Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd

d. c. 909

Asser

Mynach o Dyddewi a ddaeth yn gynghorydd i Alffred Fawr ac a ysgrifennodd y cofiant cyntaf i frenin o Sais.

Llun: Dechrau Buchedd y Brenin Alfred gan Asser, o ffacsimili printiedig o’r llawysgrif goll · Asser, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
d. c. 909 (wedi’i gofnodi) Ysgolhaig Cymreig Alffred Oes y Brenhinoedd Ysgolheigion ac athrawon
Dechrau Buchedd y Brenin Alfred gan Asser, o ffacsimili printiedig o’r llawysgrif goll
Dechrau Buchedd y Brenin Alfred gan Asser, o ffacsimili printiedig o’r llawysgrif goll · Llun: Asser, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Mynach ac ysgolhaig o Dyddewi oedd Asser a ddaeth yn gyfaill ac yn athro i Alffred Fawr, Brenin Wessex, ac a ysgrifennodd y cofiant cyntaf erioed i frenin o Sais. Cymro a ysgrifennodd hanes brenin enwocaf Lloegr, a helpodd dysg Tyddewi i adfywio dysg yn Lloegr.

CartrefMynachlog Tyddewi, Mynyw, yn Nyfed
CârNobis, Esgob Tyddewi
Galwyd i WessexTua 885, gan y Brenin Alffred
LlyfrBuchedd y Brenin Alffred, a ysgrifennwyd yn 893
WedynEsgob Sherborne
Bu farw908 neu 909

Galwad Alffred

Magwyd a hyfforddwyd Asser yn Nhyddewi, lle’r oedd ei gâr Nobis yn esgob. Roedd ei ddysg yn hysbys ymhell y tu hwnt i Gymru, a thua 885 anfonodd y Brenin Alffred amdano. Roedd Alffred am adfer y ddysg a ddinistriwyd yn Lloegr gan y rhyfeloedd hir â’r Daniaid, a chasglodd o’i gwmpas yr ysgolheigion gorau y gallai eu cael.

Mae Asser yn adrodd yr hanes ei hun. Cyfarfuant yn Dean yn Sussex, a gofynnodd y brenin iddo adael popeth yng Nghymru ac ymuno â’i lys. Ni fynnai Asser adael Tyddewi heb ganiatâd ei frodyr yno, ac yn y diwedd cytunodd i dreulio hanner pob blwyddyn gyda’r brenin a hanner gartref. Rhoddodd mynachod Tyddewi eu bendith, medd Asser, am eu bod yn gobeithio y byddai cyfeillgarwch brenin mor fawr yn amddiffyn eu heglwys.

Athro i frenin

Am flynyddoedd bu’n darllen gydag Alffred, ddydd a nos, a’i helpu gyda’i waith mawr ei hun o droi llyfrau gorau’r oes i’r Saesneg. Mae Asser yn adrodd sut, un diwrnod, y gofynnodd y brenin, wrth wrando ar ddarn a hoffai, i Asser ei ysgrifennu yn y llyfr bach a gariai i bobman, a sut o’r diwrnod hwnnw y dechreuodd Alffred ddarllen a chyfieithu Lladin ei hun.

Buchedd y Brenin Alffred

Yn 893 ysgrifennodd Asser Fuchedd y Brenin Alffred, y cofiant cyntaf i frenin o Sais. Mae’n adrodd am blentyndod Alffred, am ei frwydr hir yn erbyn y Daniaid, am ei gyfreithiau, ei adeiladau a’i gariad at lyfrau, a dyma’r brif ffynhonnell am ei fywyd o hyd.

Ysgrifennai Asser fel Cymro. Mae’n rhoi enwau Brythoneg lleoedd yn Lloegr: gelwir Nottingham, meddai, yn yr iaith Frythoneg yn Tig Guocobauc, tŷ’r ogofâu. Ac mae’n adrodd sut y daeth brenhinoedd Cymru at Alffred: Hyfaidd o Ddyfed, Elisedd o Frycheiniog, Hywel ap Rhys o Glywysing, Brochfael a Ffernfael o Went, ac yn y diwedd Anarawd, mab Rhodri Mawr, a dderbyniodd Alffred ag anrhydedd a rhoddion mawr.

Esgob Sherborne

Gwobrwyodd Alffred ef â mynachlogydd Congresbury a Banwell, yna Caerwysg, ac yn y diwedd fe’i gwnaeth yn Esgob Sherborne. Bu farw yn 908 neu 909, mab i Dyddewi a fu’n gwasanaethu un o frenhinoedd mawr Ewrop ac a ysgrifennodd ei hanes. Mae pob buchedd i Alffred a ysgrifennwyd ers hynny yn dechrau gydag Asser.

Awduron a gofnododd Gymru gynnar

Y mynachod, yr ysgolheigion, y storïwyr a’r copïwyr a ysgrifennodd hanes Cymru gynnar, o Gildas hyd filwr Calais, pob un â’i dudalen ei hun.

Yr hanesion cyntaf, 500–900

Ysgolheigion Llanbadarn a Llancarfan, 1050–1150

Oes Sieffre a Gerallt, 1130–1225

Copïwyr a chroniclwyr, 1350–1600

Erthygl: yr awduron a gofnododd Gymru gynnar → Y Brutiau: croniclau Cymru → Hen lyfrau Cymru → Llyfrau ac awduron →

Ar y llinell amser

  1. Asser yn ysgrifennu buchedd Alffred (wedi’i gofnodi)

    Mae Asser, ysgolhaig o Dyddewi, yn ysgrifennu buchedd Alffred Fawr, yr ymunodd â’i lys. Dyma’r cofiant cyntaf i frenin o Sais.

    Asser yn ysgrifennu buchedd Alffred

Hefyd yn yr oes hon

fl. 8th century

Elisedd ap Gwylog

Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)

Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.

Elisedd ap Gwylog
d. 809

Elfoddw

Archesgob Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Eglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.

Elfoddw
fl. c. 829

Nennius

Hanesydd y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

Y mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.

Nennius
d. 844

Merfyn Frych

Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.

Merfyn Frych

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf