Hanes Cymru / Cymru Glyndŵr

c. 1400–1461

Owain Tudur

Cymro o Benmynydd ym Môn a briododd frenhines weddw Lloegr ac a ddaeth yn daid i Harri VII.

Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1400–1461 (wedi’i gofnodi) Taid brenin Cymru Glyndŵr Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Arfbais Owain Tudur
Arfbais Owain Tudur · Llun: Wikimedia Commons · Sodacan, CC BY-SA 3.0

Owain ap Maredudd ap Tudur, y Cymro o Benmynydd ym Môn a briododd frenhines weddw Lloegr, yw’r gŵr y cymerodd brenhinoedd y Tuduriaid eu henw oddi wrtho. Enillodd ei ŵyr Harri Tudur y goron ym Mosworth yn 1485, ac eisteddodd llinach Ednyfed Fychan, distain Llywelyn Fawr, ar orsedd Lloegr am fwy na chanrif.

GanedTua 1400
TeuluTuduriaid Penmynydd, Môn
Ei dadMaredudd ap Tudur
Ei wraigY Frenhines Catrin o Valois, gweddw Harri V
Ei feibionEdmwnd, tad Harri VII, a Siasbar, iarll Penfro
Bu farw2 Chwefror 1461, yn Henffordd

Tuduriaid Môn#

Daeth Owain o hen deulu grymus. Bu ei hynafiaid yn ddistain ac yn gynghorwyr i dywysogion Gwynedd, a phriododd ei daid Tudur ap Goronwy foneddiges o linach frenhinol y Deheubarth, yr oedd ei chwaer yn fam i Owain Glyndŵr. Safodd Maredudd, tad Owain, a’i ewythrod Rhys a Gwilym, y gwŷr a gipiodd gastell Conwy ar Ddydd Gwener y Groglith 1401, gyda Glyndŵr yn ei wrthryfel.

I aelwyd y brenin#

Ychydig a ysgrifennwyd am flynyddoedd cynnar Owain. Yn ŵr ifanc aeth i aelwyd Harri V, efallai drwy ei gâr Maredudd, mab Owain Glyndŵr, a oedd yn y llys ar y pryd. Ym mis Mai 1421 ceir ‘Owen Meredith’ ymhlith gwŷr Syr Walter Hungerford, stiward aelwyd y brenin.

Y Frenhines Catrin#

Bu farw Harri V yn 1422, a syrthiodd ei weddw ifanc Catrin o Valois, merch brenin Ffrainc, mewn cariad â’i gwas tal a golygus o Gymro. Yn ôl straeon diweddarach sylwodd arno gyntaf pan syrthiodd i’w harffed mewn dawns. Priodasant yn ddirgel tua 1429, a chawsant nifer o blant: Edmwnd, Siasbar, Owain, a aeth yn fynach yn Westminster, a dwy ferch.

Blynyddoedd o helynt a ffafr#

Pan fu farw Catrin yn 1437 collodd Owain ei nawdd, a daliodd cyngor y brenin ef yn y carchar. Dihangodd, ac yn 1439 rhoddodd yr ifanc Harri VI, ei lysfab, bardwn llawn iddo, pensiwn o £40 y flwyddyn a lle yn y llys, a’i wneud yn geidwad parciau’r brenin yn Ninbych. Yn 1452 gwnaeth y brenin feibion Owain, Edmwnd a Siasbar, yn ieirll Richmond a Phenfro, gan eu hanrhydeddu fel ei hanner brodyr ei hun.

Mortimer’s Cross#

Yn Rhyfeloedd y Rhosynnau safodd Owain yn ffyddlon gyda thŷ Lancaster. Ym mis Chwefror 1461 gorymdeithiodd gyda byddin ei fab Siasbar, ac wedi brwydr Mortimer’s Cross fe’i daliwyd a’i ddwyn i Henffordd i’w roi i farwolaeth. Credai y câi ei gadw’n garcharor, a dim ond wrth weld y blocyn y deallodd. Dywedodd: ‘Y pen hwn a osodir ar y blocyn pren a orffwysai gynt yn arffed y frenhines Catrin’, a chan gyflwyno ei feddwl a’i galon i Dduw, aeth yn llariaidd i’w dranc.

Y pen hwn a osodir ar y blocyn pren a orffwysai gynt yn arffed y frenhines Catrin.

Owain Tudur yn Henffordd, 2 Chwefror 1461

Ei gofio#

Gosodwyd ei ben ar groes y farchnad yn Henffordd, a chribodd gwraig o’r dref ei wallt, golchi’r gwaed oddi ar ei wyneb a chynnau cant o ganhwyllau o’i gwmpas. Fe’i claddwyd gyda’r Brodyr Llwydion yn Henffordd. Bedair blynedd ar hugain yn ddiweddarach glaniodd ei ŵyr Harri, a aned ym Mhenfro ac a fagwyd gan Siasbar, yng Nghymru ac ennill y goron, a chyfarchodd beirdd Cymru ef fel y mab darogan.

Lleoedd i ymweld â nhw

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1294–1295

Madog ap Llywelyn

Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)

Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.

Madog ap Llywelyn
d. 1318

Llywelyn Bren

Arglwydd Senghennydd (wedi’i gofnodi)

Arglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.

Llywelyn Bren
fl. 1340–1370

Dafydd ap Gwilym

Bardd (wedi’i gofnodi)

Bardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.

Dafydd ap Gwilym
c. 1320–c. 1398

Iolo Goch

Bardd Sycharth (wedi’i gofnodi)

Prifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.

Iolo Goch

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf