Elisedd ap Gwylog
Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap Gwylog

Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd
d. c. 909
Mynach o Dyddewi a ddaeth yn gynghorydd i Alffred Fawr ac a ysgrifennodd y cofiant cyntaf i frenin o Sais.
Llun: Dechrau Buchedd y Brenin Alfred gan Asser, o ffacsimili printiedig o’r llawysgrif goll · Asser, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Mynach ac ysgolhaig o Dyddewi oedd Asser a ddaeth yn gyfaill ac yn athro i Alffred Fawr, Brenin Wessex, ac a ysgrifennodd y cofiant cyntaf erioed i frenin o Sais. Cymro a ysgrifennodd hanes brenin enwocaf Lloegr, a helpodd dysg Tyddewi i adfywio dysg yn Lloegr.
| Cartref | Mynachlog Tyddewi, Mynyw, yn Nyfed |
|---|---|
| Câr | Nobis, Esgob Tyddewi |
| Galwyd i Wessex | Tua 885, gan y Brenin Alffred |
| Llyfr | Buchedd y Brenin Alffred, a ysgrifennwyd yn 893 |
| Wedyn | Esgob Sherborne |
| Bu farw | 908 neu 909 |
Magwyd a hyfforddwyd Asser yn Nhyddewi, lle’r oedd ei gâr Nobis yn esgob. Roedd ei ddysg yn hysbys ymhell y tu hwnt i Gymru, a thua 885 anfonodd y Brenin Alffred amdano. Roedd Alffred am adfer y ddysg a ddinistriwyd yn Lloegr gan y rhyfeloedd hir â’r Daniaid, a chasglodd o’i gwmpas yr ysgolheigion gorau y gallai eu cael.
Mae Asser yn adrodd yr hanes ei hun. Cyfarfuant yn Dean yn Sussex, a gofynnodd y brenin iddo adael popeth yng Nghymru ac ymuno â’i lys. Ni fynnai Asser adael Tyddewi heb ganiatâd ei frodyr yno, ac yn y diwedd cytunodd i dreulio hanner pob blwyddyn gyda’r brenin a hanner gartref. Rhoddodd mynachod Tyddewi eu bendith, medd Asser, am eu bod yn gobeithio y byddai cyfeillgarwch brenin mor fawr yn amddiffyn eu heglwys.
Am flynyddoedd bu’n darllen gydag Alffred, ddydd a nos, a’i helpu gyda’i waith mawr ei hun o droi llyfrau gorau’r oes i’r Saesneg. Mae Asser yn adrodd sut, un diwrnod, y gofynnodd y brenin, wrth wrando ar ddarn a hoffai, i Asser ei ysgrifennu yn y llyfr bach a gariai i bobman, a sut o’r diwrnod hwnnw y dechreuodd Alffred ddarllen a chyfieithu Lladin ei hun.
Yn 893 ysgrifennodd Asser Fuchedd y Brenin Alffred, y cofiant cyntaf i frenin o Sais. Mae’n adrodd am blentyndod Alffred, am ei frwydr hir yn erbyn y Daniaid, am ei gyfreithiau, ei adeiladau a’i gariad at lyfrau, a dyma’r brif ffynhonnell am ei fywyd o hyd.
Ysgrifennai Asser fel Cymro. Mae’n rhoi enwau Brythoneg lleoedd yn Lloegr: gelwir Nottingham, meddai, yn yr iaith Frythoneg yn Tig Guocobauc, tŷ’r ogofâu. Ac mae’n adrodd sut y daeth brenhinoedd Cymru at Alffred: Hyfaidd o Ddyfed, Elisedd o Frycheiniog, Hywel ap Rhys o Glywysing, Brochfael a Ffernfael o Went, ac yn y diwedd Anarawd, mab Rhodri Mawr, a dderbyniodd Alffred ag anrhydedd a rhoddion mawr.FfynhonnellAsser’s Life of King Alfred: the Welsh kings ↗Asser o Dyddewi, tua 893; cyfieithiad Saesneg J. A. Giles, 1848; Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)Trodd Hyfaidd o Ddyfed a brenhinoedd y de at Alffred oherwydd nerth chwe mab Rhodri. Derbyniodd Alffred Anarawd yn fab iddo yn ei fedydd esgob, a rhoi iddo lawer o roddion, ar yr un telerau ag Æthelred o Fersia.
Gwobrwyodd Alffred ef â mynachlogydd Congresbury a Banwell, yna Caerwysg, ac yn y diwedd fe’i gwnaeth yn Esgob Sherborne. Bu farw yn 908 neu 909, mab i Dyddewi a fu’n gwasanaethu un o frenhinoedd mawr Ewrop ac a ysgrifennodd ei hanes. Mae pob buchedd i Alffred a ysgrifennwyd ers hynny yn dechrau gydag Asser.
Y mynachod, yr ysgolheigion, y storïwyr a’r copïwyr a ysgrifennodd hanes Cymru gynnar, o Gildas hyd filwr Calais, pob un â’i dudalen ei hun.
Erthygl: yr awduron a gofnododd Gymru gynnar → Y Brutiau: croniclau Cymru → Hen lyfrau Cymru → Llyfrau ac awduron →
Mae Asser, ysgolhaig o Dyddewi, yn ysgrifennu buchedd Alffred Fawr, yr ymunodd â’i lys. Dyma’r cofiant cyntaf i frenin o Sais.
Asser yn ysgrifennu buchedd AlffredBrenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap GwylogEglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.
ElfoddwY mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.
NenniusBrenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.
Merfyn FrychYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf