Meilyr Brydydd
Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr Brydydd
Hanes Cymru / Oes y Tywysogion
d. 1236
Tywysog gogledd Powys, Powys Fadog, o 1191 hyd 1236, ŵyr i Owain Gwynedd a chefnder i Lywelyn Fawr. Yn 1201 sefydlodd abaty Glyn y Groes ger Llangollen, lle mae wedi’i gladdu.
Llun: Eglwys adfeiliedig a rhes ddwyreiniol Abaty Glyn y Groes ger Llangollen, oddi uchod · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Brenhinoedd a thywysogion Powys →

Ystyr yr enw
Madog ap Gruffudd Maelor: Madog, mab Gruffudd Maelor (Gruffudd o Faelor)
Madog ap Gruffudd Maelor
Madog ap Gruffudd Maelor oedd tywysog gogledd Powys am bedwar deg a phump o flynyddoedd, o 1191 hyd ei farw yn 1236, ac mae’r wlad a reolai, o ddyffryn Dyfrdwy i Faelor, wedi ei galw’n Bowys Fadog ar ei ôl byth oddi ar hynny. Yn ŵyr i Owain Gwynedd ac i Fadog ap Maredudd, ac yn gefnder i Lywelyn Fawr, fe’i cofir yn anad dim fel sylfaenydd abaty Glyn y Groes ger Llangollen, ac fel un o hynafiaid Owain Glyndŵr.FfynonellauMadog ap Gruffydd Maelor ↗Wikipedia (Saesneg)Madog ap Gruffudd Maelor, tywysog Powys Fadog o 1191 hyd 1236 a sylfaenydd Abaty Glyn y Groes yn Iâl; mab hynaf Gruffudd Maelor ac Angharad, merch y Brenin Owain Gwynedd; teyrnasodd ar y cyd â’i frawd Owain o 1191 ac ar ei ben ei hun o farw Owain yn 1197, dros Bowys i’r gogledd o Raeadr a Thanat; galwyd y tir a reolai yn Bowys Fadog er anrhydedd iddo, a Fadog yn ffurf dreigledig ar Madog, ac ar ôl ei farw cynhwysai Maelor Gymraeg a Saesneg, Iâl, Cynllaith, Nanheudwy a Mochnant Is Rhaeadr, wedi eu rhannu rhwng ei bum mab; erbyn 1215 roedd wedi uno â’i gefnder Llywelyn ap Iorwerth ac arhosodd felly; ar 28 Ionawr 1201 sefydlodd abaty Sistersaidd Glyn y Groes, gyda mynaich o Ystrad Marchell; mae wedi ei gladdu yn eglwys yr abaty gyda nifer o’i ddisgynyddion, heb wybod yr union fan; mae’n un o hynafiaid Owain Glyndŵr; priododd ag Esyllt, a’i blant oedd Gruffudd Maelor II, Gruffudd Iâl (bu farw 1238), Maredudd (bu farw 1256), Hywel (bu farw 1268), Madog Fychan (bu farw 1269) ac Angharad.Madog ap Gruffudd Maelor ↗Wicipedia CymraegMadog ap Gruffudd Maelor (m. 1236), tywysog y rhan ogleddol o Bowys, a adwaenid fel Powys Fadog ar ei ôl, o 1191 hyd ei farwolaeth; mab Gruffudd Maelor ap Madog, mab Madog ap Maredudd, brenin olaf Powys unedig, a chefnder i Lywelyn Fawr; roedd ei deyrnas yn agos i’r ffin ac yn agored i ymosodiad o’r cyfeiriad hwnnw; erbyn Rhagfyr 1215 roedd yn cefnogi Llywelyn eto, gan yrru milwyr i gynorthwyo ymgyrch Llywelyn yn Ne Cymru, a bu’n deyrngar i Lywelyn o hynny hyd ei farwolaeth; y bardd enwocaf a gysylltir ag ef yw Prydydd y Moch; fel ei gefnder Llywelyn roedd yn gefnogol iawn i’r Sistersiaid, gan sefydlu Abaty Glynegwestl yn 1201 yn ganolfan iddynt yn ei deyrnas a rhoi tiroedd yn Iâl a Glyndyfrdwy iddo; claddwyd ef yno yn 1236.
| Ei dad | Gruffudd Maelor, tywysog Powys |
|---|---|
| Ei fam | Angharad, merch Owain Gwynedd |
| Teyrnasodd | Gogledd Powys, 1191 hyd 1236 |
| Sefydlodd | Abaty Glyn y Groes, 28 Ionawr 1201 |
| Ei wraig | Esyllt |
| Claddwyd | Glyn y Groes |
Madog oedd mab hynaf Gruffudd Maelor ac Angharad, merch Owain Gwynedd, ac ŵyr Madog ap Maredudd, brenin olaf Powys gyfan. O 1191 teyrnasodd ar ogledd Powys gyda’i frawd Owain, ac wedi marw Owain yn 1197 teyrnasodd ar ei ben ei hun, o Raeadr a Thanat i’r gogledd hyd Faelor. Enwyd ei dir yn Bowys Fadog er anrhydedd iddo, Fadog yn dreiglad meddal o Madog, tra daeth y de yn Bowys Wenwynwyn.FfynonellauMadog ap Gruffydd Maelor ↗Wikipedia (Saesneg)Madog ap Gruffudd Maelor, tywysog Powys Fadog o 1191 hyd 1236 a sylfaenydd Abaty Glyn y Groes yn Iâl; mab hynaf Gruffudd Maelor ac Angharad, merch y Brenin Owain Gwynedd; teyrnasodd ar y cyd â’i frawd Owain o 1191 ac ar ei ben ei hun o farw Owain yn 1197, dros Bowys i’r gogledd o Raeadr a Thanat; galwyd y tir a reolai yn Bowys Fadog er anrhydedd iddo, a Fadog yn ffurf dreigledig ar Madog, ac ar ôl ei farw cynhwysai Maelor Gymraeg a Saesneg, Iâl, Cynllaith, Nanheudwy a Mochnant Is Rhaeadr, wedi eu rhannu rhwng ei bum mab; erbyn 1215 roedd wedi uno â’i gefnder Llywelyn ap Iorwerth ac arhosodd felly; ar 28 Ionawr 1201 sefydlodd abaty Sistersaidd Glyn y Groes, gyda mynaich o Ystrad Marchell; mae wedi ei gladdu yn eglwys yr abaty gyda nifer o’i ddisgynyddion, heb wybod yr union fan; mae’n un o hynafiaid Owain Glyndŵr; priododd ag Esyllt, a’i blant oedd Gruffudd Maelor II, Gruffudd Iâl (bu farw 1238), Maredudd (bu farw 1256), Hywel (bu farw 1268), Madog Fychan (bu farw 1269) ac Angharad.Madog ap Gruffudd Maelor ↗Wicipedia CymraegMadog ap Gruffudd Maelor (m. 1236), tywysog y rhan ogleddol o Bowys, a adwaenid fel Powys Fadog ar ei ôl, o 1191 hyd ei farwolaeth; mab Gruffudd Maelor ap Madog, mab Madog ap Maredudd, brenin olaf Powys unedig, a chefnder i Lywelyn Fawr; roedd ei deyrnas yn agos i’r ffin ac yn agored i ymosodiad o’r cyfeiriad hwnnw; erbyn Rhagfyr 1215 roedd yn cefnogi Llywelyn eto, gan yrru milwyr i gynorthwyo ymgyrch Llywelyn yn Ne Cymru, a bu’n deyrngar i Lywelyn o hynny hyd ei farwolaeth; y bardd enwocaf a gysylltir ag ef yw Prydydd y Moch; fel ei gefnder Llywelyn roedd yn gefnogol iawn i’r Sistersiaid, gan sefydlu Abaty Glynegwestl yn 1201 yn ganolfan iddynt yn ei deyrnas a rhoi tiroedd yn Iâl a Glyndyfrdwy iddo; claddwyd ef yno yn 1236.
Gorweddai teyrnas Madog reit ar y ffin â Lloegr ac roedd yn agored i ymosodiad o hyd, a bu rhaid iddo lywio’n ofalus. Ond erbyn Rhagfyr 1215 roedd yn anfon ei filwyr i helpu ei gefnder Llywelyn ab Iorwerth yn yr ymgyrch fawr yn y de, ac o hynny hyd ei farw bu’n deyrngar i Lywelyn, drwy’r rhyfeloedd a wnaeth Llywelyn yn arweinydd Cymru gyfan.FfynonellauMadog ap Gruffudd Maelor ↗Wicipedia CymraegMadog ap Gruffudd Maelor (m. 1236), tywysog y rhan ogleddol o Bowys, a adwaenid fel Powys Fadog ar ei ôl, o 1191 hyd ei farwolaeth; mab Gruffudd Maelor ap Madog, mab Madog ap Maredudd, brenin olaf Powys unedig, a chefnder i Lywelyn Fawr; roedd ei deyrnas yn agos i’r ffin ac yn agored i ymosodiad o’r cyfeiriad hwnnw; erbyn Rhagfyr 1215 roedd yn cefnogi Llywelyn eto, gan yrru milwyr i gynorthwyo ymgyrch Llywelyn yn Ne Cymru, a bu’n deyrngar i Lywelyn o hynny hyd ei farwolaeth; y bardd enwocaf a gysylltir ag ef yw Prydydd y Moch; fel ei gefnder Llywelyn roedd yn gefnogol iawn i’r Sistersiaid, gan sefydlu Abaty Glynegwestl yn 1201 yn ganolfan iddynt yn ei deyrnas a rhoi tiroedd yn Iâl a Glyndyfrdwy iddo; claddwyd ef yno yn 1236.Madog ap Gruffydd Maelor ↗Wikipedia (Saesneg)Madog ap Gruffudd Maelor, tywysog Powys Fadog o 1191 hyd 1236 a sylfaenydd Abaty Glyn y Groes yn Iâl; mab hynaf Gruffudd Maelor ac Angharad, merch y Brenin Owain Gwynedd; teyrnasodd ar y cyd â’i frawd Owain o 1191 ac ar ei ben ei hun o farw Owain yn 1197, dros Bowys i’r gogledd o Raeadr a Thanat; galwyd y tir a reolai yn Bowys Fadog er anrhydedd iddo, a Fadog yn ffurf dreigledig ar Madog, ac ar ôl ei farw cynhwysai Maelor Gymraeg a Saesneg, Iâl, Cynllaith, Nanheudwy a Mochnant Is Rhaeadr, wedi eu rhannu rhwng ei bum mab; erbyn 1215 roedd wedi uno â’i gefnder Llywelyn ap Iorwerth ac arhosodd felly; ar 28 Ionawr 1201 sefydlodd abaty Sistersaidd Glyn y Groes, gyda mynaich o Ystrad Marchell; mae wedi ei gladdu yn eglwys yr abaty gyda nifer o’i ddisgynyddion, heb wybod yr union fan; mae’n un o hynafiaid Owain Glyndŵr; priododd ag Esyllt, a’i blant oedd Gruffudd Maelor II, Gruffudd Iâl (bu farw 1238), Maredudd (bu farw 1256), Hywel (bu farw 1268), Madog Fychan (bu farw 1269) ac Angharad.
Fel ei gefnder Llywelyn, roedd Madog yn gyfaill cynnes i’r mynaich Sistersaidd. Ar 28 Ionawr 1201 sefydlodd dŷ iddynt, gyda mynaich o Ystrad Marchell, mewn cwm tawel dan y bryniau, filltir a hanner i’r gogledd o Langollen, a rhoi tiroedd iddo yn Iâl a Glyndyfrdwy. Cymerodd ei enw, Valle Crucis, cwm y groes, oddi wrth Golofn Eliseg sy’n sefyll gerllaw, a godwyd yn y nawfed ganrif gan y Brenin Cyngen o Bowys er anrhydedd i’w hen daid Elisedd. Daeth abaty Madog yn un o dai mawr Cymru, ac am dri chan mlynedd bu’n gartref i ddysg Gymraeg ac yn gyfaill i’r beirdd.FfynonellauMadog ap Gruffudd Maelor ↗Wicipedia CymraegMadog ap Gruffudd Maelor (m. 1236), tywysog y rhan ogleddol o Bowys, a adwaenid fel Powys Fadog ar ei ôl, o 1191 hyd ei farwolaeth; mab Gruffudd Maelor ap Madog, mab Madog ap Maredudd, brenin olaf Powys unedig, a chefnder i Lywelyn Fawr; roedd ei deyrnas yn agos i’r ffin ac yn agored i ymosodiad o’r cyfeiriad hwnnw; erbyn Rhagfyr 1215 roedd yn cefnogi Llywelyn eto, gan yrru milwyr i gynorthwyo ymgyrch Llywelyn yn Ne Cymru, a bu’n deyrngar i Lywelyn o hynny hyd ei farwolaeth; y bardd enwocaf a gysylltir ag ef yw Prydydd y Moch; fel ei gefnder Llywelyn roedd yn gefnogol iawn i’r Sistersiaid, gan sefydlu Abaty Glynegwestl yn 1201 yn ganolfan iddynt yn ei deyrnas a rhoi tiroedd yn Iâl a Glyndyfrdwy iddo; claddwyd ef yno yn 1236.Madog ap Gruffydd Maelor ↗Wikipedia (Saesneg)Madog ap Gruffudd Maelor, tywysog Powys Fadog o 1191 hyd 1236 a sylfaenydd Abaty Glyn y Groes yn Iâl; mab hynaf Gruffudd Maelor ac Angharad, merch y Brenin Owain Gwynedd; teyrnasodd ar y cyd â’i frawd Owain o 1191 ac ar ei ben ei hun o farw Owain yn 1197, dros Bowys i’r gogledd o Raeadr a Thanat; galwyd y tir a reolai yn Bowys Fadog er anrhydedd iddo, a Fadog yn ffurf dreigledig ar Madog, ac ar ôl ei farw cynhwysai Maelor Gymraeg a Saesneg, Iâl, Cynllaith, Nanheudwy a Mochnant Is Rhaeadr, wedi eu rhannu rhwng ei bum mab; erbyn 1215 roedd wedi uno â’i gefnder Llywelyn ap Iorwerth ac arhosodd felly; ar 28 Ionawr 1201 sefydlodd abaty Sistersaidd Glyn y Groes, gyda mynaich o Ystrad Marchell; mae wedi ei gladdu yn eglwys yr abaty gyda nifer o’i ddisgynyddion, heb wybod yr union fan; mae’n un o hynafiaid Owain Glyndŵr; priododd ag Esyllt, a’i blant oedd Gruffudd Maelor II, Gruffudd Iâl (bu farw 1238), Maredudd (bu farw 1256), Hywel (bu farw 1268), Madog Fychan (bu farw 1269) ac Angharad.Pillar of Eliseg ↗Wicipedia (Saesneg)A godwyd gan Gyngen ap Cadell yn y nawfed ganrif; fe’i taflwyd i lawr yn y Rhyfel Cartref; ailgodwyd 1779; gwyddom y testun o gopi Lhuyd yn 1696.
Y bardd a gysylltir agosaf â Madog yw Prydydd y Moch, bardd llys mwyaf yr oes, a ganai i dywysogion Powys yn ogystal ag i Lywelyn yng Ngwynedd.FfynonellauMadog ap Gruffudd Maelor ↗Wicipedia CymraegMadog ap Gruffudd Maelor (m. 1236), tywysog y rhan ogleddol o Bowys, a adwaenid fel Powys Fadog ar ei ôl, o 1191 hyd ei farwolaeth; mab Gruffudd Maelor ap Madog, mab Madog ap Maredudd, brenin olaf Powys unedig, a chefnder i Lywelyn Fawr; roedd ei deyrnas yn agos i’r ffin ac yn agored i ymosodiad o’r cyfeiriad hwnnw; erbyn Rhagfyr 1215 roedd yn cefnogi Llywelyn eto, gan yrru milwyr i gynorthwyo ymgyrch Llywelyn yn Ne Cymru, a bu’n deyrngar i Lywelyn o hynny hyd ei farwolaeth; y bardd enwocaf a gysylltir ag ef yw Prydydd y Moch; fel ei gefnder Llywelyn roedd yn gefnogol iawn i’r Sistersiaid, gan sefydlu Abaty Glynegwestl yn 1201 yn ganolfan iddynt yn ei deyrnas a rhoi tiroedd yn Iâl a Glyndyfrdwy iddo; claddwyd ef yno yn 1236.Llywarch ap Llywelyn ↗Wicipedia CymraegLlywarch ap Llywelyn, Prydydd y Moch (fl. 1173–1220), un o’r mwyaf o Feirdd y Tywysogion, a gysylltir â llys Gwynedd yn nheyrnasiad Dafydd ab Owain Gwynedd a Llywelyn Fawr, bardd cenedlaetholgar iawn y mae ei gefnogaeth frwd i bolisi Llywelyn o uno Cymru yn amlwg yn ei farddoniaeth; brodor o gwmwd Is Dulas yng nghantref Rhos, yn y Berfeddwlad, yn ôl pob tebyg; mae Arolwg Arglwyddiaeth Dinbych yn 1334 yn cofnodi ‘Gwely Prydydd y Moch’ a ‘Melin Prydydd y Moch’, tir a roddwyd iddo efallai gan Lywelyn a melin a fyddai’n ennill ffioedd da iddo am falu ŷd y ffermwyr, a chofnodir ‘Gafael Prydydd y Moch’ ger Llangernyw; efallai fod ei enw’n dod o linellau herfeiddiol i Ruffudd ap Cynan ab Owain Gwynedd sy’n cymharu canu i’r tywysog hwnnw i ‘heu rhag moch merierid’, neu efallai mai meichiad oedd yn ei ieuenctid; efallai mai Dafydd Benfras, ei olynydd fel pencerdd Gwynedd, oedd ei fab; cedwir 19 awdl (1,318 llinell) ac 11 cyfres o englynion (462 llinell), corff o ganu sy’n ail yn unig i waith Cynddelw; ei waith mwyaf yw ei ganu i Lywelyn Fawr, gan gynnwys Y Canu Mawr ac Y Canu Bychan; canodd hefyd i Fadog ap Gruffudd Maelor o Bowys, Iorwerth ap Rhotbert o Arwystli a Rhys Gryg o Ddeheubarth.
Bu farw Madog yn 1236 a chladdwyd ef yn eglwys yr abaty yng Nglyn y Groes, gyda nifer o’i ddisgynyddion ar ei ôl, er nad yw union fan ei fedd yn hysbys. Roedd wedi priodi ag Esyllt, a rhannwyd ei diroedd rhwng ei bum mab, Gruffudd Maelor, Gruffudd Iâl, Maredudd, Hywel a Madog Fychan. Teyrnasodd ei ŵyr Madog ap Gruffudd ar Bowys Fadog yn nyddiau Llywelyn ap Gruffudd, ac o’i linach ef, genedlaethau wedyn, y daeth Owain Glyndŵr, arglwydd Glyndyfrdwy.FfynonellauMadog ap Gruffydd Maelor ↗Wikipedia (Saesneg)Madog ap Gruffudd Maelor, tywysog Powys Fadog o 1191 hyd 1236 a sylfaenydd Abaty Glyn y Groes yn Iâl; mab hynaf Gruffudd Maelor ac Angharad, merch y Brenin Owain Gwynedd; teyrnasodd ar y cyd â’i frawd Owain o 1191 ac ar ei ben ei hun o farw Owain yn 1197, dros Bowys i’r gogledd o Raeadr a Thanat; galwyd y tir a reolai yn Bowys Fadog er anrhydedd iddo, a Fadog yn ffurf dreigledig ar Madog, ac ar ôl ei farw cynhwysai Maelor Gymraeg a Saesneg, Iâl, Cynllaith, Nanheudwy a Mochnant Is Rhaeadr, wedi eu rhannu rhwng ei bum mab; erbyn 1215 roedd wedi uno â’i gefnder Llywelyn ap Iorwerth ac arhosodd felly; ar 28 Ionawr 1201 sefydlodd abaty Sistersaidd Glyn y Groes, gyda mynaich o Ystrad Marchell; mae wedi ei gladdu yn eglwys yr abaty gyda nifer o’i ddisgynyddion, heb wybod yr union fan; mae’n un o hynafiaid Owain Glyndŵr; priododd ag Esyllt, a’i blant oedd Gruffudd Maelor II, Gruffudd Iâl (bu farw 1238), Maredudd (bu farw 1256), Hywel (bu farw 1268), Madog Fychan (bu farw 1269) ac Angharad.Madog ap Gruffydd Maelor ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Gruffudd Maelor ac Angharad, merch Owain Gwynedd; tywysog 1191–1236, gyda’i frawd Owain hyd 1197; sefydlu Glyn y Groes 28 Ionawr 1201; cynghreiriad Llywelyn o 1215; ei gladdu yng Nglyn y Groes; ei feibion.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Brenhinoedd a thywysogion Cymru, o Ferfyn Frych a Rhodri Mawr hyd Lywelyn ein Llyw Olaf, pob un â’i dudalen ei hun.
Brenhinoedd a thywysogion pob teyrnas → Erthygl: Hywel Dda a chyfraith Cymru → Cyfreithiau Hywel Dda → Erthygl: yr Arglwydd Rhys → Erthygl: Nest ferch Rhys → Erthygl: y wlad na fynnai ei gorchfygu → Coed teulu →
Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr BrydyddMerch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.
Nest ferch RhysMab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.
Gruffudd ap RhysGŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.
Sieffre o FynwyYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf