Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

fl. 1173–1220

Prydydd y Moch

Llywarch ap Llywelyn, a elwid Prydydd y Moch, bardd mwyaf Gwynedd yn oes Llywelyn Fawr, a ganodd fwy o gerddi i’r tywysog nag unrhyw un arall.

Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. 1173–1220 (wedi’i gofnodi) Pencerdd Llywelyn Fawr Oes y Tywysogion Beirdd ac awduron
Tudalen o Lawysgrif Hendregadredd, lle cofnodwyd cerddi Prydydd y Moch i Lywelyn Fawr
Tudalen o Lawysgrif Hendregadredd, lle cofnodwyd cerddi Prydydd y Moch i Lywelyn Fawr · Llun: Wikimedia Commons · National Library of Wales, Parth cyhoeddus

Llywarch ap Llywelyn, a adwaenir wrth ei enw barddol Prydydd y Moch, oedd bardd llys mwyaf Gwynedd yn oes Llywelyn Fawr. Am bron i hanner can mlynedd canodd i dywysogion Gwynedd, a daeth yn bencerdd Llywelyn ei hun, y rhannai ei freuddwyd am Gymru unedig â’i holl galon. Dim ond Cynddelw a adawodd fwy o farddoniaeth ymhlith Beirdd y Tywysogion.

PrydYn ei flodau 1173 hyd 1220
CartrefIs Dulas, Rhos
Prif noddwrLlywelyn ap Iorwerth, Llywelyn Fawr
Cerddi sydd wedi goroesi19 awdl ac 11 cyfres o englynion
Ei olynyddDafydd Benfras, ei fab efallai

Prydydd y Moch#

Daeth Llywarch yn fwyaf tebygol o gwmwd Is Dulas yn Rhos, ger Llanddulas, yn y Berfeddwlad rhwng Conwy a Dyfrdwy. Ni ŵyr neb i sicrwydd sut y cafodd ei enw enwog. Mewn un gerdd feiddgar i dywysog o Wynedd dywedodd fod canu iddo fel ‘heu rhag moch merierid’, taflu perlau o flaen moch, ac efallai fod yr enw’n dod o hynny. Neu efallai, fel y tybia rhai, mai meichiad oedd yn ei ieuenctid cyn codi’n fardd.

Bardd Aberffraw#

Dechreuodd Llywarch ganu yn y blynyddoedd wedi marw Owain Gwynedd, pan oedd meibion Owain yn rhannu’r deyrnas, a rhwng 1173 a 1175 cyfarchodd Ddafydd ab Owain fel arglwydd Aberffraw. Ni phallodd ei ffydd fod gan lys Aberffraw yr hawl i arwain yr holl Gymry, o Fôn i Fynwy, ac felly croesawodd dwf y Llywelyn ap Iorwerth ifanc yn llawen.

Pencerdd Llywelyn Fawr#

Daeth Llywarch yn bencerdd Llywelyn, ac mae naw o’i gerddi i’r tywysog wedi goroesi, wedi eu canu ar wahanol adegau yn ei dwf. Yn Y Canu Mawr, a ganwyd wrth i Lywelyn ymdeithio i Bowys, mae’r bardd yn siarad â gwŷr Powys fel un Cymro wrth un arall, gan ddweud wrthynt ei bod yn well dilyn arweinydd Cymreig na gwasanaethu estron, a’u hatgoffa fod Llywelyn o waed brenhinol Powys yn ogystal â Gwynedd. Yn Y Canu Bychan mae’n gorfoleddu bod ei holl freuddwydion wedi dod yn wir. Yn undod newydd Cymru ymhyfrydai mewn rhestru enwau lleoedd o bob cwr o’r wlad.

Awdl yr Haearn Twym#

Un o gerddi mwyaf anarferol Llywarch yw Awdl yr Haearn Twym. Wedi ei gyhuddo o ladd gŵr o’r enw Madawg, cynigiodd brofi ei fod yn ddieuog drwy brawf dioddefaint, gan gario haearn gwynias yn ei law. Canodd hefyd gerdd foliant i foneddiges, Gwenllian Deg, merch Hywel o Wynllŵg.

Bardd Cymru gyfan#

Canodd Llywarch i dywysogion Powys, Arwystli a Deheubarth hefyd, i Fadog ap Gruffudd Maelor ac i Rys Gryg yn eu plith. Mae pedair awdl ar bymtheg o’i waith, 1,318 llinell, ac un gyfres ar ddeg o englynion wedi goroesi. Roedd Arolwg Dinbych yn 1334 yn dal i gofnodi Gwely Prydydd y Moch a Melin Prydydd y Moch, rhodd Llywelyn i’w fardd efallai. Ar ei ôl daeth y bardd Dafydd Benfras, a oedd efallai’n fab iddo, yn bencerdd Gwynedd.

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1100–1137

Meilyr Brydydd

Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)

Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.

Meilyr Brydydd
c. 1085–c. 1136

Nest ferch Rhys

Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.

Nest ferch Rhys
c. 1090–1137

Gruffudd ap Rhys

Tywysog Deheubarth, gŵr Gwenllian (wedi’i gofnodi)

Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.

Gruffudd ap Rhys
c. 1095–1155

Sieffre o Fynwy

Hanesydd brenhinoedd Prydain (wedi’i gofnodi)

Gŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.

Sieffre o Fynwy

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf