Hanes Cymru / Cymru Glyndŵr

fl. 1450–1497

Dafydd ab Edmwnd

Bardd Hanmer ym Maelor a enillodd y gadair arian yn eisteddfod Caerfyrddin tua 1451 ac a osododd reolau’r mesurau caeth a gadwa beirdd Cymru hyd heddiw.

Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. 1450–1497 (wedi’i gofnodi) Meistr y pedwar mesur ar hugain Cymru Glyndŵr Beirdd ac awduron
Eglwys Sant Chad yn Hanmer, plwyf cartref Dafydd ab Edmwnd, lle mae wedi’i gladdu
Eglwys Sant Chad yn Hanmer, plwyf cartref Dafydd ab Edmwnd, lle mae wedi’i gladdu · Llun: Wikimedia Commons · PhilipLS, Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Dafydd ab Edmwnd: Dafydd, mab Edmwnd

Dafydd ab Edmwnd

  • Dafydd ei enw ei hun
  • ab mab (ab o flaen llafariad)
  • Edmwnd enw ei dad

Dafydd ab Edmwnd o Hanmer oedd meistr crefft cerdd dafod. Yn yr eisteddfod a gynhaliwyd yng Nghaerfyrddin tua 1451 enillodd y gadair arian, ac yno gosododd mewn trefn bedwar mesur ar hugain y canu caeth, y rheolau a fabwysiadwyd gan feirdd drwy Gymru gyfan.

Yn ei flodauTua 1450 hyd 1497
CartrefYr Owredd, Hanmer, ym Maelor Saesneg
Ei athroMaredudd ap Rhys
Ei ddisgyblionTudur Aled a Gutun Owain
Ei gamp fawrY gadair arian yng Nghaerfyrddin, tua 1451
CladdwydEglwys Hanmer

Uchelwr o Hanmer#

Tirfeddiannwr oedd Dafydd, meistr yr Owredd a thiroedd eraill ym mhlwyf Hanmer, a threuliodd ran o’i oes yn Nhre Wepra ger Llaneurgain, hen gartref ei fam. Gan fod ganddo ei diroedd ei hun, nid oedd yn dibynnu ar noddwyr am ei fara, a chanai er mwyn cariad at y grefft. Fe’i dysgodd gan y bardd Maredudd ap Rhys, ac yn ei dro dysgodd ddau o feirdd gorau’r oes nesaf, Tudur Aled, a oedd yn nai iddo yn ôl pob golwg, a Gutun Owain.

Y gadair arian yng Nghaerfyrddin#

Tua 1451 cynhaliwyd eisteddfod fawr yng Nghaerfyrddin dan Ruffudd ap Nicolas, Cymro mwyaf grymus y de-orllewin. Enillodd Dafydd y gadair arian yno â chywydd i’r Drindod a ddangosai’r pedwar mesur ar hugain i gyd. Tynnodd allan ddau o’r hen fesurau a osodwyd i lawr o’i flaen gan Einion Offeiriad a Dafydd Ddu o Hiraddug, a rhoi yn eu lle ddau fesur newydd o’i waith ei hun, Gorchest y Beirdd a’r Gadwynfyr.

Rheolau’r gynghanedd#

Gwnaeth reolau’r gynghanedd yn llymach, gofynnodd am odlau dwbl mewn rhai mesurau, a chododd y prawf yr oedd rhaid i fardd ei basio i fod yn bencerdd. Ym materion iaith a mesur cymerai’r beirdd ef yn awdurdod terfynol, ac nid oedd neb yn gwybod mwy nag ef am y gelfyddyd. Ni fynnai rhai beirdd, megis Gwilym Tew, dderbyn ei fesurau newydd ar y dechrau, ond yn raddol daethant yn rhan o drefn sefydlog y canu caeth.

Cerddi serch a mawl#

Cywyddau serch yw’r rhan fwyaf o’i gerddi, yn nhraddodiad Dafydd ap Gwilym. Canmolodd wallt euraid merch a lliw ei gruddiau yn osgeiddig ac yn fedrus dros ben, mewn cerddi fel Cywydd Merch, I Wallt Merch ac Enwi’r Ferch. Canodd hefyd i fedr telynor, i ddewrder milwr, i haelioni pennaeth ac i ddysg offeiriad ac abad, a chanodd gerddi i Dduw ac i’r Forwyn Fair.

Marwnad Siôn Eos#

Cyfrifir ei farwnadau ymhlith y gorau o holl gywyddau galar y Gymraeg, yn anad dim ei farwnad i’w gyfaill y telynor Siôn Eos, a grogwyd dan gyfraith Llundain. Ynddi mae Dafydd yn galaru na allesid barnu Siôn dan hen gyfraith Hywel Dda, pan fyddai tâl i’r teulu wedi setlo’r mater, ac mae ei gariad at ei wlad ei hun yn disgleirio drwy bob llinell.

Ei etifeddiaeth#

Claddwyd Dafydd yn eglwys Hanmer. Mabwysiadwyd ei bedwar mesur ar hugain drwy Gymru gyfan. Mae’r copi hynaf o’i reolau yn llaw ei ddisgybl Gutun Owain, a daeth gramadeg Gutun, gyda’i drefn ar y cynganeddion a’r mesurau caeth, yn sylfaen i’r llyfrau ar gerdd dafod a ysgrifennwyd yn yr unfed ganrif ar bymtheg.

Ar y llinell amser

  1. Eisteddfod Caerfyrddin

    Mae beirdd yn ymgynnull yng Nghaerfyrddin, lle mae Dafydd ab Edmwnd yn gosod y pedwar mesur ar hugain sy’n dal i reoli barddoniaeth gaeth.

    Eisteddfod Caerfyrddin

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1294–1295

Madog ap Llywelyn

Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)

Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.

Madog ap Llywelyn
d. 1318

Llywelyn Bren

Arglwydd Senghennydd (wedi’i gofnodi)

Arglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.

Llywelyn Bren
fl. 1340–1370

Dafydd ap Gwilym

Bardd (wedi’i gofnodi)

Bardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.

Dafydd ap Gwilym
c. 1320–c. 1398

Iolo Goch

Bardd Sycharth (wedi’i gofnodi)

Prifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.

Iolo Goch

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf