Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

c. 1146–c. 1223

Gerallt Gymro

Mae ei Daith drwy Gymru a’i Ddisgrifiad o Gymru yn dal i ddod â’r wlad ganoloesol yn fyw.

Llun: Cerflun Gerallt Gymro yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi · Wolfgang Sauber, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 12 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1146–c. 1223 (wedi’i gofnodi) Clerigwr ac awdur Oes y Tywysogion Beirdd ac awduron
Cerflun Gerallt Gymro yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi
Cerflun Gerallt Gymro yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi · Llun: Wolfgang Sauber, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Gerallt Gymro: Gerallt ‘Gymro’

Gerallt Gymro

  • Gerallt ei enw ei hun
  • Gymro Cymroo Cymro (treiglad meddal: c → g)

Daeth Gerallt Gymro â Chymru’r ddeuddegfed ganrif yn fyw fel na wnaeth unrhyw awdur arall. Yn 1188 marchogodd o amgylch y wlad gyfan, ac mae’r ddau lyfr a ysgrifennodd amdani, Hanes y Daith drwy Gymru a Disgrifiad o Gymru, yn dal i gael eu darllen a’u caru fwy nag wyth can mlynedd yn ddiweddarach. Treuliodd flynyddoedd gorau ei oes yn ymladd i wneud Tyddewi yn sedd archesgob i Gymru, yn rhydd o Gaergaint. Roedd yn falch o waed tywysogion Cymru yn ei wythiennau, ac mae Cymru wedi bod yn falch ohono byth ers hynny.

GanedTua 1146, yng Nghastell Maenorbŷr, Sir Benfro
Ei dadWilliam de Barri, marchog Maenorbŷr
Ei famAngharad, merch Nest ferch Rhys o Ddeheubarth
Ei linachŴyr i Nest, gorŵyr i Rys ap Tewdwr, Brenin Deheubarth, a châr i’r Arglwydd Rhys
SwyddiArchddiacon Brycheiniog o 1175; clerc brenhinol i’r Brenin Harri II o 1184
LlyfrauTuag ugain, yn eu plith Hanes y Daith drwy Gymru (1191) a Disgrifiad o Gymru (1194)
Bu farwTua 1223

Bachgen o Faenorbŷr

Ganed Gerallt yng nghastell Maenorbŷr, ar arfordir Sir Benfro, ac nid anghofiodd mohono byth. Dyfed, meddai, oedd y rhan decaf o Gymru, Penfro y rhan decaf o Ddyfed, a Maenorbŷr y rhan decaf o Benfro, fel mai Maenorbŷr oedd y llecyn hyfrytaf yng Nghymru. Marchog Normanaidd oedd ei dad, William de Barri. Ei fam, Angharad, oedd merch Nest, tywysoges enwocaf Cymru, a thrwyddi hi disgynnai Gerallt o Rys ap Tewdwr, brenin olaf Deheubarth cyn i’r Normaniaid ddod. Galwai ei hun wrth yr enw a roddodd y Cymry iddo: Gerallt Gymro.

Roedd ei ewythr David FitzGerald yn Esgob Tyddewi, a nodwyd y bachgen i’r Eglwys. Yn ôl yr hanes, tra codai ei frodyr gestyll o dywod, codai Gerallt eglwysi a mynachlogydd. Dysgodd ei lythrennau yn Nhyddewi a Chaerloyw, ac yna aeth i Baris, ysgol fwyaf y byd Cristnogol, lle bu’n astudio ac yn dysgu am flynyddoedd ac ennill enw fel siaradwr disglair.

Archddiacon Brycheiniog

Wedi dod adref yn 1175, fe’i gwnaed yn Archddiacon Brycheiniog, a’i dŷ yn Llan-ddew ger afon Wysg. Rhoddodd ei holl egni i waith yr Eglwys yng Nghymru, ac yn 1176, pan fu farw ei ewythr yr esgob, dewisodd canoniaid Tyddewi Gerallt i’w olynu. Ni fynnai’r Brenin Harri II hynny. Nid oedd am gael esgob yn Nhyddewi a oedd yn gâr i’r Arglwydd Rhys ac yn caru Cymru mor fawr, ac aeth y swydd i un arall. Dyna’r tro cyntaf y cadwyd Gerallt o Dyddewi. Nid hwnnw fyddai’r olaf.

Yn llys y brenin

Yn 1184 gwnaeth Harri II ef yn glerc brenhinol, a’r flwyddyn wedyn anfonodd ef i Iwerddon gyda’r Tywysog John ifanc. Daeth Gerallt yn ôl â dau lyfr: Topograffeg Iwerddon, yn llawn o ryfeddodau, adar a bwystfilod yr ynys honno, a Goresgyniad Iwerddon, hanes marchogion ei deulu ei hun, meibion ac wyrion Nest, a groesodd y môr i ennill tiroedd yno. Darllenodd ei Dopograffeg yn uchel yn Rhydychen dros dridiau i dyrfaoedd mawr, a’u bwydo i gyd ar ei draul ei hun.

Taith 1188

Ym mis Mawrth 1188 cychwynnodd Baldwin, Archesgob Caergaint, ar daith o amgylch Cymru i alw ei gwŷr i’r Drydedd Groesgad, ac aeth Gerallt, a adwaenai’r wlad a’i phobl ac a siaradai drostynt, gydag ef. Yn Llanandras daeth yr Arglwydd Rhys, tywysog y De, i’w cyfarfod, a Gerallt oedd y cyntaf yno i gymryd y groes.

Am saith wythnos teithiasant: drwy’r Gelli a Brycheiniog, y Fenni, Brynbuga a Chaerllion, Caerdydd a Llandaf, Margam ac Abertawe, Cydweli a Chaerfyrddin, i Hwlffordd a Thyddewi. Daethant i’r gogledd drwy Aberteifi, lle bu’r Arglwydd Rhys yn eu gwledda, drwy Ystrad Fflur a Llanbadarn Fawr, dros y Ddyfi i Wynedd, drwy Dywyn, Nefyn a Chaernarfon i Fangor a Môn, ac yna tua’r dwyrain drwy Ruddlan, Llanelwy a Maes Glas, gan adael Cymru yng Nghaer. Daeth tywysogion Gwynedd a Phowys i’w cyfarfod ar y ffordd, a chymerodd tua thair mil o wŷr y groes, yn eu plith lawer o saethwyr a gwaywffonwyr gwych.

Maenorbŷr yw’r llecyn hyfrytaf yng Nghymru.

Gerallt Gymro, Hanes y Daith drwy Gymru

Hanes y Daith drwy Gymru

Daeth hanes Gerallt am y daith, Itinerarium Kambriae, allan yn 1191. Mae’n llyfr taith, yn hanes ac yn gist drysor o straeon ar yr un pryd. Mae’n sôn am bob castell ac eglwys ar y ffordd, ac am saint a thywysogion pob lle. Mae’n adrodd sut, yn nheyrnasiad Harri I, y marchogodd tri arglwydd heibio i lyn mawr Brycheiniog, a dywedodd un ohonynt, Gruffudd ap Rhys, mai os ef oedd gwir dywysog Cymru, y byddai adar y llyn yn cyhoeddi hynny. Ar unwaith dechreuodd yr adar guro’r dŵr â’u hadenydd a gweiddi’n uchel, a’i gyhoeddi ef.

Mae’n sôn am afancod Teifi, yr olaf ym Mhrydain, am ryfeddodau Môn, Môn Mam Cymru, am garreg Llech Lafar yn Nhyddewi, ac am y bachgen Elidyr, a ymwelodd â’r tylwyth teg dan y ddaear a dysgu eu hiaith. Dyma’r llyfr cyntaf erioed am daith drwy Gymru, a gallwch ddilyn ei ffordd hyd heddiw.

Disgrifiad o Gymru

Yn 1194 ysgrifennodd Descriptio Kambriae, Disgrifiad o Gymru, darlun o’r Cymry. Mae llawer ohono’n gynnes gan falchder. Mae’r Cymry, meddai, yn eofn ac yn ffraeth, yn finiog mewn dadl ac yn ddi-ofn wrth siarad: rhoddodd natur hyder i siarad nid yn unig i’r uchaf ond i’r isaf ohonynt, hyd yn oed gerbron eu tywysogion.

Nid oes neb o’r genedl hon byth yn cardota, oherwydd mae tai pawb yn agored i bawb.

Gerallt Gymro, Disgrifiad o Gymru, llyfr I, pennod 10

Mae’n disgrifio eu lletygarwch: nid oes ond rhaid i deithiwr gerdded i mewn a rhoi ei arfau i’w cadw, a chaiff y rhai a ddaw yn y bore eu diddanu tan yr hwyr gan sgwrs merched ifanc a cherddoriaeth y delyn. Mae’n disgrifio eu cerddoriaeth, sut nad ydynt yn canu’n unsain fel pobl gwledydd eraill, ond mewn llawer llais, fel bod cynifer o leisiau ag sydd o gantorion mewn cwmni, a’r cwbl yn dod ynghyd mewn cytgord. Mae’n adrodd sut y prisient dras uchel ac achau hen uwchlaw popeth, fel bod hyd yn oed y werin yn gwybod eu hachau ar eu cof, a sut y carent y beirdd, y delyn a hen ddysg y beirdd.

Ateb hen ŵr Pencader

Mae’r Disgrifiad yn gorffen â’r geiriau enwocaf a ysgrifennwyd erioed am Gymru. Pan orymdeithiodd y Brenin Harri II yn erbyn yr Arglwydd Rhys, gofynnodd i hen ŵr ym Mhencader, a oedd wedi ymuno â’i fyddin, beth a feddyliai am y rhyfel, ac a allai’r Cymry ddal eu tir yn ei erbyn. Dyma ei ateb yn ôl Gerallt:

Gellir yn awr, O frenin, fel yn yr amseroedd gynt, flino’r genedl hon, a’i gwanhau a’i difa i raddau mawr gan dy nerth di a nerthoedd eraill. Ond ni chaiff byth ei llwyr orchfygu gan lid dyn, oni bydd llid Duw yn cytuno. Ac ni thybiaf y bydd unrhyw genedl arall na hon o Gymru, nac unrhyw iaith arall, beth bynnag a ddigwydd wedi hyn, yn ateb dros y gornel fechan hon o’r ddaear ar ddydd y farn fawr gerbron y Barnwr Goruchaf.

Gerallt Gymro, Disgrifiad o Gymru, llyfr II, pennod 10

Wyth canrif yn ddiweddarach, mae geiriau hen ŵr Pencader wedi’u naddu mewn carreg, yn cael eu darllen mewn Eisteddfodau ac yn cael eu dyfynnu lle bynnag y sonia’r Cymry am eu gwlad a’u hiaith. Mae gwers Gerallt ei hun, a ysgrifennwyd yn yr un bennod, yr un mor enwog: pe bai’r Cymry’n anwahanadwy, byddent yn anorchfygol.

Y frwydr dros Dyddewi

Pan fu farw Esgob Tyddewi yn 1198, dewisodd y canoniaid Gerallt unwaith eto. Y tro hwn aeth ati i ennill nid yn unig yr esgobaeth ond hen urddas Tyddewi ei hun. Daliai traddodiad Cymru fod Dewi wedi bod yn archesgob, a bod Tyddewi unwaith yn ben ar yr Eglwys yng Nghymru, yn atebol i Rufain yn unig ac nid i Gaergaint. Gwnaeth Gerallt yr achos hwnnw yn achos iddo ef ei hun.

Deirgwaith rhwng 1199 a 1203 aeth i Rufain i ddadlau gerbron y Pab Innocent III, gan groesi’r Alpau yn y gaeaf a gwario popeth oedd ganddo. Safodd tywysogion Cymru y tu ôl iddo. Ysgrifennodd Llywelyn ab Iorwerth o Wynedd a’r tywysogion eraill at y Pab ar ei ran, a daeth yn bencampwr Eglwys Cymru yn erbyn gwŷr mwyaf grymus Lloegr. Gwrthwynebodd Archesgob Caergaint a’r Brenin John ef bob cam, ac yn 1203 rhoddodd y Pab y ddau etholiad o’r neilltu. Collasai Gerallt, ond roedd wedi gwneud yr achos dros Eglwys annibynnol yng Nghymru, achos y byddai eraill yn ei wneud eto nes ei ennill yn 1920.

Ei flynyddoedd olaf

Rhoddodd Gerallt ei archddiaconiaeth i’w nai a threuliodd ei ugain mlynedd olaf yn ysgrifennu: llyfr o gyfarwyddyd i dywysogion, drych o’r Eglwys, bucheddau saint, yn eu plith Fuchedd Dewi, a hanes ei fywyd ei hun a’i frwydr dros Dyddewi. Bu farw tua 1223. Ers tro byd gelwir delw garreg o glerigwr yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi yn ddelw iddo ef, ac mae ei gerflun yn sefyll yn yr eglwys gadeiriol heddiw, yn dal ei lyfr.

Pam mae’n bwysig

Ni ddywed unrhyw awdur arall o’r Oesoedd Canol gymaint wrthym am Gymru a’r Cymry: sut roeddent yn byw, yn bwyta, yn ymladd, yn canu ac yn dadlau, sut y croesawent ddieithriaid a sut y carent eu tir a’u hiaith. Heb Gerallt, rhestr o enwau a brwydrau fyddai Cymru’r tywysogion. Gydag ef, mae’n llawn pobl. Mae ei lyfrau’n dal mewn print, yn dal i gael eu darllen mewn ysgolion a’u dilyn gan gerddwyr, ac mae hen ŵr Pencader yn dal i siarad dros Gymru.

Awduron a gofnododd Gymru gynnar

Y mynachod, yr ysgolheigion, y storïwyr a’r copïwyr a ysgrifennodd hanes Cymru gynnar, o Gildas hyd filwr Calais, pob un â’i dudalen ei hun.

Yr hanesion cyntaf, 500–900

Ysgolheigion Llanbadarn a Llancarfan, 1050–1150

Oes Sieffre a Gerallt, 1130–1225

Copïwyr a chroniclwyr, 1350–1600

Erthygl: yr awduron a gofnododd Gymru gynnar → Y Brutiau: croniclau Cymru → Hen lyfrau Cymru → Llyfrau ac awduron →

Lleoedd i ymweld â nhw

Ar y llinell amser

  1. Taith Gerallt

    Mae Gerallt Gymro yn teithio’r wlad yn recriwtio ar gyfer y Groesgad, ac yn ysgrifennu’r darlun mwyaf byw sydd wedi goroesi o Gymru’r Oesoedd Canol.

    Taith Gerallt

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1100–1137

Meilyr Brydydd

Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)

Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.

Meilyr Brydydd
c. 1085–c. 1136

Nest ferch Rhys

Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.

Nest ferch Rhys
c. 1090–1137

Gruffudd ap Rhys

Tywysog Deheubarth, gŵr Gwenllian (wedi’i gofnodi)

Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.

Gruffudd ap Rhys
c. 1095–1155

Sieffre o Fynwy

Hanesydd brenhinoedd Prydain (wedi’i gofnodi)

Gŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.

Sieffre o Fynwy

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf