Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Glyndŵr

28 Ionawr 1457

Geni Harri Tudur

Genir Harri Tudur yng Nghastell Penfro. Cyn hir mae’r beirdd yn ei gyfarch fel y mab darogan.

Llun: Castell Penfro, lle ganed Harri Tudur, paentiad gan William Daniell · William Daniell, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ar 28 Ionawr 1457 ganed Harri Tudur yng nghastell Penfro. Roedd ei fam, Margaret Beaufort, yn dair ar ddeg, ac roedd ei dad, Edmwnd Tudur, wedi marw dri mis cyn geni ei fab.

GanedCastell Penfro, 28 Ionawr 1457
TadEdmwnd Tudur, mab Owain Tudur
Fe’i galwydY Mab Darogan

Bachgen o Gymro ym Mhenfro#

Roedd ei ewythr Siasbar, iarll Penfro, wedi gwneud Penfro’n gartref wedi marw Edmwnd, a chymerodd ofal magu’r bachgen. Yn ddiweddarach bu Harri’n byw ar aelwyd Wiliam Herbert yn Rhaglan.

Portread o Harri VII a baentiwyd yn 1505, yn yr Oriel Bortreadau Genedlaethol, Llundain
Portread o Harri VII a baentiwyd yn 1505, yn yr Oriel Bortreadau Genedlaethol, Llundain · Llun: anonymous, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Y Mab Darogan#

Deuai Harri o Duduriaid Môn, ac ni anghofiodd y Cymry hynny. Galwodd ei gefnogwyr a beirdd Cymru ef yn Fab Darogan.

Pan ddaeth i’r orsedd yn 1485 cariodd y ddraig goch i Lundain, a galwodd ei fab cyntaf yn Arthur.

Edmwnd a Margaret#

Priododd Edmwnd Tudur â Margaret Beaufort ar 1 Tachwedd 1455, pan oedd hi’n ddeuddeg oed. Bu farw yng nghastell Caerfyrddin ar 3 Tachwedd 1456, yn chwech ar hugain oed.

Siasbar yn cadw ei air#

Addawodd Siasbar Tudur warchod gweddw ei frawd. Roedd castell Penfro wedi dod iddo gyda’i iarllaeth yn 1452, yn rhodd gan ei hanner brawd Harri VI.

‘Of so little a personage’#

Galwodd cyffeswr Margaret, John Fisher, eni ei mab yn wyrth yn ddiweddarach, gan mor fychan oedd hi, ‘of so little a personage’. Harri fyddai ei hunig blentyn. Priododd eto, â Henry Stafford, ar 3 Ionawr 1458.

Y gorthwr mawr#

Coronir y castell lle ganed Harri gan orthwr crwn o’r drydedd ganrif ar ddeg, 23 metr o uchder, â muriau hyd at 6 metr o drwch yn y gwaelod. Dan y castell mae Ogof Wogan, ogof naturiol fawr yn y garreg galch, efallai’n dŷ cychod ar un adeg neu’n ffordd allan i’r afon.

Penfro#

Mae enw Cymraeg y dref, Penfro, yn deillio o’r un tarddiad â hen gantref Penfro, gyda pen yn golygu ‘pen’ neu ‘diwedd’. Sefydlodd y Normaniaid y castell yn 1093, a Gerald de Windsor oedd ei gwnstabl cyntaf a gofnodwyd. Sefydlwyd Priordy Monkton yn 1098, ac wedi estyniad mawr olaf y castell, tua 1254, ehangwyd y dref a chodi muriau o’i hamgylch.

Bachgendod gyda’r Herbertiaid#

Cymerodd William Herbert warchodaeth Margaret Beaufort a’r Harri ifanc, a bu’r bachgen yn byw ar aelwyd Herbert hyd 1469. Pan adferwyd Harri VI yn 1470, dychwelodd Siasbar o alltudiaeth a dod â Harri i’r llys.

Y brenin a ddaeth#

Drwy ei daid Owain Tudur, hanai Harri o hen deuluoedd brenhinol Cymru. Cryfhawyd y cwlwm gan ei briodas ar 18 Ionawr 1486 ag Elisabeth o Efrog, a hithau’n disgyn o Lywelyn ap Iorwerth ac o’r Mortimeriaid. Nid anghofiodd ei gysylltiadau Cymreig na’i ddyled i wŷr de Cymru. Roedd gwŷr llys Cymreig yn niferus iawn, a rhyddhaodd cyfres o siarteri lawer o Gymry rhag hen arferion a chyfyngiadau penyd. Bu farw yn Richmond ar 21 Ebrill 1509.

Colegau ei fam#

Sefydlodd Margaret Goleg Crist, Caergrawnt, yn 1505, a dilynodd Coleg Sant Ioan yn 1511.

Y castell wedyn#

Cipiodd Cromwell gastell Penfro yn 1648 wedi gwarchae o saith wythnos. Yn 1928 prynodd Syr Ivor Philipps ef ac adfer ei furiau, ei byrth a’i dyrau.

Lle digwyddodd

Cyn ac wedyn

  1. Owain Tudur a’r frenhines

    Mae Owain Tudur o Benmynydd yn priodi Catrin o Valois, gweddw Harri V. Eu hŵyr fydd Harri Tudur.

    Owain Tudur a’r frenhines
  2. Eisteddfod Caerfyrddin

    Mae beirdd yn ymgynnull yng Nghaerfyrddin, lle mae Dafydd ab Edmwnd yn gosod y pedwar mesur ar hugain sy’n dal i reoli barddoniaeth gaeth.

    Eisteddfod Caerfyrddin
  3. Gwarchae Harlech

    Harlech yw’r castell Lancastraidd olaf i ildio yn Rhyfeloedd y Rhosynnau, ar ôl gwarchae saith mlynedd a gofir yn y gân ‘Rhyfelgyrch Gwŷr Harlech’.

    Gwarchae Harlech
  4. Yr iarll Cymreig cyntaf

    Gwneir William Herbert o Raglan, noddwr y beirdd, yn Iarll Penfro, y Cymro cyntaf i ddod yn iarll yn Lloegr.

    Yr iarll Cymreig cyntaf

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf