Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

c. 1130–c. 1209

Gwallter Map

Eglwyswr o’r Gororau a alwai ei hun yn ŵr o Fers Cymru ac a lanwodd ei lyfr Mân Chwedlau’r Llys â straeon y Cymry.

Llun: Llyn y Fan Fach · Andrew17899, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1130–c. 1209 (wedi’i gofnodi) Storïwr y Gororau Oes y Tywysogion Beirdd ac awduron
Gwallter Map wrth ei waith ysgrifennu, mewn llawysgrif Ffrengig o’r 1290au
Gwallter Map wrth ei waith ysgrifennu, mewn llawysgrif Ffrengig o’r 1290au · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Roedd Walter Map, Gwallter Map yn Gymraeg, yn eglwyswr, yn llyswr i’r Brenin Harri II ac yn adroddwr straeon gorau ei oes. Wedi ei eni ar y gororau, roedd yn falch o’i waed Cymreig a galwai ei hun yn ŵr o Fers Cymru. Mae ei lyfr De nugis curialium, Lloffion o’r Llys, yn gist drysor o chwedlau, a llawer ohonynt yn chwedlau am y Cymry, wedi eu hysgrifennu i lawr am y tro cyntaf.

GanwydTua 1130, yn Erging, Swydd Henffordd yn ôl pob tebyg
Bu farwTua 1209 i 1210
AstudioddParis
Daeth ynArchddiacon Rhydychen, 1196
Ei lyfrDe nugis curialium, Lloffion o’r Llys

Gŵr o’r Mers#

Ganwyd Walter tua 1130, yn ne-orllewin Swydd Henffordd yn ôl pob tebyg, yn Erging, hen deyrnas Gymreig, lle’r oedd y Gymraeg yn iaith y bobl o hyd yn ei ddydd ef. Daeth o deulu bonheddig, hawliai dras Gymreig, ac ysgrifennodd amdano’i hun, marchio sum Walensibus, gŵr o Fers y Cymry wyf fi, gŵr o’r gororau rhwng Cymru a Lloegr.

Ysgolhaig a llyswr#

Efallai i Walter ddechrau ei addysg yn Abaty Sant Pedr yng Nghaerloyw cyn mynd i brifysgol Paris, tua 1154. Wedi dod adref, gwasanaethodd Gilbert Foliot, esgob Henffordd, ac yna daeth yn glerc yn llys brenhinol Harri II, ac erbyn 1173 yn farnwr teithiol. Anfonodd y brenin ef ar negesau at Louis VII o Ffrainc ac at y Pab Alecsander III, ac yn 1179 roedd yng nghyngor mawr yr eglwys yn Rhufain, Trydydd Cyngor Lateran.

Canon ac archddiacon#

Dringodd Walter yn uchel yn yr eglwys. Roedd yn ganon yn Lincoln, yn Sant Paul yn Llundain ac yn Henffordd, yn ganghellor ac yna’n bencantor Lincoln, ac yn 1196 yn Archddiacon Rhydychen. Yn 1199 fe’i cynigiwyd yn esgob Henffordd, ac yn 1203 cynigiwyd ei enw yn esgob Tyddewi, esgobaeth Dewi Sant.

Lloffion o’r Llys#

Roedd Walter yn enwog yn ei ddydd fel gŵr ffraeth ac adroddwr straeon, ac roedd ei gyfaill Gerallt Gymro yn ei adnabod yn dda. Mae ei unig lyfr sydd wedi goroesi, De nugis curialium, a ysgrifennwyd rhwng tua 1180 a 1193, yn gymysgfa ogoneddus o hanes go iawn, rhamantau a straeon: am frenhinoedd a llyswyr, am y Temlwyr a’r Ysbytywyr, am ysbrydion a rhyfeddodau. Daw llawer o’i chwedlau o Gymru ac maent yn drysor i efrydwyr llên gwerin Cymru. Yn eu plith mae straeon am Gruffudd ap Llywelyn, brenin Cymru gyfan, a’i ddywediadau, a chwedl Gwestin o Westiniog, a briododd ferch o lyn Brycheiniog.

Tad y rhamantau#

Teithiodd enw Walter ymhell. Enwodd y bardd Eingl-Normanaidd Hue de Rotelande, Huw o Ruddlan, ef yn ei ramantau, ac yn Ffrainc ysgrifennwyd rhamant fawr Lancelot mewn rhyddiaith dan enw ‘Gautier Map’. Mae rhai ysgolheigion yn credu i Walter ysgrifennu rhamant am Lancelot mewn gwirionedd, sydd bellach ar goll, ac y tyfodd y llyfrau Ffrangeg diweddarach ohoni.

Ei gofio#

Bu farw Walter rhwng 1209 a 1210, ac mae Eglwys Gadeiriol Henffordd yn ei gofio bob blwyddyn ar 1 Ebrill. Yn 1923 cyhoeddwyd cyfieithiad M. R. James o’i lyfr gan Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion, ac yn 1941 rhoddodd R. T. Jenkins ddetholiad o’i straeon i ddarllenwyr Cymraeg, Storïau Gwallter Map.

Awduron a gofnododd Gymru gynnar

Y mynachod, yr ysgolheigion, y storïwyr a’r copïwyr a ysgrifennodd hanes Cymru gynnar, o Gildas hyd filwr Calais, pob un â’i dudalen ei hun.

Yr hanesion cyntaf, 500–900

Ysgolheigion Llanbadarn a Llancarfan, 1050–1150

Oes Sieffre a Gerallt, 1130–1225

Copïwyr a chroniclwyr, 1350–1600

Erthygl: yr awduron a gofnododd Gymru gynnar → Y Brutiau: croniclau Cymru → Hen lyfrau Cymru → Llyfrau ac awduron →

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1100–1137

Meilyr Brydydd

Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)

Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.

Meilyr Brydydd
c. 1085–c. 1136

Nest ferch Rhys

Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.

Nest ferch Rhys
c. 1090–1137

Gruffudd ap Rhys

Tywysog Deheubarth, gŵr Gwenllian (wedi’i gofnodi)

Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.

Gruffudd ap Rhys
c. 1095–1155

Sieffre o Fynwy

Hanesydd brenhinoedd Prydain (wedi’i gofnodi)

Gŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.

Sieffre o Fynwy

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf