Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Glyndŵr

31 Mawrth 1406

Llythyr Pennal

Mae Glyndŵr yn ysgrifennu at Frenin Ffrainc yn amlinellu ei weledigaeth: eglwys Gymreig annibynnol a dwy brifysgol, un yn y gogledd ac un yn y de.

Llun: Llythyr Pennal gwreiddiol, Mawrth 1406, oddi wrth Owain Glyndŵr at Siarl VI o Ffrainc, gyda’i sêl, yn yr Archives nationales, Paris · Archives nationales (France), CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ar 31 Mawrth 1406, ym Mhennal ger Machynlleth, ysgrifennodd Owain mewn Lladin at Siarl VI, brenin Ffrainc. Ynddo gosododd ei weledigaeth o Gymru rydd, gyda’i heglwys ei hun a’i phrifysgolion ei hun.

YsgrifennwydPennal, 31 Mawrth 1406
AtSiarl VI, brenin Ffrainc
Fe’i cedwirArchifau cenedlaethol Ffrainc, Paris

Eglwys i Gymru#

Addawodd Owain gydnabod Bened XIII yn bab. Yn gyfnewid câi Cymru ei heglwys ei hun, gyda chlerigwyr a fedrai siarad Cymraeg. Y tu ôl i’r cynllun roedd ei ganghellor Gruffudd Young, a fwriadai i Dyddewi fod yn brif eglwys Cymru gyfan.

Eglwys Sant Pedr ad Vincula ym Mhennal, ger Machynlleth
Eglwys Sant Pedr ad Vincula ym Mhennal, ger Machynlleth · Llun: nick macneill, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Dwy brifysgol#

Byddai gan Gymru hefyd ddwy brifysgol, un yn y gogledd ac un yn y de.

Yn y llythyr galwodd Owain wŷr brenhinoedd Lloegr yn Saeson barbaraidd a feddiannodd dir Cymru iddynt eu hunain.

Y llythyr heddiw#

Cedwir y llythyr yn archifau cenedlaethol Ffrainc. Daeth i Lyfrgell Genedlaethol Cymru am gyfnod yn 2000, ac yn 2009 rhoddwyd ffacsimilïau wedi’u selio â chastiau o sêl Owain i sefydliadau yng Nghymru.

Ffacsimili o Lythyr Pennal yn Senedd-dy Owain Glyndŵr ym Machynlleth
Ffacsimili o Lythyr Pennal yn Senedd-dy Owain Glyndŵr ym Machynlleth · Llun: Tipcake, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Am gefnogaeth Ffrainc#

Cynnig Owain i frenin Ffrainc oedd y llythyr: byddai’n cydnabod y pab yn Avignon, Bened XIII, yn gyfnewid am gefnogaeth Ffrainc. Fe’i hysgrifennwyd yn Lladin.

Synod ym Mhennal#

Daeth y llythyr o synod Eglwys Cymru a gyfarfu ym Mhennal. Ym Mhennal hefyd y cynhaliodd Owain ei senedd olaf, ger eglwys Sant Pedr ad Vincula.

Maddeuant i bawb#

Gofynnodd Owain am faddeuant i’w holl gefnogwyr. Gofynnodd hefyd i incwm y mynachlogydd gael ei gadw yng Nghymru.

Archesgob i Gymru#

Roedd Tyddewi i fod yn sedd archesgob Cymru unwaith eto. Byddai ei dalaith yn ymestyn ymhell y tu hwnt i Gymru, gan gynnwys Caerwysg, Caerfaddon, Henffordd, Caerwrangon, Coventry a Chaerlwytgoed.

Yr unig gofnod o’i fath#

Y llythyr yw’r unig gofnod ysgrifenedig sydd wedi goroesi o’r polisïau, i’r eglwys ac i’r wladwriaeth, a gynlluniwyd ar gyfer Cymru annibynnol yn yr Oesoedd Canol. Yn archifau cenedlaethol Ffrainc fe’i cedwir dan y rhifau J516 B.40 a J516.29.

Copïau i Gymru#

Gwnaed chwe chopi yn 2009. Heneiddiodd staff Llyfrgell Genedlaethol Cymru y memrwn drwy ddulliau arbennig, ac ail-fwrw’r sêl o fowldiau o’r gwreiddiol. Aeth y copïau i eglwys Sant Pedr ad Vincula ym Mhennal, Canolfan Owain Glyndŵr ym Machynlleth, y Llyfrgell Genedlaethol, Prifysgol Glyndŵr, yr Amgueddfa Genedlaethol a’r Cynulliad Cenedlaethol.

Galw am ei ddychwelyd#

Yn 1999 galwodd cynnig yn Nhŷ’r Cyffredin, a lofnodwyd gan 28 o aelodau ac a gefnogwyd gan Paul Flynn, Alun Michael a Ron Davies, am ddychwelyd y llythyr i Gymru. Gwnaeth y canwr Gwilym Bowen Rhys yr un alwad yn 2022.

Ei ddangos eto#

Dangoswyd y llythyr i Mark Drakeford ar ymweliad â Pharis. Fe’i dangoswyd hefyd ar noson y wasg Owain a Henry, drama gan Theatr Genedlaethol Cymru, yng Nghanolfan Mileniwm Cymru.

Pennal#

Saif Pennal ar lan ogleddol afon Dyfi, ger Machynlleth. Roedd gan y Rhufeiniaid gaer fechan yno, Cefn Gaer, yn gwarchod rhyd neu fferi dros yr afon ar Sarn Helen yn ôl pob tebyg. Mae ei holion dan dŷ Cefn Caer o’r bedwaredd ganrif ar ddeg.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Y Cytundeb Tridarn

    Mae Glyndŵr, Mortimer ac Iarll Northumberland yn cytuno i rannu’r deyrnas: Cymru fwy i Owain, yn ymestyn at afonydd Hafren, Trent a Mersi, de Lloegr i Mortimer a’r gogledd i Percy. Mae milwyr Ffrengig yn glanio yn Aberdaugleddau i helpu.

    Y Cytundeb Tridarn
  2. Y Ffrancod yn glanio

    Mae byddin Ffrengig yn glanio yn Aberdaugleddau i ymladd dros Owain. Gyda’i gilydd maent yn ymdeithio i Loegr hyd at Gaerwrangon.

    Y Ffrancod yn glanio
  3. Ni ddaliwyd Owain byth

    Mae Owain Glyndŵr yn diflannu. Ni chafodd ei ddal ac ni chafodd ei fradychu, ac yn ôl traddodiad Cymru mae’n cysgu nes y bydd ar Gymru ei angen.

    Ni ddaliwyd Owain byth
  4. Owain Tudur a’r frenhines

    Mae Owain Tudur o Benmynydd yn priodi Catrin o Valois, gweddw Harri V. Eu hŵyr fydd Harri Tudur.

    Owain Tudur a’r frenhines

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf