Meilyr Brydydd
Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr Brydydd

Hanes Cymru / Oes y Tywysogion
c. 1146–c. 1223
Mae ei Daith drwy Gymru a’i Ddisgrifiad o Gymru yn dal i ddod â’r wlad ganoloesol yn fyw.
Llun: Cerflun Gerallt Gymro yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi · Wolfgang Sauber, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Gerallt Gymro: Gerallt ‘Gymro’
Gerallt Gymro
Daeth Gerallt Gymro â Chymru’r ddeuddegfed ganrif yn fyw fel na wnaeth unrhyw awdur arall. Yn 1188 marchogodd o amgylch y wlad gyfan, ac mae’r ddau lyfr a ysgrifennodd amdani, Hanes y Daith drwy Gymru a Disgrifiad o Gymru, yn dal i gael eu darllen a’u caru fwy nag wyth can mlynedd yn ddiweddarach. Treuliodd flynyddoedd gorau ei oes yn ymladd i wneud Tyddewi yn sedd archesgob i Gymru, yn rhydd o Gaergaint. Roedd yn falch o waed tywysogion Cymru yn ei wythiennau, ac mae Cymru wedi bod yn falch ohono byth ers hynny.
| Ganed | Tua 1146, yng Nghastell Maenorbŷr, Sir Benfro |
|---|---|
| Ei dad | William de Barri, marchog Maenorbŷr |
| Ei fam | Angharad, merch Nest ferch Rhys o Ddeheubarth |
| Ei linach | Ŵyr i Nest, gorŵyr i Rys ap Tewdwr, Brenin Deheubarth, a châr i’r Arglwydd Rhys |
| Swyddi | Archddiacon Brycheiniog o 1175; clerc brenhinol i’r Brenin Harri II o 1184 |
| Llyfrau | Tuag ugain, yn eu plith Hanes y Daith drwy Gymru (1191) a Disgrifiad o Gymru (1194) |
| Bu farw | Tua 1223 |
Ganed Gerallt yng nghastell Maenorbŷr, ar arfordir Sir Benfro, ac nid anghofiodd mohono byth. Dyfed, meddai, oedd y rhan decaf o Gymru, Penfro y rhan decaf o Ddyfed, a Maenorbŷr y rhan decaf o Benfro, fel mai Maenorbŷr oedd y llecyn hyfrytaf yng Nghymru.FfynhonnellThe Itinerary of Archbishop Baldwin through Wales, A.D. 1188 ↗Gerallt Gymro, 1191; cyfieithiad Saesneg Syr Richard Colt Hoare; Project Gutenberg (Saesneg)Yn Llanandras daeth Rhys ap Gruffudd, tywysog y De, i’w cyfarfod, a Gerallt oedd y cyntaf i gymryd y groes (llyfr I, pennod 1). Wrth lyn Brycheiniog, i Ruffudd ap Rhys, dechreuodd yr adar guro’r dŵr â’u hadenydd a gweiddi’n uchel, a’i gyhoeddi ef (llyfr I, pennod 2). Am fan ei eni: Maenorbŷr yw’r llecyn hyfrytaf yng Nghymru. Marchog Normanaidd oedd ei dad, William de Barri. Ei fam, Angharad, oedd merch Nest, tywysoges enwocaf Cymru, a thrwyddi hi disgynnai Gerallt o Rys ap Tewdwr, brenin olaf Deheubarth cyn i’r Normaniaid ddod. Galwai ei hun wrth yr enw a roddodd y Cymry iddo: Gerallt Gymro.
Roedd ei ewythr David FitzGerald yn Esgob Tyddewi, a nodwyd y bachgen i’r Eglwys. Yn ôl yr hanes, tra codai ei frodyr gestyll o dywod, codai Gerallt eglwysi a mynachlogydd. Dysgodd ei lythrennau yn Nhyddewi a Chaerloyw, ac yna aeth i Baris, ysgol fwyaf y byd Cristnogol, lle bu’n astudio ac yn dysgu am flynyddoedd ac ennill enw fel siaradwr disglair.
Wedi dod adref yn 1175, fe’i gwnaed yn Archddiacon Brycheiniog, a’i dŷ yn Llan-ddew ger afon Wysg. Rhoddodd ei holl egni i waith yr Eglwys yng Nghymru, ac yn 1176, pan fu farw ei ewythr yr esgob, dewisodd canoniaid Tyddewi Gerallt i’w olynu. Ni fynnai’r Brenin Harri II hynny. Nid oedd am gael esgob yn Nhyddewi a oedd yn gâr i’r Arglwydd Rhys ac yn caru Cymru mor fawr, ac aeth y swydd i un arall. Dyna’r tro cyntaf y cadwyd Gerallt o Dyddewi. Nid hwnnw fyddai’r olaf.
Yn 1184 gwnaeth Harri II ef yn glerc brenhinol, a’r flwyddyn wedyn anfonodd ef i Iwerddon gyda’r Tywysog John ifanc. Daeth Gerallt yn ôl â dau lyfr: Topograffeg Iwerddon, yn llawn o ryfeddodau, adar a bwystfilod yr ynys honno, a Goresgyniad Iwerddon, hanes marchogion ei deulu ei hun, meibion ac wyrion Nest, a groesodd y môr i ennill tiroedd yno. Darllenodd ei Dopograffeg yn uchel yn Rhydychen dros dridiau i dyrfaoedd mawr, a’u bwydo i gyd ar ei draul ei hun.
Ym mis Mawrth 1188 cychwynnodd Baldwin, Archesgob Caergaint, ar daith o amgylch Cymru i alw ei gwŷr i’r Drydedd Groesgad, ac aeth Gerallt, a adwaenai’r wlad a’i phobl ac a siaradai drostynt, gydag ef. Yn Llanandras daeth yr Arglwydd Rhys, tywysog y De, i’w cyfarfod, a Gerallt oedd y cyntaf yno i gymryd y groes.FfynhonnellThe Itinerary of Archbishop Baldwin through Wales, A.D. 1188 ↗Gerallt Gymro, 1191; cyfieithiad Saesneg Syr Richard Colt Hoare; Project Gutenberg (Saesneg)Yn Llanandras daeth Rhys ap Gruffudd, tywysog y De, i’w cyfarfod, a Gerallt oedd y cyntaf i gymryd y groes (llyfr I, pennod 1). Wrth lyn Brycheiniog, i Ruffudd ap Rhys, dechreuodd yr adar guro’r dŵr â’u hadenydd a gweiddi’n uchel, a’i gyhoeddi ef (llyfr I, pennod 2). Am fan ei eni: Maenorbŷr yw’r llecyn hyfrytaf yng Nghymru.
Am saith wythnos teithiasant: drwy’r Gelli a Brycheiniog, y Fenni, Brynbuga a Chaerllion, Caerdydd a Llandaf, Margam ac Abertawe, Cydweli a Chaerfyrddin, i Hwlffordd a Thyddewi. Daethant i’r gogledd drwy Aberteifi, lle bu’r Arglwydd Rhys yn eu gwledda, drwy Ystrad Fflur a Llanbadarn Fawr, dros y Ddyfi i Wynedd, drwy Dywyn, Nefyn a Chaernarfon i Fangor a Môn, ac yna tua’r dwyrain drwy Ruddlan, Llanelwy a Maes Glas, gan adael Cymru yng Nghaer. Daeth tywysogion Gwynedd a Phowys i’w cyfarfod ar y ffordd, a chymerodd tua thair mil o wŷr y groes, yn eu plith lawer o saethwyr a gwaywffonwyr gwych.
Maenorbŷr yw’r llecyn hyfrytaf yng Nghymru.
Gerallt Gymro, Hanes y Daith drwy Gymru
Daeth hanes Gerallt am y daith, Itinerarium Kambriae, allan yn 1191. Mae’n llyfr taith, yn hanes ac yn gist drysor o straeon ar yr un pryd. Mae’n sôn am bob castell ac eglwys ar y ffordd, ac am saint a thywysogion pob lle. Mae’n adrodd sut, yn nheyrnasiad Harri I, y marchogodd tri arglwydd heibio i lyn mawr Brycheiniog, a dywedodd un ohonynt, Gruffudd ap Rhys, mai os ef oedd gwir dywysog Cymru, y byddai adar y llyn yn cyhoeddi hynny. Ar unwaith dechreuodd yr adar guro’r dŵr â’u hadenydd a gweiddi’n uchel, a’i gyhoeddi ef.FfynhonnellThe Itinerary of Archbishop Baldwin through Wales, A.D. 1188 ↗Gerallt Gymro, 1191; cyfieithiad Saesneg Syr Richard Colt Hoare; Project Gutenberg (Saesneg)Yn Llanandras daeth Rhys ap Gruffudd, tywysog y De, i’w cyfarfod, a Gerallt oedd y cyntaf i gymryd y groes (llyfr I, pennod 1). Wrth lyn Brycheiniog, i Ruffudd ap Rhys, dechreuodd yr adar guro’r dŵr â’u hadenydd a gweiddi’n uchel, a’i gyhoeddi ef (llyfr I, pennod 2). Am fan ei eni: Maenorbŷr yw’r llecyn hyfrytaf yng Nghymru.
Mae’n sôn am afancod Teifi, yr olaf ym Mhrydain, am ryfeddodau Môn, Môn Mam Cymru, am garreg Llech Lafar yn Nhyddewi, ac am y bachgen Elidyr, a ymwelodd â’r tylwyth teg dan y ddaear a dysgu eu hiaith. Dyma’r llyfr cyntaf erioed am daith drwy Gymru, a gallwch ddilyn ei ffordd hyd heddiw.
Yn 1194 ysgrifennodd Descriptio Kambriae, Disgrifiad o Gymru, darlun o’r Cymry. Mae llawer ohono’n gynnes gan falchder. Mae’r Cymry, meddai, yn eofn ac yn ffraeth, yn finiog mewn dadl ac yn ddi-ofn wrth siarad: rhoddodd natur hyder i siarad nid yn unig i’r uchaf ond i’r isaf ohonynt, hyd yn oed gerbron eu tywysogion.FfynhonnellThe Description of Wales, book I ↗Gerallt Gymro, 1194; cyfieithiad Saesneg Syr Richard Colt Hoare; Project Gutenberg (Saesneg)Pennod 10: caiff y rhai a ddaw yn y bore eu diddanu tan yr hwyr gan sgwrs merched ifanc a cherddoriaeth y delyn; nid oes neb o’r genedl hon byth yn cardota. Pennod 13: nid ydynt yn canu’n unsain fel trigolion gwledydd eraill, ond mewn llawer llais gwahanol. Pennod 15: eofndra a hyder wrth siarad, hyd yn oed gerbron eu tywysogion. Pennod 17: mae’r Cymry’n prisio tras uchel ac achau bonheddig uwchlaw popeth.
Nid oes neb o’r genedl hon byth yn cardota, oherwydd mae tai pawb yn agored i bawb.
Gerallt Gymro, Disgrifiad o Gymru, llyfr I, pennod 10
Mae’n disgrifio eu lletygarwch: nid oes ond rhaid i deithiwr gerdded i mewn a rhoi ei arfau i’w cadw, a chaiff y rhai a ddaw yn y bore eu diddanu tan yr hwyr gan sgwrs merched ifanc a cherddoriaeth y delyn.FfynhonnellThe Description of Wales, book I ↗Gerallt Gymro, 1194; cyfieithiad Saesneg Syr Richard Colt Hoare; Project Gutenberg (Saesneg)Pennod 10: caiff y rhai a ddaw yn y bore eu diddanu tan yr hwyr gan sgwrs merched ifanc a cherddoriaeth y delyn; nid oes neb o’r genedl hon byth yn cardota. Pennod 13: nid ydynt yn canu’n unsain fel trigolion gwledydd eraill, ond mewn llawer llais gwahanol. Pennod 15: eofndra a hyder wrth siarad, hyd yn oed gerbron eu tywysogion. Pennod 17: mae’r Cymry’n prisio tras uchel ac achau bonheddig uwchlaw popeth. Mae’n disgrifio eu cerddoriaeth, sut nad ydynt yn canu’n unsain fel pobl gwledydd eraill, ond mewn llawer llais, fel bod cynifer o leisiau ag sydd o gantorion mewn cwmni, a’r cwbl yn dod ynghyd mewn cytgord.FfynhonnellThe Description of Wales, book I ↗Gerallt Gymro, 1194; cyfieithiad Saesneg Syr Richard Colt Hoare; Project Gutenberg (Saesneg)Pennod 10: caiff y rhai a ddaw yn y bore eu diddanu tan yr hwyr gan sgwrs merched ifanc a cherddoriaeth y delyn; nid oes neb o’r genedl hon byth yn cardota. Pennod 13: nid ydynt yn canu’n unsain fel trigolion gwledydd eraill, ond mewn llawer llais gwahanol. Pennod 15: eofndra a hyder wrth siarad, hyd yn oed gerbron eu tywysogion. Pennod 17: mae’r Cymry’n prisio tras uchel ac achau bonheddig uwchlaw popeth. Mae’n adrodd sut y prisient dras uchel ac achau hen uwchlaw popeth, fel bod hyd yn oed y werin yn gwybod eu hachau ar eu cof, a sut y carent y beirdd, y delyn a hen ddysg y beirdd.
Mae’r Disgrifiad yn gorffen â’r geiriau enwocaf a ysgrifennwyd erioed am Gymru. Pan orymdeithiodd y Brenin Harri II yn erbyn yr Arglwydd Rhys, gofynnodd i hen ŵr ym Mhencader, a oedd wedi ymuno â’i fyddin, beth a feddyliai am y rhyfel, ac a allai’r Cymry ddal eu tir yn ei erbyn. Dyma ei ateb yn ôl Gerallt:
Gellir yn awr, O frenin, fel yn yr amseroedd gynt, flino’r genedl hon, a’i gwanhau a’i difa i raddau mawr gan dy nerth di a nerthoedd eraill. Ond ni chaiff byth ei llwyr orchfygu gan lid dyn, oni bydd llid Duw yn cytuno. Ac ni thybiaf y bydd unrhyw genedl arall na hon o Gymru, nac unrhyw iaith arall, beth bynnag a ddigwydd wedi hyn, yn ateb dros y gornel fechan hon o’r ddaear ar ddydd y farn fawr gerbron y Barnwr Goruchaf.
Gerallt Gymro, Disgrifiad o Gymru, llyfr II, pennod 10
Wyth canrif yn ddiweddarach, mae geiriau hen ŵr Pencader wedi’u naddu mewn carreg, yn cael eu darllen mewn Eisteddfodau ac yn cael eu dyfynnu lle bynnag y sonia’r Cymry am eu gwlad a’u hiaith. Mae gwers Gerallt ei hun, a ysgrifennwyd yn yr un bennod, yr un mor enwog: pe bai’r Cymry’n anwahanadwy, byddent yn anorchfygol.FfynhonnellThe Description of Wales, book II, chapter 10 ↗Gerallt Gymro, 1194; cyfieithiad Saesneg Syr Richard Colt Hoare; Project Gutenberg (Saesneg)Pe baent yn anwahanadwy, byddent yn anorchfygol. Hen ŵr Pencader wrth Harri II: gellir yn awr, O frenin, flino’r genedl hon … ac ni thybiaf y bydd unrhyw genedl arall na hon o Gymru, nac unrhyw iaith arall … yn ateb dros y gornel hon o’r ddaear ar ddydd y farn fawr.
Pan fu farw Esgob Tyddewi yn 1198, dewisodd y canoniaid Gerallt unwaith eto. Y tro hwn aeth ati i ennill nid yn unig yr esgobaeth ond hen urddas Tyddewi ei hun. Daliai traddodiad Cymru fod Dewi wedi bod yn archesgob, a bod Tyddewi unwaith yn ben ar yr Eglwys yng Nghymru, yn atebol i Rufain yn unig ac nid i Gaergaint. Gwnaeth Gerallt yr achos hwnnw yn achos iddo ef ei hun.
Deirgwaith rhwng 1199 a 1203 aeth i Rufain i ddadlau gerbron y Pab Innocent III, gan groesi’r Alpau yn y gaeaf a gwario popeth oedd ganddo. Safodd tywysogion Cymru y tu ôl iddo. Ysgrifennodd Llywelyn ab Iorwerth o Wynedd a’r tywysogion eraill at y Pab ar ei ran, a daeth yn bencampwr Eglwys Cymru yn erbyn gwŷr mwyaf grymus Lloegr. Gwrthwynebodd Archesgob Caergaint a’r Brenin John ef bob cam, ac yn 1203 rhoddodd y Pab y ddau etholiad o’r neilltu. Collasai Gerallt, ond roedd wedi gwneud yr achos dros Eglwys annibynnol yng Nghymru, achos y byddai eraill yn ei wneud eto nes ei ennill yn 1920.
Rhoddodd Gerallt ei archddiaconiaeth i’w nai a threuliodd ei ugain mlynedd olaf yn ysgrifennu: llyfr o gyfarwyddyd i dywysogion, drych o’r Eglwys, bucheddau saint, yn eu plith Fuchedd Dewi, a hanes ei fywyd ei hun a’i frwydr dros Dyddewi. Bu farw tua 1223. Ers tro byd gelwir delw garreg o glerigwr yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi yn ddelw iddo ef, ac mae ei gerflun yn sefyll yn yr eglwys gadeiriol heddiw, yn dal ei lyfr.
Ni ddywed unrhyw awdur arall o’r Oesoedd Canol gymaint wrthym am Gymru a’r Cymry: sut roeddent yn byw, yn bwyta, yn ymladd, yn canu ac yn dadlau, sut y croesawent ddieithriaid a sut y carent eu tir a’u hiaith. Heb Gerallt, rhestr o enwau a brwydrau fyddai Cymru’r tywysogion. Gydag ef, mae’n llawn pobl. Mae ei lyfrau’n dal mewn print, yn dal i gael eu darllen mewn ysgolion a’u dilyn gan gerddwyr, ac mae hen ŵr Pencader yn dal i siarad dros Gymru.
Y mynachod, yr ysgolheigion, y storïwyr a’r copïwyr a ysgrifennodd hanes Cymru gynnar, o Gildas hyd filwr Calais, pob un â’i dudalen ei hun.
Erthygl: yr awduron a gofnododd Gymru gynnar → Y Brutiau: croniclau Cymru → Hen lyfrau Cymru → Llyfrau ac awduron →
Erthygl · 20 munO Gildas yn Llanilltud Fawr hyd Gerallt Gymro ar y ffordd yn 1188: y mynachod, yr ysgolheigion a’r storïwyr a ysgrifennodd hanes y Brythoniaid, bucheddau’r saint, gweithredoedd y brenhinoedd a’r chwedlau cyntaf am Arthur, a’r copïwyr a gadwodd y cwbl.
Erthygl · 13 munYn amddifad yn fachgen, enillodd Rhys ap Gruffudd deyrnas gyfan Deheubarth yn ôl oddi ar y Normaniaid, safodd gydag Owain Gwynedd yn erbyn Harri II, rheolodd dde Cymru am ddeugain mlynedd, ac adeg y Nadolig 1176 cynhaliodd yr eisteddfod gyntaf yn ei gastell yn Aberteifi.
Erthygl · 12 munBu merch brenin olaf Deheubarth fyw drwy goncwest Normanaidd y de, achubodd fywyd ei gŵr ar noson o dân yng Nghenarth Bychan, a daeth yn fam i deulu a enillodd Iwerddon ac a roddodd Gerallt Gymro i Gymru.
Erthygl · 14 munAm fil o flynyddoedd roedd y Cymry’n gwybod o ble y daethant: o Frutus, tywysog o Gaerdroea, brenin cyntaf Ynys Prydain. Y stori, lle y’i hysgrifennwyd, a’r hyn a olygai i Gymru.
Mae Gerallt Gymro yn teithio’r wlad yn recriwtio ar gyfer y Groesgad, ac yn ysgrifennu’r darlun mwyaf byw sydd wedi goroesi o Gymru’r Oesoedd Canol.
Taith GeralltMae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Rheolwyr Deheubarth, teyrnas fawr y de-orllewin.
Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr BrydyddMerch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.
Nest ferch RhysMab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.
Gruffudd ap RhysGŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.
Sieffre o FynwyYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf