Madog ap Llywelyn
Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap Llywelyn
fl. 1450–1497
Bardd Hanmer ym Maelor a enillodd y gadair arian yn eisteddfod Caerfyrddin tua 1451 ac a osododd reolau’r mesurau caeth a gadwa beirdd Cymru hyd heddiw.
Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Dafydd ab Edmwnd: Dafydd, mab Edmwnd
Dafydd ab Edmwnd
Dafydd ab Edmwnd o Hanmer oedd meistr crefft cerdd dafod. Yn yr eisteddfod a gynhaliwyd yng Nghaerfyrddin tua 1451 enillodd y gadair arian, ac yno gosododd mewn trefn bedwar mesur ar hugain y canu caeth, y rheolau a fabwysiadwyd gan feirdd drwy Gymru gyfan.FfynonellauDafydd ab Edmwnd (fl. 1450–1490), gentleman and bardic master ↗Thomas Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Fe’i ganed ym mhlwyf Hanmer ym Maelor Saesneg, sir y Fflint, lle daliai’r Owredd; yn eisteddfod Caerfyrddin, a gynhaliwyd yn 1451, enillodd y gadair arian ym mhresenoldeb Gruffudd ap Nicolas am drefnu cerdd dafod; dyfeisiodd ddau fesur newydd dyrys, Cadwynfyr a Gorchest y Beirdd, a thynhau rheolau’r gynghanedd; cywyddau serch yw’r rhan fwyaf o’i gerddi; fe’i claddwyd yn eglwys Hanmer.Dafydd ab Edmwnd ↗Wikipedia (Saesneg)O Hanmer, o deulu o dras Normanaidd; enillodd y gadair arian yng Nghaerfyrddin â chywydd i’r Drindod; diwygiodd bedwar mesur ar hugain cerdd dafod, a osodwyd i lawr o’i flaen gan Einion Offeiriad a Dafydd Ddu o Hiraddug, gan dynnu dau allan a rhoi Gorchest y Beirdd a Chadwynfyr yn eu lle; serch a natur oedd ei themâu, ar ôl Dafydd ap Gwilym.Dafydd ab Edmwnd ↗Wicipedia CymraegBardd Cymraeg (bl. 1450–1497), sy’n adnabyddus yn bennaf am sefydlu’n derfynol y gyfundrefn mesurau caeth a adnabyddir fel y pedwar mesur ar hugain, yn Eisteddfod Caerfyrddin 1451; brodor o Hanmer yn y Maelor Saesneg, perchen plas Yr Owredd, ac efallai’n byw am gyfnod ym Mhwllgwepra, plas teulu ei fam ger Llaneurgain; ei athro barddol oedd Maredudd ap Rhys, a bu yntau’n athro barddol i ddau o feirdd mawr cyfnod Beirdd yr Uchelwyr, Tudur Aled a Gutun Owain; ymddengys ei fod yn ewythr i Dudur Aled; enillodd y gadair yn yr eisteddfod yng Nghaerfyrddin a drefnwyd gan Ruffudd ap Nicolas; pwrpas ei ddau fesur newydd oedd bod yn brawf technegol i ddarpar feirdd er mwyn cyfyngu nifer y penceirddiaid trwyddedig; canu serch oedd ei arbenigedd, mewn arddull glasurol a gorchestol; cyfrifir ei farwnadau i Siôn Eos ac i Ddafydd ab Ieuan o Lwydiarth, Môn, ymhlith y cywyddau marwnad gorau.
| Yn ei flodau | Tua 1450 hyd 1497 |
|---|---|
| Cartref | Yr Owredd, Hanmer, ym Maelor Saesneg |
| Ei athro | Maredudd ap Rhys |
| Ei ddisgyblion | Tudur Aled a Gutun Owain |
| Ei gamp fawr | Y gadair arian yng Nghaerfyrddin, tua 1451 |
| Claddwyd | Eglwys Hanmer |
Tirfeddiannwr oedd Dafydd, meistr yr Owredd a thiroedd eraill ym mhlwyf Hanmer, a threuliodd ran o’i oes yn Nhre Wepra ger Llaneurgain, hen gartref ei fam. Gan fod ganddo ei diroedd ei hun, nid oedd yn dibynnu ar noddwyr am ei fara, a chanai er mwyn cariad at y grefft. Fe’i dysgodd gan y bardd Maredudd ap Rhys, ac yn ei dro dysgodd ddau o feirdd gorau’r oes nesaf, Tudur Aled, a oedd yn nai iddo yn ôl pob golwg, a Gutun Owain.FfynonellauDafydd ab Edmwnd (fl. 1450–1490), gentleman and bardic master ↗Thomas Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Fe’i ganed ym mhlwyf Hanmer ym Maelor Saesneg, sir y Fflint, lle daliai’r Owredd; yn eisteddfod Caerfyrddin, a gynhaliwyd yn 1451, enillodd y gadair arian ym mhresenoldeb Gruffudd ap Nicolas am drefnu cerdd dafod; dyfeisiodd ddau fesur newydd dyrys, Cadwynfyr a Gorchest y Beirdd, a thynhau rheolau’r gynghanedd; cywyddau serch yw’r rhan fwyaf o’i gerddi; fe’i claddwyd yn eglwys Hanmer.Dafydd ab Edmwnd ↗Wikipedia (Saesneg)O Hanmer, o deulu o dras Normanaidd; enillodd y gadair arian yng Nghaerfyrddin â chywydd i’r Drindod; diwygiodd bedwar mesur ar hugain cerdd dafod, a osodwyd i lawr o’i flaen gan Einion Offeiriad a Dafydd Ddu o Hiraddug, gan dynnu dau allan a rhoi Gorchest y Beirdd a Chadwynfyr yn eu lle; serch a natur oedd ei themâu, ar ôl Dafydd ap Gwilym.Dafydd ab Edmwnd ↗Wicipedia CymraegBardd Cymraeg (bl. 1450–1497), sy’n adnabyddus yn bennaf am sefydlu’n derfynol y gyfundrefn mesurau caeth a adnabyddir fel y pedwar mesur ar hugain, yn Eisteddfod Caerfyrddin 1451; brodor o Hanmer yn y Maelor Saesneg, perchen plas Yr Owredd, ac efallai’n byw am gyfnod ym Mhwllgwepra, plas teulu ei fam ger Llaneurgain; ei athro barddol oedd Maredudd ap Rhys, a bu yntau’n athro barddol i ddau o feirdd mawr cyfnod Beirdd yr Uchelwyr, Tudur Aled a Gutun Owain; ymddengys ei fod yn ewythr i Dudur Aled; enillodd y gadair yn yr eisteddfod yng Nghaerfyrddin a drefnwyd gan Ruffudd ap Nicolas; pwrpas ei ddau fesur newydd oedd bod yn brawf technegol i ddarpar feirdd er mwyn cyfyngu nifer y penceirddiaid trwyddedig; canu serch oedd ei arbenigedd, mewn arddull glasurol a gorchestol; cyfrifir ei farwnadau i Siôn Eos ac i Ddafydd ab Ieuan o Lwydiarth, Môn, ymhlith y cywyddau marwnad gorau.
Tua 1451 cynhaliwyd eisteddfod fawr yng Nghaerfyrddin dan Ruffudd ap Nicolas, Cymro mwyaf grymus y de-orllewin. Enillodd Dafydd y gadair arian yno â chywydd i’r Drindod a ddangosai’r pedwar mesur ar hugain i gyd. Tynnodd allan ddau o’r hen fesurau a osodwyd i lawr o’i flaen gan Einion Offeiriad a Dafydd Ddu o Hiraddug, a rhoi yn eu lle ddau fesur newydd o’i waith ei hun, Gorchest y Beirdd a’r Gadwynfyr.FfynonellauDafydd ab Edmwnd (fl. 1450–1490), gentleman and bardic master ↗Thomas Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Fe’i ganed ym mhlwyf Hanmer ym Maelor Saesneg, sir y Fflint, lle daliai’r Owredd; yn eisteddfod Caerfyrddin, a gynhaliwyd yn 1451, enillodd y gadair arian ym mhresenoldeb Gruffudd ap Nicolas am drefnu cerdd dafod; dyfeisiodd ddau fesur newydd dyrys, Cadwynfyr a Gorchest y Beirdd, a thynhau rheolau’r gynghanedd; cywyddau serch yw’r rhan fwyaf o’i gerddi; fe’i claddwyd yn eglwys Hanmer.Dafydd ab Edmwnd ↗Wikipedia (Saesneg)O Hanmer, o deulu o dras Normanaidd; enillodd y gadair arian yng Nghaerfyrddin â chywydd i’r Drindod; diwygiodd bedwar mesur ar hugain cerdd dafod, a osodwyd i lawr o’i flaen gan Einion Offeiriad a Dafydd Ddu o Hiraddug, gan dynnu dau allan a rhoi Gorchest y Beirdd a Chadwynfyr yn eu lle; serch a natur oedd ei themâu, ar ôl Dafydd ap Gwilym.
Gwnaeth reolau’r gynghanedd yn llymach, gofynnodd am odlau dwbl mewn rhai mesurau, a chododd y prawf yr oedd rhaid i fardd ei basio i fod yn bencerdd. Ym materion iaith a mesur cymerai’r beirdd ef yn awdurdod terfynol, ac nid oedd neb yn gwybod mwy nag ef am y gelfyddyd. Ni fynnai rhai beirdd, megis Gwilym Tew, dderbyn ei fesurau newydd ar y dechrau, ond yn raddol daethant yn rhan o drefn sefydlog y canu caeth.FfynonellauDafydd ab Edmwnd (fl. 1450–1490), gentleman and bardic master ↗Thomas Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Fe’i ganed ym mhlwyf Hanmer ym Maelor Saesneg, sir y Fflint, lle daliai’r Owredd; yn eisteddfod Caerfyrddin, a gynhaliwyd yn 1451, enillodd y gadair arian ym mhresenoldeb Gruffudd ap Nicolas am drefnu cerdd dafod; dyfeisiodd ddau fesur newydd dyrys, Cadwynfyr a Gorchest y Beirdd, a thynhau rheolau’r gynghanedd; cywyddau serch yw’r rhan fwyaf o’i gerddi; fe’i claddwyd yn eglwys Hanmer.Dafydd ab Edmwnd ↗Wicipedia CymraegBardd Cymraeg (bl. 1450–1497), sy’n adnabyddus yn bennaf am sefydlu’n derfynol y gyfundrefn mesurau caeth a adnabyddir fel y pedwar mesur ar hugain, yn Eisteddfod Caerfyrddin 1451; brodor o Hanmer yn y Maelor Saesneg, perchen plas Yr Owredd, ac efallai’n byw am gyfnod ym Mhwllgwepra, plas teulu ei fam ger Llaneurgain; ei athro barddol oedd Maredudd ap Rhys, a bu yntau’n athro barddol i ddau o feirdd mawr cyfnod Beirdd yr Uchelwyr, Tudur Aled a Gutun Owain; ymddengys ei fod yn ewythr i Dudur Aled; enillodd y gadair yn yr eisteddfod yng Nghaerfyrddin a drefnwyd gan Ruffudd ap Nicolas; pwrpas ei ddau fesur newydd oedd bod yn brawf technegol i ddarpar feirdd er mwyn cyfyngu nifer y penceirddiaid trwyddedig; canu serch oedd ei arbenigedd, mewn arddull glasurol a gorchestol; cyfrifir ei farwnadau i Siôn Eos ac i Ddafydd ab Ieuan o Lwydiarth, Môn, ymhlith y cywyddau marwnad gorau.
Cywyddau serch yw’r rhan fwyaf o’i gerddi, yn nhraddodiad Dafydd ap Gwilym. Canmolodd wallt euraid merch a lliw ei gruddiau yn osgeiddig ac yn fedrus dros ben, mewn cerddi fel Cywydd Merch, I Wallt Merch ac Enwi’r Ferch. Canodd hefyd i fedr telynor, i ddewrder milwr, i haelioni pennaeth ac i ddysg offeiriad ac abad, a chanodd gerddi i Dduw ac i’r Forwyn Fair.FfynonellauDafydd ab Edmwnd (fl. 1450–1490), gentleman and bardic master ↗Thomas Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Fe’i ganed ym mhlwyf Hanmer ym Maelor Saesneg, sir y Fflint, lle daliai’r Owredd; yn eisteddfod Caerfyrddin, a gynhaliwyd yn 1451, enillodd y gadair arian ym mhresenoldeb Gruffudd ap Nicolas am drefnu cerdd dafod; dyfeisiodd ddau fesur newydd dyrys, Cadwynfyr a Gorchest y Beirdd, a thynhau rheolau’r gynghanedd; cywyddau serch yw’r rhan fwyaf o’i gerddi; fe’i claddwyd yn eglwys Hanmer.Dafydd ab Edmwnd ↗Wikipedia (Saesneg)O Hanmer, o deulu o dras Normanaidd; enillodd y gadair arian yng Nghaerfyrddin â chywydd i’r Drindod; diwygiodd bedwar mesur ar hugain cerdd dafod, a osodwyd i lawr o’i flaen gan Einion Offeiriad a Dafydd Ddu o Hiraddug, gan dynnu dau allan a rhoi Gorchest y Beirdd a Chadwynfyr yn eu lle; serch a natur oedd ei themâu, ar ôl Dafydd ap Gwilym.
Cyfrifir ei farwnadau ymhlith y gorau o holl gywyddau galar y Gymraeg, yn anad dim ei farwnad i’w gyfaill y telynor Siôn Eos, a grogwyd dan gyfraith Llundain. Ynddi mae Dafydd yn galaru na allesid barnu Siôn dan hen gyfraith Hywel Dda, pan fyddai tâl i’r teulu wedi setlo’r mater, ac mae ei gariad at ei wlad ei hun yn disgleirio drwy bob llinell.FfynonellauDafydd ab Edmwnd ↗Wikipedia (Saesneg)O Hanmer, o deulu o dras Normanaidd; enillodd y gadair arian yng Nghaerfyrddin â chywydd i’r Drindod; diwygiodd bedwar mesur ar hugain cerdd dafod, a osodwyd i lawr o’i flaen gan Einion Offeiriad a Dafydd Ddu o Hiraddug, gan dynnu dau allan a rhoi Gorchest y Beirdd a Chadwynfyr yn eu lle; serch a natur oedd ei themâu, ar ôl Dafydd ap Gwilym.Dafydd ab Edmwnd ↗Wicipedia CymraegBardd Cymraeg (bl. 1450–1497), sy’n adnabyddus yn bennaf am sefydlu’n derfynol y gyfundrefn mesurau caeth a adnabyddir fel y pedwar mesur ar hugain, yn Eisteddfod Caerfyrddin 1451; brodor o Hanmer yn y Maelor Saesneg, perchen plas Yr Owredd, ac efallai’n byw am gyfnod ym Mhwllgwepra, plas teulu ei fam ger Llaneurgain; ei athro barddol oedd Maredudd ap Rhys, a bu yntau’n athro barddol i ddau o feirdd mawr cyfnod Beirdd yr Uchelwyr, Tudur Aled a Gutun Owain; ymddengys ei fod yn ewythr i Dudur Aled; enillodd y gadair yn yr eisteddfod yng Nghaerfyrddin a drefnwyd gan Ruffudd ap Nicolas; pwrpas ei ddau fesur newydd oedd bod yn brawf technegol i ddarpar feirdd er mwyn cyfyngu nifer y penceirddiaid trwyddedig; canu serch oedd ei arbenigedd, mewn arddull glasurol a gorchestol; cyfrifir ei farwnadau i Siôn Eos ac i Ddafydd ab Ieuan o Lwydiarth, Môn, ymhlith y cywyddau marwnad gorau.Dafydd ab Edmwnd (fl. 1450–1490), gentleman and bardic master ↗Thomas Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Fe’i ganed ym mhlwyf Hanmer ym Maelor Saesneg, sir y Fflint, lle daliai’r Owredd; yn eisteddfod Caerfyrddin, a gynhaliwyd yn 1451, enillodd y gadair arian ym mhresenoldeb Gruffudd ap Nicolas am drefnu cerdd dafod; dyfeisiodd ddau fesur newydd dyrys, Cadwynfyr a Gorchest y Beirdd, a thynhau rheolau’r gynghanedd; cywyddau serch yw’r rhan fwyaf o’i gerddi; fe’i claddwyd yn eglwys Hanmer.
Claddwyd Dafydd yn eglwys Hanmer. Mabwysiadwyd ei bedwar mesur ar hugain drwy Gymru gyfan. Mae’r copi hynaf o’i reolau yn llaw ei ddisgybl Gutun Owain, a daeth gramadeg Gutun, gyda’i drefn ar y cynganeddion a’r mesurau caeth, yn sylfaen i’r llyfrau ar gerdd dafod a ysgrifennwyd yn yr unfed ganrif ar bymtheg.FfynonellauDafydd ab Edmwnd (fl. 1450–1490), gentleman and bardic master ↗Thomas Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Fe’i ganed ym mhlwyf Hanmer ym Maelor Saesneg, sir y Fflint, lle daliai’r Owredd; yn eisteddfod Caerfyrddin, a gynhaliwyd yn 1451, enillodd y gadair arian ym mhresenoldeb Gruffudd ap Nicolas am drefnu cerdd dafod; dyfeisiodd ddau fesur newydd dyrys, Cadwynfyr a Gorchest y Beirdd, a thynhau rheolau’r gynghanedd; cywyddau serch yw’r rhan fwyaf o’i gerddi; fe’i claddwyd yn eglwys Hanmer.Dafydd ab Edmwnd ↗Wikipedia (Saesneg)O Hanmer, o deulu o dras Normanaidd; enillodd y gadair arian yng Nghaerfyrddin â chywydd i’r Drindod; diwygiodd bedwar mesur ar hugain cerdd dafod, a osodwyd i lawr o’i flaen gan Einion Offeiriad a Dafydd Ddu o Hiraddug, gan dynnu dau allan a rhoi Gorchest y Beirdd a Chadwynfyr yn eu lle; serch a natur oedd ei themâu, ar ôl Dafydd ap Gwilym.Gutun Owain, or Gruffudd ap Huw ab Owain (fl. c. 1460 – c. 1498), poet, transcriber of manuscripts, and genealogist ↗Thomas Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruUchelwr o Ddudlust ym maenor y Traean yn arglwyddiaeth Croesoswallt, gyda thiroedd ym mhlwyf Llanfarthin, lle dywedir iddo gael ei gladdu; disgybl barddol i Ddafydd ab Edmwnd, a daeth yn bencerdd medrus iawn; ysgolhaig ac achydd o fri, y mae ei lawysgrifau yn cynnwys, yn ei law gain, yr hen Frutiau, bucheddau ac achau’r saint, gramadegau’r beirdd, rhyddiaith grefyddol, gweithiau meddygol a seryddol, diarhebion Cymraeg ac achau teuluoedd bonheddig; arhosodd ym Masing, lle ysgrifennodd ei ran o Lyfr Du Basing yn ôl pob tebyg, rhan fawr o Frut Tysilio a’r cyfan o Frut y Saeson hyd 1461; ganddo ef y mae’r copi cynharaf o Lyfr Arfau Cymraeg ac o’r Gramadeg sy’n cynnwys rheolau Dafydd ab Edmwnd, a ddaeth yn sail i draethodau cerdd dafod yr unfed ganrif ar bymtheg; cymerai achwyr diweddarach ef yn awdurdod ar achau Gwynedd, Powys a’r Mers, ac roedd yn un o’r prif awdurdodau a ddefnyddiwyd gan y comisiwn a benodwyd i olrhain tras Gymreig Harri VII; mae un ar ddeg o’i farwnadau yn dyddio o 1476–98, a chanodd lawer o gerddi i Ddafydd ab Ieuan ab Iorwerth, abad Glyn y Groes; crefftwr meistrolgar ar gerdd, ar ei orau mewn cerddi gofyn a marwnadau.
Mae beirdd yn ymgynnull yng Nghaerfyrddin, lle mae Dafydd ab Edmwnd yn gosod y pedwar mesur ar hugain sy’n dal i reoli barddoniaeth gaeth.
Eisteddfod CaerfyrddinArweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap LlywelynArglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.
Llywelyn BrenBardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.
Dafydd ap GwilymPrifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.
Iolo GochYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf