Madog ap Llywelyn
Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap Llywelyn
1386–1422
Brenin Lloegr a aned yng Nghastell Trefynwy, a enillodd frwydr Agincourt yn 1415 gyda byddin y chwaraeodd saethwyr o Gymru ran enwog ynddi.
Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ganed Harri V, Harri o Fynwy, yng Nghymru, yn nhŵr porthdy castell Trefynwy. Daeth yn un o frenhinoedd rhyfelgar enwocaf yr Oesoedd Canol, gan ennill brwydr Agincourt yn 1415 â byddin y chwaraeodd saethwyr o Gymru ran enwog ynddi, a thrwy briodas ei weddw ag Owain Tudur o Fôn saif ar ddechrau hanes brenhinoedd y Tuduriaid.FfynonellauHenry V of England ↗Wikipedia (Saesneg)Harri V (16 Medi 1386 – 31 Awst 1422), a elwir hefyd Harri o Fynwy, brenin Lloegr o 1413; ganed yn y tŵr uwchben porthdy castell Trefynwy; mab hynaf Harri o Bolingbroke, Harri IV wedyn, a Mary de Bohun; fe’i gwnaed yn Dywysog Cymru yn 1399, yr etifedd cyntaf y gwyddys iddo gael ei arwisgo’n ffurfiol yn Dywysog Cymru yn y Senedd; roedd yn hyddysg mewn Lladin a Ffrangeg a dysgodd ddarllen ac ysgrifennu Saesneg, y brenin cyntaf yn Lloegr a fedrai lenydda yn yr iaith frodorol; prynwyd tannau telyn iddo’n fachgen, ac efallai iddo gyfansoddi dau ddarn i’r capel brenhinol; ym mis Ebrill 1403 fe’i gwnaed yn rhaglaw’r brenin dros Gymru; yn Amwythig ar 21 Gorffennaf 1403, yn un ar bymtheg oed, trawyd ef yn ei wyneb gan saeth, a dynnwyd allan gan y meddyg brenhinol John Bradmore ag offeryn a wnaed yn arbennig, gan drin y clwyf â mêl; enillodd frwydr Agincourt yn 1415 a goresgyn Normandi; drwy Gytundeb Troyes yn 1420 daeth yn etifedd ac yn rhaglaw Ffrainc a phriodi Catrin o Valois; bu farw ym mis Awst 1422 a’i olynu gan ei fab bach Harri VI.Battle of Agincourt ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 25 Hydref 1415 yng ngogledd Ffrainc; arweiniodd Harri V ei filwyr i’r frwydr ac ymladd law yn llaw; mae’r frwydr yn nodedig am y defnydd helaeth o’r bwa hir, gan fod saethwyr o Loegr a Chymru yn ffurfio bron i 80 y cant o fyddin Harri; gosododd Harri tua 1,500 o wŷr arfog a 7,000 o saethwyr bwa hir ar draws y bwlch; ymhlith y meirw ar ochr Harri roedd dug York, iarll ifanc Suffolk a’r yswain o Gymro Dafydd Gam.Owen Tudor ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1400 ym Môn, o deulu Penmynydd, a olrheiniai eu llinach i Ednyfed Fychan; mab Maredudd ap Tudur ac ŵyr Tudur ap Goronwy; bu ei deulu yng ngwrthryfel Glyndŵr; priododd y Frenhines Catrin o Valois, gweddw Harri V, tua 1428; eu meibion oedd Edmwnd, tad Harri VII, a Siasbar; wedi marw Catrin yn 1437 fe’i daliwyd yng ngharchar Newgate, dihangodd, a chafodd bardwn yn 1439; wedi’i ddal ar ôl Mortimer’s Cross, torrwyd ei ben yn Henffordd ar 2 Chwefror 1461, gan ddweud y gorweddai ar y blocyn y pen a arferai orwedd yng nghôl y Frenhines Catrin.
| Ganed | 16 Medi 1386, castell Trefynwy |
|---|---|
| Ei rieni | Harri IV a Mary de Bohun |
| Tywysog Cymru | 1399 |
| Brenin Lloegr | 1413 hyd 1422 |
| Ei wraig | Catrin o Valois |
| Bu farw | 31 Awst 1422 |
Ganed Harri ar 16 Medi 1386 yn y tŵr uwchben porthdy castell Trefynwy, cadarnle i dŷ Lancaster ar ei fryn uwchben afon Mynwy, a thrwy gydol ei oes fe’i gelwid yn Harri o Fynwy. Ni chofnodwyd ei eni’n ffurfiol, gan na thybiai neb bryd hynny y byddai’n frenin. Ei dad oedd Harri o Bolingbroke a’i fam Mary de Bohun.FfynonellauHenry V of England ↗Wikipedia (Saesneg)Harri V (16 Medi 1386 – 31 Awst 1422), a elwir hefyd Harri o Fynwy, brenin Lloegr o 1413; ganed yn y tŵr uwchben porthdy castell Trefynwy; mab hynaf Harri o Bolingbroke, Harri IV wedyn, a Mary de Bohun; fe’i gwnaed yn Dywysog Cymru yn 1399, yr etifedd cyntaf y gwyddys iddo gael ei arwisgo’n ffurfiol yn Dywysog Cymru yn y Senedd; roedd yn hyddysg mewn Lladin a Ffrangeg a dysgodd ddarllen ac ysgrifennu Saesneg, y brenin cyntaf yn Lloegr a fedrai lenydda yn yr iaith frodorol; prynwyd tannau telyn iddo’n fachgen, ac efallai iddo gyfansoddi dau ddarn i’r capel brenhinol; ym mis Ebrill 1403 fe’i gwnaed yn rhaglaw’r brenin dros Gymru; yn Amwythig ar 21 Gorffennaf 1403, yn un ar bymtheg oed, trawyd ef yn ei wyneb gan saeth, a dynnwyd allan gan y meddyg brenhinol John Bradmore ag offeryn a wnaed yn arbennig, gan drin y clwyf â mêl; enillodd frwydr Agincourt yn 1415 a goresgyn Normandi; drwy Gytundeb Troyes yn 1420 daeth yn etifedd ac yn rhaglaw Ffrainc a phriodi Catrin o Valois; bu farw ym mis Awst 1422 a’i olynu gan ei fab bach Harri VI.Harri V, brenin Lloegr ↗Wicipedia CymraegHarri V (16 Medi 1386 – 31 Awst 1422), brenin Lloegr o 20 Mawrth 1413 hyd ei farwolaeth; ganwyd ef yn Nhrefynwy, yn fab i Harri, dug Caerhirfryn, a’i wraig gyntaf Mary de Bohun; fel Tywysog Cymru brwydrodd yn erbyn gwŷr Owain Glyn Dŵr, gan dderbyn craith barhaol ar ei wyneb o saeth ym mrwydr Amwythig yn 1403; caiff ei bortreadu fel y ‘Tywysog Hal’ yn Harri IV, Rhan 1 gan Shakespeare; caiff ei gofio’n arbennig am ennill brwydr Agincourt yn 1415; priododd Catrin o Valois, merch Siarl VI, brenin Ffrainc; eu plentyn oedd Harri VI.Shire Hall, Monmouth ↗Wikipedia (Saesneg)Neuadd y Sir yn Sgwâr Agincourt, Trefynwy; saif cerflun o’r Brenin Harri V mewn cilfach uwchben y brif fynedfa, o dan y cloc, a ychwanegwyd yn 1792 gan y cerflunydd Charles Peart, a aned yn English Newton gerllaw; saif castell Trefynwy, man geni Harri V, gerllaw ar fryn uwchben afon Mynwy.
Yn fachgen dysgodd Ladin a Ffrangeg, a dysgodd ddarllen ac ysgrifennu Saesneg hefyd, y brenin cyntaf yn Lloegr a fedrai wneud hynny. Roedd yn gerddorol: prynwyd tannau telyn iddo pan oedd yn ifanc, ac efallai iddo gyfansoddi dau ddarn o gerddoriaeth i’r capel brenhinol.FfynhonnellHenry V of England ↗Wikipedia (Saesneg)Harri V (16 Medi 1386 – 31 Awst 1422), a elwir hefyd Harri o Fynwy, brenin Lloegr o 1413; ganed yn y tŵr uwchben porthdy castell Trefynwy; mab hynaf Harri o Bolingbroke, Harri IV wedyn, a Mary de Bohun; fe’i gwnaed yn Dywysog Cymru yn 1399, yr etifedd cyntaf y gwyddys iddo gael ei arwisgo’n ffurfiol yn Dywysog Cymru yn y Senedd; roedd yn hyddysg mewn Lladin a Ffrangeg a dysgodd ddarllen ac ysgrifennu Saesneg, y brenin cyntaf yn Lloegr a fedrai lenydda yn yr iaith frodorol; prynwyd tannau telyn iddo’n fachgen, ac efallai iddo gyfansoddi dau ddarn i’r capel brenhinol; ym mis Ebrill 1403 fe’i gwnaed yn rhaglaw’r brenin dros Gymru; yn Amwythig ar 21 Gorffennaf 1403, yn un ar bymtheg oed, trawyd ef yn ei wyneb gan saeth, a dynnwyd allan gan y meddyg brenhinol John Bradmore ag offeryn a wnaed yn arbennig, gan drin y clwyf â mêl; enillodd frwydr Agincourt yn 1415 a goresgyn Normandi; drwy Gytundeb Troyes yn 1420 daeth yn etifedd ac yn rhaglaw Ffrainc a phriodi Catrin o Valois; bu farw ym mis Awst 1422 a’i olynu gan ei fab bach Harri VI.
Pan gipiodd ei dad yr orsedd yn 1399, gwnaed Harri yn Dywysog Cymru, yr etifedd cyntaf y gwyddys iddo gael ei arwisgo’n ffurfiol â’r teitl yn y Senedd. Yn 1403 fe’i gwnaed yn rhaglaw’r brenin yng Nghymru, a thrwy flynyddoedd gwrthryfel Owain Glyndŵr arweiniodd luoedd y brenin yno. Ym mrwydr Amwythig y mis Gorffennaf hwnnw, yn un ar bymtheg oed, trawyd ef yn ei wyneb gan saeth. Tynnodd y meddyg brenhinol John Bradmore hi allan ag offeryn a wnaed i’r pwrpas ac iacháu’r clwyf â mêl, ond cariodd Harri’r graith am weddill ei oes.FfynonellauHenry V of England ↗Wikipedia (Saesneg)Harri V (16 Medi 1386 – 31 Awst 1422), a elwir hefyd Harri o Fynwy, brenin Lloegr o 1413; ganed yn y tŵr uwchben porthdy castell Trefynwy; mab hynaf Harri o Bolingbroke, Harri IV wedyn, a Mary de Bohun; fe’i gwnaed yn Dywysog Cymru yn 1399, yr etifedd cyntaf y gwyddys iddo gael ei arwisgo’n ffurfiol yn Dywysog Cymru yn y Senedd; roedd yn hyddysg mewn Lladin a Ffrangeg a dysgodd ddarllen ac ysgrifennu Saesneg, y brenin cyntaf yn Lloegr a fedrai lenydda yn yr iaith frodorol; prynwyd tannau telyn iddo’n fachgen, ac efallai iddo gyfansoddi dau ddarn i’r capel brenhinol; ym mis Ebrill 1403 fe’i gwnaed yn rhaglaw’r brenin dros Gymru; yn Amwythig ar 21 Gorffennaf 1403, yn un ar bymtheg oed, trawyd ef yn ei wyneb gan saeth, a dynnwyd allan gan y meddyg brenhinol John Bradmore ag offeryn a wnaed yn arbennig, gan drin y clwyf â mêl; enillodd frwydr Agincourt yn 1415 a goresgyn Normandi; drwy Gytundeb Troyes yn 1420 daeth yn etifedd ac yn rhaglaw Ffrainc a phriodi Catrin o Valois; bu farw ym mis Awst 1422 a’i olynu gan ei fab bach Harri VI.Harri V, brenin Lloegr ↗Wicipedia CymraegHarri V (16 Medi 1386 – 31 Awst 1422), brenin Lloegr o 20 Mawrth 1413 hyd ei farwolaeth; ganwyd ef yn Nhrefynwy, yn fab i Harri, dug Caerhirfryn, a’i wraig gyntaf Mary de Bohun; fel Tywysog Cymru brwydrodd yn erbyn gwŷr Owain Glyn Dŵr, gan dderbyn craith barhaol ar ei wyneb o saeth ym mrwydr Amwythig yn 1403; caiff ei bortreadu fel y ‘Tywysog Hal’ yn Harri IV, Rhan 1 gan Shakespeare; caiff ei gofio’n arbennig am ennill brwydr Agincourt yn 1415; priododd Catrin o Valois, merch Siarl VI, brenin Ffrainc; eu plentyn oedd Harri VI.
Daeth Harri yn frenin yn 1413, ac yn 1415 aeth â byddin i Ffrainc. Ar 25 Hydref 1415, yn Agincourt, wynebodd tua 1,500 o wŷr arfog a 7,000 o saethwyr bwa hir lu llawer mwy o Ffrancod, ac ennill un o fuddugoliaethau enwocaf yr Oesoedd Canol. Saethwyr o Loegr a Chymru oedd bron i bedwar o bob pump o fyddin Harri, ac ymladdodd y brenin ei hun law yn llaw.FfynonellauBattle of Agincourt ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 25 Hydref 1415 yng ngogledd Ffrainc; arweiniodd Harri V ei filwyr i’r frwydr ac ymladd law yn llaw; mae’r frwydr yn nodedig am y defnydd helaeth o’r bwa hir, gan fod saethwyr o Loegr a Chymru yn ffurfio bron i 80 y cant o fyddin Harri; gosododd Harri tua 1,500 o wŷr arfog a 7,000 o saethwyr bwa hir ar draws y bwlch; ymhlith y meirw ar ochr Harri roedd dug York, iarll ifanc Suffolk a’r yswain o Gymro Dafydd Gam.Henry V of England ↗Wikipedia (Saesneg)Harri V (16 Medi 1386 – 31 Awst 1422), a elwir hefyd Harri o Fynwy, brenin Lloegr o 1413; ganed yn y tŵr uwchben porthdy castell Trefynwy; mab hynaf Harri o Bolingbroke, Harri IV wedyn, a Mary de Bohun; fe’i gwnaed yn Dywysog Cymru yn 1399, yr etifedd cyntaf y gwyddys iddo gael ei arwisgo’n ffurfiol yn Dywysog Cymru yn y Senedd; roedd yn hyddysg mewn Lladin a Ffrangeg a dysgodd ddarllen ac ysgrifennu Saesneg, y brenin cyntaf yn Lloegr a fedrai lenydda yn yr iaith frodorol; prynwyd tannau telyn iddo’n fachgen, ac efallai iddo gyfansoddi dau ddarn i’r capel brenhinol; ym mis Ebrill 1403 fe’i gwnaed yn rhaglaw’r brenin dros Gymru; yn Amwythig ar 21 Gorffennaf 1403, yn un ar bymtheg oed, trawyd ef yn ei wyneb gan saeth, a dynnwyd allan gan y meddyg brenhinol John Bradmore ag offeryn a wnaed yn arbennig, gan drin y clwyf â mêl; enillodd frwydr Agincourt yn 1415 a goresgyn Normandi; drwy Gytundeb Troyes yn 1420 daeth yn etifedd ac yn rhaglaw Ffrainc a phriodi Catrin o Valois; bu farw ym mis Awst 1422 a’i olynu gan ei fab bach Harri VI.
Ymhlith y rhai a syrthiodd ar ochr Harri roedd yr yswain o Gymro Dafydd Gam o Aberhonddu, a ddaeth i Ffrainc gyda’i saethwyr ei hun. O oes y Tuduriaid adroddid i Ddafydd a marchogion Cymreig gosgordd y brenin achub bywyd Harri pan ymosododd dug Alençon, ac ysgrifenna’r hanesydd Juliet Barker i Ddafydd gael ei urddo’n farchog ar y maes cyn iddo gwympo.FfynonellauBattle of Agincourt ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 25 Hydref 1415 yng ngogledd Ffrainc; arweiniodd Harri V ei filwyr i’r frwydr ac ymladd law yn llaw; mae’r frwydr yn nodedig am y defnydd helaeth o’r bwa hir, gan fod saethwyr o Loegr a Chymru yn ffurfio bron i 80 y cant o fyddin Harri; gosododd Harri tua 1,500 o wŷr arfog a 7,000 o saethwyr bwa hir ar draws y bwlch; ymhlith y meirw ar ochr Harri roedd dug York, iarll ifanc Suffolk a’r yswain o Gymro Dafydd Gam.Dafydd Gam ↗Wikipedia (Saesneg)Dafydd ap Llywelyn ap Hywel (tua 1380 – 25 Hydref 1415), Dafydd Gam, o un o deuluoedd Cymreig amlycaf Brycheiniog, a hawliai dras o frenhinoedd Brycheiniog; dengys cofnodion iddo wasanaethu gyda thri saethwr troed yn ymgyrch Agincourt, a nodir ei farwolaeth yn y frwydr mewn sawl cronicl; erbyn oes y Tuduriaid adroddid yn eang iddo ef a marchogion o Gymry yng ngosgordd y brenin achub bywyd Harri V yn ystod ymosodiad dug Alençon, ac ysgrifennodd George Borrow am y gogoniant a fydd yn blodeuo am byth; ysgrifenna Juliet Barker iddo gael ei urddo’n farchog ar y maes, cyn cwympo yn y frwydr; galwyd ei ferch Gwladus ferch Dafydd Gam yn ‘Seren y Fenni’, ac roedd ei ddisgynyddion, teulu Games, yn noddwyr nodedig i’r beirdd.
Gwnaeth Shakespeare Harri yn arwr ei ddrama Henry V, a rhoi iddo gapten o Gymro, Fluellen, ffurf Saesneg ar yr enw Llywelyn. Mae Fluellen yn gwisgo’r genhinen ar Ddydd Gŵyl Dewi ac yn gwneud i’r milwr Pistol fwyta un am ei gwawdio, ac wedi Agincourt mae’r brenin, gan feddwl am ei eni yn Nhrefynwy, yn dweud wrtho: ‘I am Welsh, you know, good countryman’, Cymro wyf fi, wyddost, gydwladwr da.FfynhonnellFluellen ↗Wikipedia (Saesneg)Fluellen, y capten o Gymro yn Henry V gan Shakespeare, ei enw’n ffurf Saesneg ar Llywelyn; dewr, ffyddlon ac ymroddedig i ddisgyblaeth rhyfel; wedi Agincourt mae’r brenin, gan sôn am ei eni ei hun yn Nhrefynwy, yn dweud wrtho ‘I am Welsh, you know, good countryman’; pan wawdia Pistol ef am wisgo cenhinen yn ei gap ar Ddydd Gŵyl Dewi, mae Fluellen yn gwneud iddo ei bwyta; enwyd cwmni theatr yn Abertawe ar ei ôl.
For I am Welsh, you know, good countryman.
William Shakespeare, Henry V
Drwy Gytundeb Troyes yn 1420 gwnaed Harri yn etifedd gorsedd Ffrainc a phriododd Gatrin o Valois, merch brenin Ffrainc. Bu farw ym mis Awst 1422, gan adael mab bach, Harri VI. Priododd ei weddw ifanc y Cymro Owain Tudur o Benmynydd yn ddiweddarach, a daeth eu hŵyr yn Frenin Harri VII. Yn Nhrefynwy heddiw saif ei gerflun uwchben drws Neuadd y Sir, yn Sgwâr Agincourt, yn ymyl y castell lle’i ganed.FfynonellauHenry V of England ↗Wikipedia (Saesneg)Harri V (16 Medi 1386 – 31 Awst 1422), a elwir hefyd Harri o Fynwy, brenin Lloegr o 1413; ganed yn y tŵr uwchben porthdy castell Trefynwy; mab hynaf Harri o Bolingbroke, Harri IV wedyn, a Mary de Bohun; fe’i gwnaed yn Dywysog Cymru yn 1399, yr etifedd cyntaf y gwyddys iddo gael ei arwisgo’n ffurfiol yn Dywysog Cymru yn y Senedd; roedd yn hyddysg mewn Lladin a Ffrangeg a dysgodd ddarllen ac ysgrifennu Saesneg, y brenin cyntaf yn Lloegr a fedrai lenydda yn yr iaith frodorol; prynwyd tannau telyn iddo’n fachgen, ac efallai iddo gyfansoddi dau ddarn i’r capel brenhinol; ym mis Ebrill 1403 fe’i gwnaed yn rhaglaw’r brenin dros Gymru; yn Amwythig ar 21 Gorffennaf 1403, yn un ar bymtheg oed, trawyd ef yn ei wyneb gan saeth, a dynnwyd allan gan y meddyg brenhinol John Bradmore ag offeryn a wnaed yn arbennig, gan drin y clwyf â mêl; enillodd frwydr Agincourt yn 1415 a goresgyn Normandi; drwy Gytundeb Troyes yn 1420 daeth yn etifedd ac yn rhaglaw Ffrainc a phriodi Catrin o Valois; bu farw ym mis Awst 1422 a’i olynu gan ei fab bach Harri VI.Owen Tudor ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1400 ym Môn, o deulu Penmynydd, a olrheiniai eu llinach i Ednyfed Fychan; mab Maredudd ap Tudur ac ŵyr Tudur ap Goronwy; bu ei deulu yng ngwrthryfel Glyndŵr; priododd y Frenhines Catrin o Valois, gweddw Harri V, tua 1428; eu meibion oedd Edmwnd, tad Harri VII, a Siasbar; wedi marw Catrin yn 1437 fe’i daliwyd yng ngharchar Newgate, dihangodd, a chafodd bardwn yn 1439; wedi’i ddal ar ôl Mortimer’s Cross, torrwyd ei ben yn Henffordd ar 2 Chwefror 1461, gan ddweud y gorweddai ar y blocyn y pen a arferai orwedd yng nghôl y Frenhines Catrin.Shire Hall, Monmouth ↗Wikipedia (Saesneg)Neuadd y Sir yn Sgwâr Agincourt, Trefynwy; saif cerflun o’r Brenin Harri V mewn cilfach uwchben y brif fynedfa, o dan y cloc, a ychwanegwyd yn 1792 gan y cerflunydd Charles Peart, a aned yn English Newton gerllaw; saif castell Trefynwy, man geni Harri V, gerllaw ar fryn uwchben afon Mynwy.
Ffynonellau a darllen pellach
Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Encyclopaedia Britannica (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Mae Owain Tudur o Benmynydd yn priodi Catrin o Valois, gweddw Harri V. Eu hŵyr fydd Harri Tudur.
Owain Tudur a’r frenhinesMae Harri Tudur, gyda Rhys ap Thomas a miloedd o Gymry dan y ddraig goch, yn ennill ym Mosworth ac yn cael ei goroni’n Harri VII.
Buddugoliaeth BosworthMae Harri VII yn enwi ei fab cyntaf yn Arthur, er anrhydedd i frenin traddodiad Cymru.
Tywysog o’r enw ArthurMae Henry Vaughan, y Silwriad o ddyffryn Wysg, yn cyhoeddi Silex Scintillans, cerddi am oleuni a thragwyddoldeb.
Silex ScintillansArweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap LlywelynArglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.
Llywelyn BrenBardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.
Dafydd ap GwilymPrifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.
Iolo GochYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf