Hanes Cymru / Cymru Glyndŵr

fl. 1450–1498

Gutun Owain

Bardd a chopïydd o gyffiniau Croesoswallt a gopïodd groniclau Cymru yn Abaty Dinas Basing ac a helpodd olrhain tras Frythonig Harri Tudur.

Llun: Cabidyldy a bwâu adfeiliedig Abaty Dinas Basing, ger Treffynnon · Paul Buckingham, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. 1450–1498 (wedi’i gofnodi) Bardd, copïydd a cheidwad y croniclau Cymru Glyndŵr Beirdd ac awduron
Deial lleuad (folfela) mewn llawysgrif a ysgrifennodd Gutun Owain ei hun
Deial lleuad (folfela) mewn llawysgrif a ysgrifennodd Gutun Owain ei hun · Llun: Wikimedia Commons · Gutun Owain, CC0

Bardd, copïydd, herodr a cheidwad hanes y Cymry oedd Gutun Owain o Ddudlust ger Croesoswallt. Yn ei law gain a chlir copïodd hen groniclau brenhinoedd Prydain a thywysogion Cymru, a phan ddaeth Harri Tudur yn frenin, roedd Gutun yn un o’r gwŷr dysgedig yr olrheiniodd eu llyfrau dras Gymreig y brenin.

Yn ei flodauTua 1460 hyd 1498
Ei enw llawnGruffudd ap Huw ab Owain
CartrefDudlust, yn arglwyddiaeth Croesoswallt
Ei athroDafydd ab Edmwnd
Ei waith mawrEi ran o Lyfr Du Basing
Ei noddwyrAbadau Glyn y Groes

Uchelwr o’r hen Bowys#

Gruffudd ap Huw ab Owain oedd ei enw llawn, ac roedd yn uchelwr o Ddudlust yn y Traean, yn arglwyddiaeth Croesoswallt, gwlad Gymraeg ei hiaith a fu unwaith yn rhan o deyrnas Powys. Daliai dir hefyd ym mhlwyf cyfagos Llanfarthin, lle dywedir iddo gael ei gladdu.

Disgybl Dafydd ab Edmwnd#

Roedd Gutun yn ddisgybl barddol i Ddafydd ab Edmwnd, a daeth, fel ei athro, yn bencerdd medrus iawn yn y mesurau anoddaf. Mae’r copïau cynharaf o’r gramadeg barddol sy’n cynnwys trefn newydd Dafydd ar y pedwar mesur ar hugain yn llaw Gutun ei hun, a daeth ei ramadeg yn sail i’r llyfrau ar gerdd dafod a ysgrifennwyd yn y ganrif ddilynol.

Llyfr Du Basing#

Roedd yn gopïydd diflino, ac arhosodd am gyfnod yn abaty Sistersaidd Dinas Basing. Ysgrifennodd ei ran o’r llyfr a elwir heddiw yn Llyfr Du Basing, hanes Cymraeg brenhinoedd Prydain a’r cyfan o’r cronicl Brenhinedd y Saeson hyd 1461. Cedwir y llyfr heddiw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, ac mae ei gloriau pren canoloesol wedi goroesi o hyd.

Ceidwad pob dysg#

Mae ei lawysgrifau yn dangos mor eang oedd ei ddysg. Ynddynt ceir bucheddau ac achau’r saint, rhyddiaith grefyddol, meddygaeth, seryddiaeth a chalendrau, diarhebion Cymraeg, y copi cynharaf o’r Llyfr Arfau Cymraeg, ac yn 1488 neu 1489 y copi cynharaf o Fuchedd Sant Martin yn Gymraeg. Cymerai achwyr diweddarach ef yn awdurdod ar deuluoedd Gwynedd, Powys a’r Mers, ac roedd yn un o’r prif awdurdodau a ddefnyddiwyd gan y comisiwn a olrheiniodd dras Gymreig y Brenin Harri VII.

Bardd Glyn y Groes#

Mae dros hanner cant o’i gerddi wedi goroesi, yn gywyddau, awdlau ac englynion, y rhan fwyaf yn gerddi mawl a marwnadau i uchelwyr Maelor a Swydd y Waun. Fe’i cysylltir yn anad dim â dau o abadau llengar Glyn y Groes, Siôn ap Rhisiart a Dafydd ab Ieuan ab Iorwerth, ac roedd ar ei orau mewn cerddi gofyn a marwnadau, yng nghynhesrwydd ei fawl i fardd, abad neu uchelwr.

Cyfaill Guto’r Glyn#

Treuliodd y bardd mawr Guto’r Glyn ei flynyddoedd olaf yng Nglyn y Groes hefyd, a chanodd Gutun, a gofiai gryfder Guto’n taflu maen yn ŵr ifanc, farwnad deimladwy i’w hen gyfaill. Mae marwnad gan fardd arall yn sôn mor fyr fu oes Gutun ei hun, ac mae’n debyg na fu fyw i’r unfed ganrif ar bymtheg.

Awduron a gofnododd Gymru gynnar

Y mynachod, yr ysgolheigion, y storïwyr a’r copïwyr a ysgrifennodd hanes Cymru gynnar, o Gildas hyd filwr Calais, pob un â’i dudalen ei hun.

Yr hanesion cyntaf, 500–900

Ysgolheigion Llanbadarn a Llancarfan, 1050–1150

Oes Sieffre a Gerallt, 1130–1225

Copïwyr a chroniclwyr, 1350–1600

Erthygl: yr awduron a gofnododd Gymru gynnar → Y Brutiau: croniclau Cymru → Hen lyfrau Cymru → Llyfrau ac awduron →

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1294–1295

Madog ap Llywelyn

Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)

Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.

Madog ap Llywelyn
d. 1318

Llywelyn Bren

Arglwydd Senghennydd (wedi’i gofnodi)

Arglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.

Llywelyn Bren
fl. 1340–1370

Dafydd ap Gwilym

Bardd (wedi’i gofnodi)

Bardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.

Dafydd ap Gwilym
c. 1320–c. 1398

Iolo Goch

Bardd Sycharth (wedi’i gofnodi)

Prifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.

Iolo Goch

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf