Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

c. 1090–1137

Gruffudd ap Rhys

Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.

Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1090–1137 (wedi’i gofnodi) Tywysog Deheubarth, gŵr Gwenllian Oes y Tywysogion Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Dinefwr, sedd ei dad Rhys ap Tewdwr, a ymladdodd Gruffudd i’w hennill yn ôl i Ddeheubarth
Dinefwr, sedd ei dad Rhys ap Tewdwr, a ymladdodd Gruffudd i’w hennill yn ôl i Ddeheubarth · Llun: Wikimedia Commons · Philip Halling, CC BY-SA 2.0

Ystyr yr enw

Gruffudd ap Rhys: Gruffudd, mab Rhys

Gruffudd ap Rhys

  • Gruffudd ei enw ei hun
  • ap mab (ap, o mab)
  • Rhys enw ei dad

Gruffudd ap Rhys oedd mab Rhys ap Tewdwr, brenin olaf Deheubarth, a’r gŵr a gadwodd linach frenhinol y de yn fyw. Cafodd ei fagu’n alltud yn Iwerddon, daeth adref i ymladd dros deyrnas ei dad, priododd Wenllian o Wynedd, ac yn 1136 rhannodd ym muddugoliaeth fawr y Cymry yng Nghrug Mawr. Drwy ei feibion, ac yn anad dim yr Arglwydd Rhys, cododd Deheubarth eto.

GanwydTua 1090, yn Llandeilo
Bu farw1137
Ei dadRhys ap Tewdwr, brenin Deheubarth
Ei wraigGwenllian, merch Gruffudd ap Cynan
Ei feibionAnarawd, Cadell, Maredudd a’r Arglwydd Rhys

Bachgen alltud#

Ganwyd Gruffudd yn Llandeilo, yn ymyl Dinefwr, hen sedd brenhinoedd Deheubarth. Bachgen bach oedd e pan syrthiodd ei dad mewn brwydr yn 1093, ac ysgubodd y Normaniaid dros y de a chodi eu cestyll ar ei draws. Cariwyd Gruffudd i ddiogelwch yn Iwerddon, ac yno y treuliodd lawer o’i ieuenctid. Arhosodd ei chwaer Nest yng Nghymru, a byddai ei phlant hi un dydd ymhlith teuluoedd mawr y Mers.

Yr etifedd yn dod adref#

Yn 1113 croesodd Gruffudd o Iwerddon i Ddyfed, ac am ddwy flynedd aeth yn dawel ymhlith ei bobl, yn casglu cefnogaeth. Pan glywodd y Brenin Harri I am hyn a’i gyhuddo o gynhyrfu gwrthryfel, aeth Gruffudd i’r gogledd i Wynedd a chael diogelwch yn Llŷn. Yn 1116 cododd. Ymosododd ar y castell ger Arberth a’i losgi, ceisiodd gipio Llanymddyfri, torrodd furiau allanol Abertawe i lawr a chipiodd Gaerfyrddin, a daeth gwŷr ifanc y de ato fel etifedd eu brenhinoedd.

Gruffudd a Gwenllian#

Yng Ngwynedd cyfarfu Gruffudd â Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan, y brenin a ryddhaodd y gogledd. Yn ôl y stori syrthiodd y ddau mewn cariad a ffoi gyda’i gilydd, a phriodasant yn fuan wedi 1116. Rhannodd Gwenllian fywyd caled y bryniau gydag ef, a chawsant lawer o blant: Morgan, Maelgwn, Gwladus, Nest, Owain, Maredudd a Rhys yn eu plith.

Arglwydd y Cantref Mawr#

Yn 1122 gwnaeth Gruffudd heddwch â’r Brenin Harri a chafodd ddal y Cantref Mawr, calon wyllt a choediog Ystrad Tywi, lle na allai’r un Norman ei ddilyn yn hawdd. Am gyfnod yn 1127 bu rhaid iddo fynd yn ôl i Iwerddon, ond dychwelodd. Pan wysiodd y brenin newydd, Steffan, ef i Lundain yn 1135, gwrthododd fynd.

Blwyddyn Crug Mawr#

Yn 1136 cododd Cymru gyfan. Marchogodd Gruffudd i’r gogledd i ymuno â brodyr Gwenllian, Owain Gwynedd a Chadwaladr, a thra oedd i ffwrdd arweiniodd Gwenllian ei wŷr yn erbyn y Normaniaid yng Nghydweli a syrthio’n ymladd. Yr hydref hwnnw safodd Gruffudd gydag Owain a Chadwaladr yng Nghrug Mawr ger Aberteifi, a churwyd y Normaniaid yn llwyr a’u gyrru at afon Teifi. I ddathlu rhyddhau’r de, medd y stori, cynhaliodd Gruffudd wledd fawr a barhaodd ddeugain niwrnod.

Ei feibion#

Bu farw Gruffudd ddechrau 1137. Teyrnasodd ei feibion ar Ddeheubarth ar ei ôl yn eu tro: Anarawd, yna Cadell, yna Maredudd, ac yn olaf Rhys, yr ieuengaf, a wnaeth y de, fel yr Arglwydd Rhys, yn un o deyrnasoedd cryfaf Cymru.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ar y llinell amser

  1. Gruffudd ap Rhys yn dod adref

    Mae Gruffudd, mab Rhys ap Tewdwr, yn ôl o’i alltudiaeth yn Iwerddon, yn codi gwŷr ifanc Deheubarth ac yn ymosod ar gestyll Normanaidd Arberth, Llanymddyfri ac Abertawe.

    Gruffudd ap Rhys yn dod adref

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1100–1137

Meilyr Brydydd

Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)

Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.

Meilyr Brydydd
c. 1085–c. 1136

Nest ferch Rhys

Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.

Nest ferch Rhys
c. 1095–1155

Sieffre o Fynwy

Hanesydd brenhinoedd Prydain (wedi’i gofnodi)

Gŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.

Sieffre o Fynwy
fl. c. 1135

Caradog o Lancarfan

Awdur bucheddau’r saint (wedi’i gofnodi)

Ysgolhaig o Lancarfan a ysgrifennodd Fucheddau Gildas a Chadog, ac a enwodd Sieffre o Fynwy yn hanesydd brenhinoedd Cymru.

Caradog o Lancarfan

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf