Hanes Cymru / Cymru Glyndŵr

1386–1422

Harri o Fynwy

Brenin Lloegr a aned yng Nghastell Trefynwy, a enillodd frwydr Agincourt yn 1415 gyda byddin y chwaraeodd saethwyr o Gymru ran enwog ynddi.

Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1386–1422 (wedi’i gofnodi) Y brenin a aned yn Nhrefynwy Cymru Glyndŵr Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Harri V mewn llawysgrif o’i gyfnod
Harri V mewn llawysgrif o’i gyfnod · Llun: Wikimedia Commons · Jean Galopes, Parth cyhoeddus

Ganed Harri V, Harri o Fynwy, yng Nghymru, yn nhŵr porthdy castell Trefynwy. Daeth yn un o frenhinoedd rhyfelgar enwocaf yr Oesoedd Canol, gan ennill brwydr Agincourt yn 1415 â byddin y chwaraeodd saethwyr o Gymru ran enwog ynddi, a thrwy briodas ei weddw ag Owain Tudur o Fôn saif ar ddechrau hanes brenhinoedd y Tuduriaid.

Ganed16 Medi 1386, castell Trefynwy
Ei rieniHarri IV a Mary de Bohun
Tywysog Cymru1399
Brenin Lloegr1413 hyd 1422
Ei wraigCatrin o Valois
Bu farw31 Awst 1422

Ei eni yn Nhrefynwy#

Ganed Harri ar 16 Medi 1386 yn y tŵr uwchben porthdy castell Trefynwy, cadarnle i dŷ Lancaster ar ei fryn uwchben afon Mynwy, a thrwy gydol ei oes fe’i gelwid yn Harri o Fynwy. Ni chofnodwyd ei eni’n ffurfiol, gan na thybiai neb bryd hynny y byddai’n frenin. Ei dad oedd Harri o Bolingbroke a’i fam Mary de Bohun.

Tywysog a garai’r delyn#

Yn fachgen dysgodd Ladin a Ffrangeg, a dysgodd ddarllen ac ysgrifennu Saesneg hefyd, y brenin cyntaf yn Lloegr a fedrai wneud hynny. Roedd yn gerddorol: prynwyd tannau telyn iddo pan oedd yn ifanc, ac efallai iddo gyfansoddi dau ddarn o gerddoriaeth i’r capel brenhinol.

Tywysog Cymru#

Pan gipiodd ei dad yr orsedd yn 1399, gwnaed Harri yn Dywysog Cymru, yr etifedd cyntaf y gwyddys iddo gael ei arwisgo’n ffurfiol â’r teitl yn y Senedd. Yn 1403 fe’i gwnaed yn rhaglaw’r brenin yng Nghymru, a thrwy flynyddoedd gwrthryfel Owain Glyndŵr arweiniodd luoedd y brenin yno. Ym mrwydr Amwythig y mis Gorffennaf hwnnw, yn un ar bymtheg oed, trawyd ef yn ei wyneb gan saeth. Tynnodd y meddyg brenhinol John Bradmore hi allan ag offeryn a wnaed i’r pwrpas ac iacháu’r clwyf â mêl, ond cariodd Harri’r graith am weddill ei oes.

Agincourt#

Daeth Harri yn frenin yn 1413, ac yn 1415 aeth â byddin i Ffrainc. Ar 25 Hydref 1415, yn Agincourt, wynebodd tua 1,500 o wŷr arfog a 7,000 o saethwyr bwa hir lu llawer mwy o Ffrancod, ac ennill un o fuddugoliaethau enwocaf yr Oesoedd Canol. Saethwyr o Loegr a Chymru oedd bron i bedwar o bob pump o fyddin Harri, ac ymladdodd y brenin ei hun law yn llaw.

Dafydd Gam#

Ymhlith y rhai a syrthiodd ar ochr Harri roedd yr yswain o Gymro Dafydd Gam o Aberhonddu, a ddaeth i Ffrainc gyda’i saethwyr ei hun. O oes y Tuduriaid adroddid i Ddafydd a marchogion Cymreig gosgordd y brenin achub bywyd Harri pan ymosododd dug Alençon, ac ysgrifenna’r hanesydd Juliet Barker i Ddafydd gael ei urddo’n farchog ar y maes cyn iddo gwympo.

Cymro wyf, gydwladwr da#

Gwnaeth Shakespeare Harri yn arwr ei ddrama Henry V, a rhoi iddo gapten o Gymro, Fluellen, ffurf Saesneg ar yr enw Llywelyn. Mae Fluellen yn gwisgo’r genhinen ar Ddydd Gŵyl Dewi ac yn gwneud i’r milwr Pistol fwyta un am ei gwawdio, ac wedi Agincourt mae’r brenin, gan feddwl am ei eni yn Nhrefynwy, yn dweud wrtho: ‘I am Welsh, you know, good countryman’, Cymro wyf fi, wyddost, gydwladwr da.

For I am Welsh, you know, good countryman.

William Shakespeare, Henry V

Catrin a’r Tuduriaid#

Drwy Gytundeb Troyes yn 1420 gwnaed Harri yn etifedd gorsedd Ffrainc a phriododd Gatrin o Valois, merch brenin Ffrainc. Bu farw ym mis Awst 1422, gan adael mab bach, Harri VI. Priododd ei weddw ifanc y Cymro Owain Tudur o Benmynydd yn ddiweddarach, a daeth eu hŵyr yn Frenin Harri VII. Yn Nhrefynwy heddiw saif ei gerflun uwchben drws Neuadd y Sir, yn Sgwâr Agincourt, yn ymyl y castell lle’i ganed.

Ar y llinell amser

  1. Owain Tudur a’r frenhines

    Mae Owain Tudur o Benmynydd yn priodi Catrin o Valois, gweddw Harri V. Eu hŵyr fydd Harri Tudur.

    Owain Tudur a’r frenhines
  2. Buddugoliaeth Bosworth

    Mae Harri Tudur, gyda Rhys ap Thomas a miloedd o Gymry dan y ddraig goch, yn ennill ym Mosworth ac yn cael ei goroni’n Harri VII.

    Buddugoliaeth Bosworth
  3. Tywysog o’r enw Arthur

    Mae Harri VII yn enwi ei fab cyntaf yn Arthur, er anrhydedd i frenin traddodiad Cymru.

    Tywysog o’r enw Arthur
  4. Silex Scintillans

    Mae Henry Vaughan, y Silwriad o ddyffryn Wysg, yn cyhoeddi Silex Scintillans, cerddi am oleuni a thragwyddoldeb.

    Silex Scintillans

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1294–1295

Madog ap Llywelyn

Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)

Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.

Madog ap Llywelyn
d. 1318

Llywelyn Bren

Arglwydd Senghennydd (wedi’i gofnodi)

Arglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.

Llywelyn Bren
fl. 1340–1370

Dafydd ap Gwilym

Bardd (wedi’i gofnodi)

Bardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.

Dafydd ap Gwilym
c. 1320–c. 1398

Iolo Goch

Bardd Sycharth (wedi’i gofnodi)

Prifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.

Iolo Goch

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf