Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Glyndŵr

c. 1430

Owain Tudur a’r frenhines

Mae Owain Tudur o Benmynydd yn priodi Catrin o Valois, gweddw Harri V. Eu hŵyr fydd Harri Tudur.

Llun: Plas Penmynydd ym Môn, hen gartref y Tuduriaid, llun gan Geoff Charles · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ganed Owain Tudur tua 1400 ym Môn, o deulu Penmynydd, a olrheiniai eu llinach i Ednyfed Fychan, distain Llywelyn Fawr. Tua 1428 priododd Gatrin o Valois, gweddw’r brenin Harri V.

GanedMôn, tua 1400
TeuluTuduriaid Penmynydd
PriododdY Frenhines Catrin o Valois, tua 1428

Teulu’r gwrthryfel#

Ei dad oedd Maredudd ap Tudur a’i daid Tudur ap Goronwy. Bu’r teulu’n ymladd yng ngwrthryfel Glyndŵr, a’i ewythrod Rhys a Gwilym oedd wedi cipio Conwy.

Gŵr y frenhines#

Cafodd Owain a Chatrin ddau fab, Edmwnd a Siasbar. Edmwnd fyddai tad y Brenin Harri VII.

Ei eiriau olaf#

Ymladdodd Owain dros Lancaster hyd y diwedd. Wedi’i ddal ar ôl Mortimer’s Cross, torrwyd ei ben yn Henffordd ar 2 Chwefror 1461. Dywedodd y gorweddai ar y blocyn y pen a arferai orwedd yng nghôl y Frenhines Catrin.

Y fan yn Henffordd lle dienyddiwyd Owain Tudur yn 1461
Y fan yn Henffordd lle dienyddiwyd Owain Tudur yn 1461 · Llun: Philip Halling, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Ei enw Cymraeg#

Yn Gymraeg ei enw oedd Owain ap Maredudd ap Tudur. Daeth ei deulu, Tuduriaid Penmynydd, yn frenhinllin y Tuduriaid.

Milwr yn Ffrainc#

Gwasanaethodd Owain yn Ffrainc yn 1421 dan Syr Walter Hungerford.

Ar aelwyd y frenhines#

Dywed y croniclwr Elis Gruffydd i Owain wasanaethu ar aelwyd Catrin fel ei distain, y gwas a osodai’r seigiau ar ei bwrdd. Yn Windsor y dechreuodd eu cariad.

Tywysoges o Ffrainc#

Ganed Catrin ar 27 Hydref 1401 yn yr Hôtel Saint-Pol ym Mharis, yn ferch i Siarl VI o Ffrainc. Dyma’r un brenin a gefnogodd Owain Glyndŵr ac a anfonodd fyddin i Gymru yn 1405. Gosododd statud 1427–28 reolau ar ailbriodi brenhines weddw.

Hatfield a Westminster#

Ganed eu mab Siasbar ym maenor esgob Ely yn Hatfield. O 1437 hyd 1442 magwyd Siasbar gan Katherine de la Pole, abades Barking, ac yna yn y llys, lle trefnodd y brenin i’r brodyr gael eu dysgu a’u hyfforddi. Bu farw Catrin ar 3 Ionawr 1437 ac fe’i claddwyd yn Abaty Westminster.

Ffafr yn y llys#

Yn 1439 rhoddodd Harri VI bardwn cyffredinol i Owain, ei eiddo a’i diroedd, pensiwn o £40 y flwyddyn, lle yn y llys a gofal parciau’r brenin yn Ninbych. Yn 1442 croesawodd y brenin ei hanner brodyr Edmwnd a Siasbar i’r llys, ac ym mis Tachwedd 1452 fe’u gwnaeth yn ieirll Richmond a Phenfro. Codwyd pensiwn Owain i £100 yn 1459, ac ar 5 Chwefror 1460 cafodd ef a Siasbar swyddi am oes yn arglwyddiaeth Dinbych.

Hyd y diwedd#

Ym mis Ionawr 1461 ymunodd Owain â byddin Siasbar. Yn Henffordd, wedi ei farw, cribodd gwraig ei wallt, golchi’r gwaed oddi ar ei wyneb a gosod cant o ganhwyllau yn llosgi o’i amgylch. Fe’i claddwyd mewn capel ar ochr ogleddol eglwys y Brodyr Llwydion yn Henffordd, a thalodd ei fab Dafydd am feddrod.

Penmynydd heddiw#

Codwyd Plas Penmynydd yn 1576 gan Richard Owen Tudor, o brif gangen y teulu, ac fe’i hadferwyd yn y 2000au. Saif Penmynydd ar fryn isel ar y ffordd rhwng Porthaethwy a Llangefni, ac mae’n adnabyddus am ei elusendai o ddechrau’r ail ganrif ar bymtheg. Yn eglwys Sant Gredifael yn y pentref, mae’r fleur-de-lys ar bennau’r seddau’n cofio Catrin o Valois, gwraig Owain, ac mae’r ffenestri’n dangos rhosynnau’r Tuduriaid a phorthcwlis teulu Beaufort.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Y bobl

1386–1422

Harri o Fynwy

Y brenin a aned yn Nhrefynwy (wedi’i gofnodi)

Brenin Lloegr a aned yng Nghastell Trefynwy, a enillodd frwydr Agincourt yn 1415 gyda byddin y chwaraeodd saethwyr o Gymru ran enwog ynddi.

Harri o Fynwy

Cyn ac wedyn

  1. Llythyr Pennal

    Mae Glyndŵr yn ysgrifennu at Frenin Ffrainc yn amlinellu ei weledigaeth: eglwys Gymreig annibynnol a dwy brifysgol, un yn y gogledd ac un yn y de.

    Llythyr Pennal
  2. Ni ddaliwyd Owain byth

    Mae Owain Glyndŵr yn diflannu. Ni chafodd ei ddal ac ni chafodd ei fradychu, ac yn ôl traddodiad Cymru mae’n cysgu nes y bydd ar Gymru ei angen.

    Ni ddaliwyd Owain byth
  3. Eisteddfod Caerfyrddin

    Mae beirdd yn ymgynnull yng Nghaerfyrddin, lle mae Dafydd ab Edmwnd yn gosod y pedwar mesur ar hugain sy’n dal i reoli barddoniaeth gaeth.

    Eisteddfod Caerfyrddin
  4. Geni Harri Tudur

    Genir Harri Tudur yng Nghastell Penfro. Cyn hir mae’r beirdd yn ei gyfarch fel y mab darogan.

    Geni Harri Tudur

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf