O 1461 hyd 1468, yn Rhyfeloedd y Rhosynnau, daliodd y cwnstabl Dafydd ap Ieuan gastell Harlech dros Lancaster. Dyma’r cadarnle mawr olaf a oedd yn nwylo Lancaster.FfynonellauHarlech Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Adeiladwyd gan Edward I rhwng 1282 a 1289, gyda James o St George yn feistr; daliodd allan drwy wrthryfel Madog ap Llywelyn, gan gael bwyd o’r môr drwy borth y dŵr; cymerodd Owain Glyndŵr ef ddiwedd 1404, a daeth yn gartref iddo, yn gartref i’w deulu ac yn bencadlys; cynhaliodd senedd yno ym mis Awst 1405; fe’i hailgipiwyd ym mis Chwefror 1409; yn Rhyfeloedd y Rhosynnau daliodd Dafydd ap Ieuan ef dros Lancaster, y cadarnle mawr olaf yn eu dwylo, nes ildio yn 1468; Safle Treftadaeth y Byd ers 1986.Men of Harlech ↗Wikipedia (Saesneg)Dywedir yn draddodiadol ei bod yn sôn am y gwarchae saith mlynedd ar gastell Harlech rhwng 1461 a 1468, pan ddaliodd y cwnstabl Dafydd ap Ieuan ef dros Lancaster ac y gwrthsafodd y gwarchodlu’r gwarchae hiraf y gwyddys amdano yn hanes Ynysoedd Prydain; argraffwyd yr alaw gyntaf yn 1794, yn The Musical and Poetical Relicks of the Welsh Bards, fel ‘Gorhoffedd Gwŷr Harlech’; ymddangosodd geiriau Cymraeg gan Dalhaiarn yn 1862 a chan Geiriog yn 1873.
| Gwarchae | 1461–1468 |
|---|---|
| Daliwyd gan | Dafydd ap Ieuan, cwnstabl |
| Cofir yn | Gwŷr Harlech |
Saith mlynedd#
Gwrthsafodd y gwarchodlu’r gwarchae hiraf y gwyddys amdano yn hanes Ynysoedd Prydain. O’r diwedd, ym mis Awst 1468, gorfododd Wiliam Herbert o Raglan y castell i ildio.FfynonellauMen of Harlech ↗Wikipedia (Saesneg)Dywedir yn draddodiadol ei bod yn sôn am y gwarchae saith mlynedd ar gastell Harlech rhwng 1461 a 1468, pan ddaliodd y cwnstabl Dafydd ap Ieuan ef dros Lancaster ac y gwrthsafodd y gwarchodlu’r gwarchae hiraf y gwyddys amdano yn hanes Ynysoedd Prydain; argraffwyd yr alaw gyntaf yn 1794, yn The Musical and Poetical Relicks of the Welsh Bards, fel ‘Gorhoffedd Gwŷr Harlech’; ymddangosodd geiriau Cymraeg gan Dalhaiarn yn 1862 a chan Geiriog yn 1873.Herbert, William (died 1469), earl of Pembroke, soldier and statesman ↗Howell Thomas Evans, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Mab Syr Wiliam ap Thomas o Raglan a Gwladus, merch Dafydd Gam; o hynny ymlaen bwriodd ei goelbren gyda phlaid York; fe’i gwnaed yn arglwydd Herbert o Raglan; fe’i comisiynwyd i ddarostwng Harlech, a oedd yn dal gan blaid Lancaster, ac ildiodd y castell ym mis Awst 1468, ac yn wobr cafodd iarllaeth Penfro (8 Medi); mewn cerdd drawiadol galwodd Guto’r Glyn arno i fod yn arweinydd cenedlaethol a gyrru swyddogion Seisnig o Gymru; ganddo ef yr oedd gofal y Harri Tudur ifanc; fe’i trechwyd ym Mrwydr Edgecote ym mis Gorffennaf 1469, ei ddal a’i ddienyddio.

Gwŷr Harlech#
Dywedir yn draddodiadol fod y gân Gwŷr Harlech yn sôn am y gwarchae saith mlynedd. Argraffwyd ei halaw gyntaf yn 1794 fel Gorhoffedd Gwŷr Harlech, a rhoddwyd geiriau Cymraeg iddi gan Dalhaiarn yn 1862 a chan Geiriog yn 1873.FfynhonnellMen of Harlech ↗Wikipedia (Saesneg)Dywedir yn draddodiadol ei bod yn sôn am y gwarchae saith mlynedd ar gastell Harlech rhwng 1461 a 1468, pan ddaliodd y cwnstabl Dafydd ap Ieuan ef dros Lancaster ac y gwrthsafodd y gwarchodlu’r gwarchae hiraf y gwyddys amdano yn hanes Ynysoedd Prydain; argraffwyd yr alaw gyntaf yn 1794, yn The Musical and Poetical Relicks of the Welsh Bards, fel ‘Gorhoffedd Gwŷr Harlech’; ymddangosodd geiriau Cymraeg gan Dalhaiarn yn 1862 a chan Geiriog yn 1873.
Castell y gwarchaeau#
Roedd Harlech wedi dal allan yn erbyn Madog ap Llywelyn, gan gael bwyd o’r môr drwy borth y dŵr, a bu’n llys i Owain Glyndŵr. Ei safiad saith mlynedd yw’r un a gofia’r gân.FfynonellauHarlech Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Adeiladwyd gan Edward I rhwng 1282 a 1289, gyda James o St George yn feistr; daliodd allan drwy wrthryfel Madog ap Llywelyn, gan gael bwyd o’r môr drwy borth y dŵr; cymerodd Owain Glyndŵr ef ddiwedd 1404, a daeth yn gartref iddo, yn gartref i’w deulu ac yn bencadlys; cynhaliodd senedd yno ym mis Awst 1405; fe’i hailgipiwyd ym mis Chwefror 1409; yn Rhyfeloedd y Rhosynnau daliodd Dafydd ap Ieuan ef dros Lancaster, y cadarnle mawr olaf yn eu dwylo, nes ildio yn 1468; Safle Treftadaeth y Byd ers 1986.Men of Harlech ↗Wikipedia (Saesneg)Dywedir yn draddodiadol ei bod yn sôn am y gwarchae saith mlynedd ar gastell Harlech rhwng 1461 a 1468, pan ddaliodd y cwnstabl Dafydd ap Ieuan ef dros Lancaster ac y gwrthsafodd y gwarchodlu’r gwarchae hiraf y gwyddys amdano yn hanes Ynysoedd Prydain; argraffwyd yr alaw gyntaf yn 1794, yn The Musical and Poetical Relicks of the Welsh Bards, fel ‘Gorhoffedd Gwŷr Harlech’; ymddangosodd geiriau Cymraeg gan Dalhaiarn yn 1862 a chan Geiriog yn 1873.
Gŵr o Edeirnion#
Roedd tad Dafydd, Ieuan ab Einion, o Gryniarth a Hendwr yn Edeirnion, o linach Llywelyn ap Cynwrig o Gors-y-gedol, a’i fam Angharad yn aeres Hendwr.FfynhonnellDafydd ab Ifan ab Einion (fl. 1440–1468), soldier and commander of Harlech Castle during the Wars of the Roses ↗Howell Thomas Evans, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Saif ei enwogrwydd ar ei amddiffyn o Harlech dros blaid Lancaster; roedd ei dad Ieuan ab Einion o Gryniarth a Hendwr yn Edeirnion, o linach Llywelyn ap Cynwrig o Gors-y-gedol, a’i fam Angharad yn aeres Hendwr; ei wraig oedd Margaret, merch John Puleston o Emral; gwasanaethodd yn Ffrainc ym mlynyddoedd olaf y Rhyfel Can Mlynedd, yn Rouen yn ôl y bardd Dafydd Nanmor, a chanodd Guto’r Glyn iddo hefyd; mae’n debyg i’r Frenhines Margaret gael lloches yn Harlech yn 1460; daeth adref wedi colli Normandi yn 1450; glaniodd Siasbar Tudur yn Abermaw ym mis Mehefin 1468; mae’n ymddangos i Ddafydd gael ei gynnwys mewn pardwn cyffredinol ar 1 Rhagfyr 1468. Ei wraig oedd Margaret, merch John Puleston o Emral.FfynhonnellDafydd ab Ifan ab Einion (fl. 1440–1468), soldier and commander of Harlech Castle during the Wars of the Roses ↗Howell Thomas Evans, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Saif ei enwogrwydd ar ei amddiffyn o Harlech dros blaid Lancaster; roedd ei dad Ieuan ab Einion o Gryniarth a Hendwr yn Edeirnion, o linach Llywelyn ap Cynwrig o Gors-y-gedol, a’i fam Angharad yn aeres Hendwr; ei wraig oedd Margaret, merch John Puleston o Emral; gwasanaethodd yn Ffrainc ym mlynyddoedd olaf y Rhyfel Can Mlynedd, yn Rouen yn ôl y bardd Dafydd Nanmor, a chanodd Guto’r Glyn iddo hefyd; mae’n debyg i’r Frenhines Margaret gael lloches yn Harlech yn 1460; daeth adref wedi colli Normandi yn 1450; glaniodd Siasbar Tudur yn Abermaw ym mis Mehefin 1468; mae’n ymddangos i Ddafydd gael ei gynnwys mewn pardwn cyffredinol ar 1 Rhagfyr 1468.
Milwr yn Ffrainc#
Roedd Dafydd wedi gwasanaethu yn Ffrainc ym mlynyddoedd olaf y Rhyfel Can Mlynedd. Mae’r bardd Dafydd Nanmor yn ei osod yn Rouen, a chanodd Guto’r Glyn ei glod hefyd.FfynhonnellDafydd ab Ifan ab Einion (fl. 1440–1468), soldier and commander of Harlech Castle during the Wars of the Roses ↗Howell Thomas Evans, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Saif ei enwogrwydd ar ei amddiffyn o Harlech dros blaid Lancaster; roedd ei dad Ieuan ab Einion o Gryniarth a Hendwr yn Edeirnion, o linach Llywelyn ap Cynwrig o Gors-y-gedol, a’i fam Angharad yn aeres Hendwr; ei wraig oedd Margaret, merch John Puleston o Emral; gwasanaethodd yn Ffrainc ym mlynyddoedd olaf y Rhyfel Can Mlynedd, yn Rouen yn ôl y bardd Dafydd Nanmor, a chanodd Guto’r Glyn iddo hefyd; mae’n debyg i’r Frenhines Margaret gael lloches yn Harlech yn 1460; daeth adref wedi colli Normandi yn 1450; glaniodd Siasbar Tudur yn Abermaw ym mis Mehefin 1468; mae’n ymddangos i Ddafydd gael ei gynnwys mewn pardwn cyffredinol ar 1 Rhagfyr 1468. Daeth adref wedi colli Normandi yn 1450.FfynhonnellDafydd ab Ifan ab Einion (fl. 1440–1468), soldier and commander of Harlech Castle during the Wars of the Roses ↗Howell Thomas Evans, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Saif ei enwogrwydd ar ei amddiffyn o Harlech dros blaid Lancaster; roedd ei dad Ieuan ab Einion o Gryniarth a Hendwr yn Edeirnion, o linach Llywelyn ap Cynwrig o Gors-y-gedol, a’i fam Angharad yn aeres Hendwr; ei wraig oedd Margaret, merch John Puleston o Emral; gwasanaethodd yn Ffrainc ym mlynyddoedd olaf y Rhyfel Can Mlynedd, yn Rouen yn ôl y bardd Dafydd Nanmor, a chanodd Guto’r Glyn iddo hefyd; mae’n debyg i’r Frenhines Margaret gael lloches yn Harlech yn 1460; daeth adref wedi colli Normandi yn 1450; glaniodd Siasbar Tudur yn Abermaw ym mis Mehefin 1468; mae’n ymddangos i Ddafydd gael ei gynnwys mewn pardwn cyffredinol ar 1 Rhagfyr 1468.
Lloches i frenhines#
Wedi brwydr Northampton yn 1460, ffodd y Frenhines Margaret a’r Tywysog Edward ifanc i Harlech.FfynhonnellSiege of Harlech Castle, 1461–14 August 1468 ↗J. Rickard, historyofwar.org, 2014 (Saesneg)Roedd Dafydd yn hen filwr o’r Rhyfel Can Mlynedd; wedi Northampton yn 1460 ffodd y Frenhines Margaret a’r Tywysog Edward ifanc i Harlech; rhannodd Herbert ei fyddin yn ddwy, ei frawd Richard yn dod o’r gogledd a Herbert o’r de, y ddau’n croesi tir mynydd anodd; dywedir i Ddafydd ateb y galw i ildio drwy gymharu’r gwarchae â chastell a ddaliodd yn Ffrainc yn ei ieuenctid, gan ddweud y daliai Harlech nes y byddai gwragedd Ffrainc yn sôn amdano; cafodd Syr Richard Tunstall, a ddaliwyd adeg yr ildio, bardwn ym mis Rhagfyr 1468; yn 1468 cipiodd Siasbar Tudur Ddinbych a chynnal llys yno, cyn i Richard Herbert chwalu ei fyddin.
Yr ateb i’r wŷs#
Pan alwyd arno i ildio, dywedir i Ddafydd gofio castell a ddaliodd yn Ffrainc yn ei ieuenctid, ac addo dal Harlech nes y byddai gwragedd Ffrainc yn sôn amdano.FfynhonnellSiege of Harlech Castle, 1461–14 August 1468 ↗J. Rickard, historyofwar.org, 2014 (Saesneg)Roedd Dafydd yn hen filwr o’r Rhyfel Can Mlynedd; wedi Northampton yn 1460 ffodd y Frenhines Margaret a’r Tywysog Edward ifanc i Harlech; rhannodd Herbert ei fyddin yn ddwy, ei frawd Richard yn dod o’r gogledd a Herbert o’r de, y ddau’n croesi tir mynydd anodd; dywedir i Ddafydd ateb y galw i ildio drwy gymharu’r gwarchae â chastell a ddaliodd yn Ffrainc yn ei ieuenctid, gan ddweud y daliai Harlech nes y byddai gwragedd Ffrainc yn sôn amdano; cafodd Syr Richard Tunstall, a ddaliwyd adeg yr ildio, bardwn ym mis Rhagfyr 1468; yn 1468 cipiodd Siasbar Tudur Ddinbych a chynnal llys yno, cyn i Richard Herbert chwalu ei fyddin.
Siasbar yn dod dros y môr#
Ym mis Mehefin 1468 glaniodd Siasbar Tudur yn Abermaw.FfynhonnellDafydd ab Ifan ab Einion (fl. 1440–1468), soldier and commander of Harlech Castle during the Wars of the Roses ↗Howell Thomas Evans, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Saif ei enwogrwydd ar ei amddiffyn o Harlech dros blaid Lancaster; roedd ei dad Ieuan ab Einion o Gryniarth a Hendwr yn Edeirnion, o linach Llywelyn ap Cynwrig o Gors-y-gedol, a’i fam Angharad yn aeres Hendwr; ei wraig oedd Margaret, merch John Puleston o Emral; gwasanaethodd yn Ffrainc ym mlynyddoedd olaf y Rhyfel Can Mlynedd, yn Rouen yn ôl y bardd Dafydd Nanmor, a chanodd Guto’r Glyn iddo hefyd; mae’n debyg i’r Frenhines Margaret gael lloches yn Harlech yn 1460; daeth adref wedi colli Normandi yn 1450; glaniodd Siasbar Tudur yn Abermaw ym mis Mehefin 1468; mae’n ymddangos i Ddafydd gael ei gynnwys mewn pardwn cyffredinol ar 1 Rhagfyr 1468. Cipiodd Ddinbych a chynnal llys yno.FfynhonnellSiege of Harlech Castle, 1461–14 August 1468 ↗J. Rickard, historyofwar.org, 2014 (Saesneg)Roedd Dafydd yn hen filwr o’r Rhyfel Can Mlynedd; wedi Northampton yn 1460 ffodd y Frenhines Margaret a’r Tywysog Edward ifanc i Harlech; rhannodd Herbert ei fyddin yn ddwy, ei frawd Richard yn dod o’r gogledd a Herbert o’r de, y ddau’n croesi tir mynydd anodd; dywedir i Ddafydd ateb y galw i ildio drwy gymharu’r gwarchae â chastell a ddaliodd yn Ffrainc yn ei ieuenctid, gan ddweud y daliai Harlech nes y byddai gwragedd Ffrainc yn sôn amdano; cafodd Syr Richard Tunstall, a ddaliwyd adeg yr ildio, bardwn ym mis Rhagfyr 1468; yn 1468 cipiodd Siasbar Tudur Ddinbych a chynnal llys yno, cyn i Richard Herbert chwalu ei fyddin.
Dwy fyddin dros y mynyddoedd#
Rhannodd William Herbert ei fyddin yn ddwy. Daeth ei frawd Richard o’r gogledd a Herbert ei hun o’r de, y ddau’n croesi tir mynydd anodd.FfynhonnellSiege of Harlech Castle, 1461–14 August 1468 ↗J. Rickard, historyofwar.org, 2014 (Saesneg)Roedd Dafydd yn hen filwr o’r Rhyfel Can Mlynedd; wedi Northampton yn 1460 ffodd y Frenhines Margaret a’r Tywysog Edward ifanc i Harlech; rhannodd Herbert ei fyddin yn ddwy, ei frawd Richard yn dod o’r gogledd a Herbert o’r de, y ddau’n croesi tir mynydd anodd; dywedir i Ddafydd ateb y galw i ildio drwy gymharu’r gwarchae â chastell a ddaliodd yn Ffrainc yn ei ieuenctid, gan ddweud y daliai Harlech nes y byddai gwragedd Ffrainc yn sôn amdano; cafodd Syr Richard Tunstall, a ddaliwyd adeg yr ildio, bardwn ym mis Rhagfyr 1468; yn 1468 cipiodd Siasbar Tudur Ddinbych a chynnal llys yno, cyn i Richard Herbert chwalu ei fyddin.
Y pardwn#
Mae’n ymddangos i Ddafydd gael ei gynnwys mewn pardwn cyffredinol ar 1 Rhagfyr 1468.FfynhonnellDafydd ab Ifan ab Einion (fl. 1440–1468), soldier and commander of Harlech Castle during the Wars of the Roses ↗Howell Thomas Evans, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Saif ei enwogrwydd ar ei amddiffyn o Harlech dros blaid Lancaster; roedd ei dad Ieuan ab Einion o Gryniarth a Hendwr yn Edeirnion, o linach Llywelyn ap Cynwrig o Gors-y-gedol, a’i fam Angharad yn aeres Hendwr; ei wraig oedd Margaret, merch John Puleston o Emral; gwasanaethodd yn Ffrainc ym mlynyddoedd olaf y Rhyfel Can Mlynedd, yn Rouen yn ôl y bardd Dafydd Nanmor, a chanodd Guto’r Glyn iddo hefyd; mae’n debyg i’r Frenhines Margaret gael lloches yn Harlech yn 1460; daeth adref wedi colli Normandi yn 1450; glaniodd Siasbar Tudur yn Abermaw ym mis Mehefin 1468; mae’n ymddangos i Ddafydd gael ei gynnwys mewn pardwn cyffredinol ar 1 Rhagfyr 1468. Cafodd Syr Richard Tunstall, a ddaliwyd adeg yr ildio, bardwn y mis Rhagfyr hwnnw hefyd.FfynhonnellSiege of Harlech Castle, 1461–14 August 1468 ↗J. Rickard, historyofwar.org, 2014 (Saesneg)Roedd Dafydd yn hen filwr o’r Rhyfel Can Mlynedd; wedi Northampton yn 1460 ffodd y Frenhines Margaret a’r Tywysog Edward ifanc i Harlech; rhannodd Herbert ei fyddin yn ddwy, ei frawd Richard yn dod o’r gogledd a Herbert o’r de, y ddau’n croesi tir mynydd anodd; dywedir i Ddafydd ateb y galw i ildio drwy gymharu’r gwarchae â chastell a ddaliodd yn Ffrainc yn ei ieuenctid, gan ddweud y daliai Harlech nes y byddai gwragedd Ffrainc yn sôn amdano; cafodd Syr Richard Tunstall, a ddaliwyd adeg yr ildio, bardwn ym mis Rhagfyr 1468; yn 1468 cipiodd Siasbar Tudur Ddinbych a chynnal llys yno, cyn i Richard Herbert chwalu ei fyddin.
Taith hir y gân#
Cysylltwyd Rhyfelgyrch Gwŷr Harlech hefyd â gwarchae cynharach a byrrach, tua 1408, pan wynebodd gwŷr Owain Glyndŵr y darpar Harri V.FfynhonnellMen of Harlech ↗Wikipedia (Saesneg)Cysylltwyd y gân hefyd â gwarchae byrrach tua 1408, pan wynebodd gwŷr Owain Glyndŵr y darpar Harri V; mae’r fersiwn cynharaf hysbys gyda geiriau ar faled tua 1830; argraffwyd geiriau Cymraeg gyntaf yn 1860 yn Y Canigydd, dan olygyddiaeth John Owen (Owain Alaw); yn 1862 ymddangosodd geiriau Cymraeg Talhaiarn gyda geiriau Saesneg gan Thomas Oliphant; fe’i cenir ddwywaith yn y ffilm Zulu (1964), mewn geiriau a ysgrifennwyd ar gyfer y ffilm; dyma ymdaith araf y Gwarchodlu Cymreig ac ymdaith gyflym y Cymry Brenhinol. Mae’r fersiwn cynharaf hysbys gyda geiriau ar faled tua 1830, ac argraffwyd geiriau Cymraeg gyntaf yn 1860 yn Y Canigydd, dan olygyddiaeth John Owen, Owain Alaw.FfynhonnellMen of Harlech ↗Wikipedia (Saesneg)Cysylltwyd y gân hefyd â gwarchae byrrach tua 1408, pan wynebodd gwŷr Owain Glyndŵr y darpar Harri V; mae’r fersiwn cynharaf hysbys gyda geiriau ar faled tua 1830; argraffwyd geiriau Cymraeg gyntaf yn 1860 yn Y Canigydd, dan olygyddiaeth John Owen (Owain Alaw); yn 1862 ymddangosodd geiriau Cymraeg Talhaiarn gyda geiriau Saesneg gan Thomas Oliphant; fe’i cenir ddwywaith yn y ffilm Zulu (1964), mewn geiriau a ysgrifennwyd ar gyfer y ffilm; dyma ymdaith araf y Gwarchodlu Cymreig ac ymdaith gyflym y Cymry Brenhinol. Ymddangosodd geiriau Saesneg Thomas Oliphant ochr yn ochr â geiriau Cymraeg Talhaiarn yn 1862.FfynhonnellMen of Harlech ↗Wikipedia (Saesneg)Cysylltwyd y gân hefyd â gwarchae byrrach tua 1408, pan wynebodd gwŷr Owain Glyndŵr y darpar Harri V; mae’r fersiwn cynharaf hysbys gyda geiriau ar faled tua 1830; argraffwyd geiriau Cymraeg gyntaf yn 1860 yn Y Canigydd, dan olygyddiaeth John Owen (Owain Alaw); yn 1862 ymddangosodd geiriau Cymraeg Talhaiarn gyda geiriau Saesneg gan Thomas Oliphant; fe’i cenir ddwywaith yn y ffilm Zulu (1964), mewn geiriau a ysgrifennwyd ar gyfer y ffilm; dyma ymdaith araf y Gwarchodlu Cymreig ac ymdaith gyflym y Cymry Brenhinol.
Cân y milwyr#
Fe’i cenir ddwywaith yn y ffilm Zulu (1964), mewn geiriau a ysgrifennwyd ar gyfer y ffilm. Dyma ymdaith araf y Gwarchodlu Cymreig ac ymdaith gyflym y Cymry Brenhinol.FfynhonnellMen of Harlech ↗Wikipedia (Saesneg)Cysylltwyd y gân hefyd â gwarchae byrrach tua 1408, pan wynebodd gwŷr Owain Glyndŵr y darpar Harri V; mae’r fersiwn cynharaf hysbys gyda geiriau ar faled tua 1830; argraffwyd geiriau Cymraeg gyntaf yn 1860 yn Y Canigydd, dan olygyddiaeth John Owen (Owain Alaw); yn 1862 ymddangosodd geiriau Cymraeg Talhaiarn gyda geiriau Saesneg gan Thomas Oliphant; fe’i cenir ddwywaith yn y ffilm Zulu (1964), mewn geiriau a ysgrifennwyd ar gyfer y ffilm; dyma ymdaith araf y Gwarchodlu Cymreig ac ymdaith gyflym y Cymry Brenhinol.
Yr olaf i ildio, eto#
Daliodd Harlech hyd y diwedd unwaith eto yn y Rhyfel Cartref. Hon oedd y gaer frenhinol olaf ar y tir mawr i ildio, ar 15 Mawrth 1647.FfynhonnellHarlech Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Harlech, castell canoloesol rhestredig Gradd I ar fryncyn creigiog ger Môr Iwerddon, a godwyd gan Edward I rhwng 1282 a 1289 am tua £8,190; consentrig, o dywodfaen llwydwyrdd lleol, â phorthdy anferth; deuai’r môr yn llawer nes ar un adeg, ac mae porth dŵr a grisiau o 127 o risiau’n arwain i lawr at yr hen draethlin, fel y gellid cyflenwi’r castell o’r môr; yn 1286 roedd y gweithlu’n cynnwys 546 o labrwyr, 115 o chwarelwyr, 30 o ofaint, 22 o seiri coed a 227 o seiri maen, dan James o St George, a fu’n gwnstabl o 1290 hyd 1293; ddiwedd 1404 daeth i ddwylo Owain Glyndŵr a bu’n gartref, yn gartref i’w deulu ac yn bencadlys milwrol iddo am bedair blynedd, a chynhaliodd ei ail senedd yno ym mis Awst 1405; rhwng 1461 a 1468 daliodd Dafydd ap Ieuan ef dros Lancaster, a daeth yn gadarnle mawr olaf Lancaster; glaniodd Siasbar Tudur yno gyda milwyr o Ffrainc yn 1468; credir i’r gwarchae ysbrydoli’r gân Gwŷr Harlech; yn y Rhyfel Cartref hwn oedd y gaer frenhinol olaf ar y tir mawr i ildio, ar 15 Mawrth 1647; fe’i paentiwyd gan Cotman, Sandby, Turner a Varley; yn 1343 roedd ei dyrau mewnol yn cynnwys Le Wedercoktour, a elwid erbyn 1564 yn Dŵr Bronwen; yng ngofal Cadw, Safle Treftadaeth y Byd ers 1986, a chyfrifa UNESCO ef ymhlith enghreifftiau gorau Ewrop o bensaernïaeth filwrol diwedd y 13eg a dechrau’r 14eg ganrif; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Harlech yn Saesneg hefyd. Er 1986 bu’n Safle Treftadaeth y Byd, ac mae UNESCO yn ei chyfrif ymhlith ‘enghreifftiau gorau Ewrop o bensaernïaeth filwrol diwedd y 13eg ganrif a dechrau’r 14eg ganrif’.FfynhonnellHarlech Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Harlech, castell canoloesol rhestredig Gradd I ar fryncyn creigiog ger Môr Iwerddon, a godwyd gan Edward I rhwng 1282 a 1289 am tua £8,190; consentrig, o dywodfaen llwydwyrdd lleol, â phorthdy anferth; deuai’r môr yn llawer nes ar un adeg, ac mae porth dŵr a grisiau o 127 o risiau’n arwain i lawr at yr hen draethlin, fel y gellid cyflenwi’r castell o’r môr; yn 1286 roedd y gweithlu’n cynnwys 546 o labrwyr, 115 o chwarelwyr, 30 o ofaint, 22 o seiri coed a 227 o seiri maen, dan James o St George, a fu’n gwnstabl o 1290 hyd 1293; ddiwedd 1404 daeth i ddwylo Owain Glyndŵr a bu’n gartref, yn gartref i’w deulu ac yn bencadlys milwrol iddo am bedair blynedd, a chynhaliodd ei ail senedd yno ym mis Awst 1405; rhwng 1461 a 1468 daliodd Dafydd ap Ieuan ef dros Lancaster, a daeth yn gadarnle mawr olaf Lancaster; glaniodd Siasbar Tudur yno gyda milwyr o Ffrainc yn 1468; credir i’r gwarchae ysbrydoli’r gân Gwŷr Harlech; yn y Rhyfel Cartref hwn oedd y gaer frenhinol olaf ar y tir mawr i ildio, ar 15 Mawrth 1647; fe’i paentiwyd gan Cotman, Sandby, Turner a Varley; yn 1343 roedd ei dyrau mewnol yn cynnwys Le Wedercoktour, a elwid erbyn 1564 yn Dŵr Bronwen; yng ngofal Cadw, Safle Treftadaeth y Byd ers 1986, a chyfrifa UNESCO ef ymhlith enghreifftiau gorau Ewrop o bensaernïaeth filwrol diwedd y 13eg a dechrau’r 14eg ganrif; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Harlech yn Saesneg hefyd.
Ffynonellau a darllen pellach
Coflein: cofnod cenedlaethol y safle hwn ↗Cadw: cofnod yr adeilad rhestredig ↗Wicipedia ↗





