Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Glyndŵr

1468

Gwarchae Harlech

Harlech yw’r castell Lancastraidd olaf i ildio yn Rhyfeloedd y Rhosynnau, ar ôl gwarchae saith mlynedd a gofir yn y gân ‘Rhyfelgyrch Gwŷr Harlech’.

Llun: Castell Harlech uwchben Morfa Harlech, Mai 2024 · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

O 1461 hyd 1468, yn Rhyfeloedd y Rhosynnau, daliodd y cwnstabl Dafydd ap Ieuan gastell Harlech dros Lancaster. Dyma’r cadarnle mawr olaf a oedd yn nwylo Lancaster.

Gwarchae1461–1468
Daliwyd ganDafydd ap Ieuan, cwnstabl
Cofir ynGwŷr Harlech

Saith mlynedd#

Gwrthsafodd y gwarchodlu’r gwarchae hiraf y gwyddys amdano yn hanes Ynysoedd Prydain. O’r diwedd, ym mis Awst 1468, gorfododd Wiliam Herbert o Raglan y castell i ildio.

Edrych i fyny ar borthdy mawr castell Harlech
Edrych i fyny ar borthdy mawr castell Harlech · Llun: Cmao20, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Gwŷr Harlech#

Dywedir yn draddodiadol fod y gân Gwŷr Harlech yn sôn am y gwarchae saith mlynedd. Argraffwyd ei halaw gyntaf yn 1794 fel Gorhoffedd Gwŷr Harlech, a rhoddwyd geiriau Cymraeg iddi gan Dalhaiarn yn 1862 a chan Geiriog yn 1873.

Castell y gwarchaeau#

Roedd Harlech wedi dal allan yn erbyn Madog ap Llywelyn, gan gael bwyd o’r môr drwy borth y dŵr, a bu’n llys i Owain Glyndŵr. Ei safiad saith mlynedd yw’r un a gofia’r gân.

Gŵr o Edeirnion#

Roedd tad Dafydd, Ieuan ab Einion, o Gryniarth a Hendwr yn Edeirnion, o linach Llywelyn ap Cynwrig o Gors-y-gedol, a’i fam Angharad yn aeres Hendwr. Ei wraig oedd Margaret, merch John Puleston o Emral.

Milwr yn Ffrainc#

Roedd Dafydd wedi gwasanaethu yn Ffrainc ym mlynyddoedd olaf y Rhyfel Can Mlynedd. Mae’r bardd Dafydd Nanmor yn ei osod yn Rouen, a chanodd Guto’r Glyn ei glod hefyd. Daeth adref wedi colli Normandi yn 1450.

Lloches i frenhines#

Wedi brwydr Northampton yn 1460, ffodd y Frenhines Margaret a’r Tywysog Edward ifanc i Harlech.

Yr ateb i’r wŷs#

Pan alwyd arno i ildio, dywedir i Ddafydd gofio castell a ddaliodd yn Ffrainc yn ei ieuenctid, ac addo dal Harlech nes y byddai gwragedd Ffrainc yn sôn amdano.

Siasbar yn dod dros y môr#

Ym mis Mehefin 1468 glaniodd Siasbar Tudur yn Abermaw. Cipiodd Ddinbych a chynnal llys yno.

Dwy fyddin dros y mynyddoedd#

Rhannodd William Herbert ei fyddin yn ddwy. Daeth ei frawd Richard o’r gogledd a Herbert ei hun o’r de, y ddau’n croesi tir mynydd anodd.

Y pardwn#

Mae’n ymddangos i Ddafydd gael ei gynnwys mewn pardwn cyffredinol ar 1 Rhagfyr 1468. Cafodd Syr Richard Tunstall, a ddaliwyd adeg yr ildio, bardwn y mis Rhagfyr hwnnw hefyd.

Taith hir y gân#

Cysylltwyd Rhyfelgyrch Gwŷr Harlech hefyd â gwarchae cynharach a byrrach, tua 1408, pan wynebodd gwŷr Owain Glyndŵr y darpar Harri V. Mae’r fersiwn cynharaf hysbys gyda geiriau ar faled tua 1830, ac argraffwyd geiriau Cymraeg gyntaf yn 1860 yn Y Canigydd, dan olygyddiaeth John Owen, Owain Alaw. Ymddangosodd geiriau Saesneg Thomas Oliphant ochr yn ochr â geiriau Cymraeg Talhaiarn yn 1862.

Cân y milwyr#

Fe’i cenir ddwywaith yn y ffilm Zulu (1964), mewn geiriau a ysgrifennwyd ar gyfer y ffilm. Dyma ymdaith araf y Gwarchodlu Cymreig ac ymdaith gyflym y Cymry Brenhinol.

Yr olaf i ildio, eto#

Daliodd Harlech hyd y diwedd unwaith eto yn y Rhyfel Cartref. Hon oedd y gaer frenhinol olaf ar y tir mawr i ildio, ar 15 Mawrth 1647. Er 1986 bu’n Safle Treftadaeth y Byd, ac mae UNESCO yn ei chyfrif ymhlith ‘enghreifftiau gorau Ewrop o bensaernïaeth filwrol diwedd y 13eg ganrif a dechrau’r 14eg ganrif’.

Lle digwyddodd

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Eisteddfod Caerfyrddin

    Mae beirdd yn ymgynnull yng Nghaerfyrddin, lle mae Dafydd ab Edmwnd yn gosod y pedwar mesur ar hugain sy’n dal i reoli barddoniaeth gaeth.

    Eisteddfod Caerfyrddin
  2. Geni Harri Tudur

    Genir Harri Tudur yng Nghastell Penfro. Cyn hir mae’r beirdd yn ei gyfarch fel y mab darogan.

    Geni Harri Tudur
  3. Yr iarll Cymreig cyntaf

    Gwneir William Herbert o Raglan, noddwr y beirdd, yn Iarll Penfro, y Cymro cyntaf i ddod yn iarll yn Lloegr.

    Yr iarll Cymreig cyntaf
  4. Dianc o Ddinbych-y-pysgod

    Mae Siasbar Tudur a Harri ifanc yn dianc ar long o Ddinbych-y-pysgod i Lydaw, lle mae Harri’n tyfu i fyny yn alltud.

    Dianc o Ddinbych-y-pysgod

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf