

Harri Tudur

Sylfaenydd y Tuduriaid (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.

Harri Tudur

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Dianc o Ddinbych-y-pysgod

    Mae Siasbar Tudur a Harri ifanc yn dianc ar long o Ddinbych-y-pysgod i Lydaw, lle mae Harri’n tyfu i fyny yn alltud.

    Dianc o Ddinbych-y-pysgod
  2. Brenin o Gymro

    Mae Harri Tudur yn glanio ger Dale yn Sir Benfro ac yn gorymdeithio drwy Gymru i ennill ym Mosworth.

    Brenin o Gymro
  3. Tywysog o’r enw Arthur

    Mae Harri VII yn enwi ei fab cyntaf yn Arthur, er anrhydedd i frenin traddodiad Cymru.

    Tywysog o’r enw Arthur
  4. Richard Amerike a Cabot

    Mae Richard Amerike, swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig, yn helpu i ariannu mordaith John Cabot i Ogledd America. Mae rhai haneswyr yn credu mai ar ei ôl ef yr enwyd y wlad newydd.

    Richard Amerike a Cabot

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf