Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

d. 1216

Gwenwynwyn ab Owain

Mab Owain Cyfeiliog a thywysog de Powys o 1195, a elwir yn Bowys Wenwynwyn ar ei ôl byth oddi ar hynny. Yn 1198 cododd y Cymry i ennill eu hen derfynau yn ôl.

Llun: Castell Powys uwchben ei erddi teras ger y Trallwng · Mike Peel, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
d. 1216 (wedi’i gofnodi) Tywysog Powys a obeithiai arwain Cymru gyfan Oes y Tywysogion Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Sêl Gwenwynwyn ei hun, yn ei ddangos ar gefn ceffyl
Sêl Gwenwynwyn ei hun, yn ei ddangos ar gefn ceffyl · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Gwenwynwyn ab Owain: Gwenwynwyn, mab Owain (Owain Cyfeiliog)

Gwenwynwyn ab Owain

  • Gwenwynwyn ei enw ei hun
  • ab mab (ab o flaen llafariad)
  • Owain enw ei dad: Owain Cyfeiliog

Roedd Gwenwynwyn ab Owain yn fab i’r tywysog-fardd Owain Cyfeiliog, a theyrnasodd ar dde Powys o 1195 hyd 1216. Arhosodd ei enw ar y tir: galwyd de Powys yn Bowys Wenwynwyn byth oddi ar hynny. Ym mlynyddoedd cyntaf ei deyrnasiad gwnaeth y cais mwyaf beiddgar am arweinyddiaeth Cymru gyfan a wnaed erioed gan dywysog o dŷ brenhinol Powys.

Ei dadOwain Cyfeiliog, tywysog a bardd
Ei famGwenllian, merch Owain Gwynedd
TeyrnasoddDe Powys, 1195 hyd 1216
Ei wraigMargaret Corbet, merch arglwydd Caus
Ymgyrch fawrCastell Paun, 1198
Ei feibionGruffudd a Madog

Mab tywysog-fardd#

Roedd Gwenwynwyn yn fab i Owain Cyfeiliog, y tywysog a oedd hefyd yn un o feirdd gorau ei oes, ac i Wenllian, merch Owain Gwynedd, felly roedd ganddo waed tai brenhinol Powys a Gwynedd. Yn 1195 trosglwyddodd ei dad lywodraeth de Powys iddo ac ymneilltuo i abaty Ystrad Marchell, a sefydlwyd ganddo. Bu Gwenwynwyn yn gyfaill hael i’r abaty hwnnw, ac mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn dal i gadw ei siarteri i’r mynaich, o 1185 hyd 1207.

Powys Wenwynwyn#

Yn 1197 enillodd Gwenwynwyn arglwyddiaeth Arwystli, a daeth bron yr holl dir rhwng Tanat a Hafren, gan ymestyn i ddyffrynnoedd Dyfi a Gwy uchaf, dan ei awdurdod. O hynny ymlaen fe’i gelwid yn Bowys Wenwynwyn, yn fras hen sir Drefaldwyn, tra daeth y gogledd yn Bowys Fadog. Symudodd ei lys o’r hen sedd frenhinol ym Mathrafal i’r Trallwng.

Castell Paun, 1198#

Pan fu farw’r Arglwydd Rhys yn 1197, camodd Gwenwynwyn ymlaen yn arweinydd y Cymry. Dywed y cronicl Cymraeg ei fod am ennill yn ôl i’r Cymry eu hen freiniau a’u hen derfynau. Yn haf 1198 casglodd fyddin fawr o bob rhan o Gymru ac ymdeithio ar Gastell Paun yn Elfael, castell William de Braose, a gwarchae arno am dair wythnos. Ar 13 Hydref daeth byddin Seisnig dan Geoffrey fitz Peter i’w achub, a churwyd y Cymry gyda cholled drom. Ymhlith y rhai a syrthiodd roedd Anarawd ab Einion, Owain Cascob ap Cadwallon, Rhiryd ap Iestyn a Robert ap Hywel.

Rhwng John a Llywelyn#

Gwnaeth Gwenwynwyn heddwch â’r Brenin John yn 1199 a phriodi Margaret Corbet, merch arglwydd Caus. Ond gwnaeth ei gryfder goron Lloegr yn wyliadwrus, ac yn 1208 daliodd John ef yn Amwythig a chymryd ei diroedd. Rhoddwyd hwy’n ôl yn 1210. O 1212, drwy flynyddoedd yr argyfwng yn Lloegr, safodd Gwenwynwyn gyda Llywelyn Fawr a thywysogion eraill Cymru yn erbyn John, ac yn 1215 tyngodd wrogaeth i Lywelyn.

Ei flwyddyn olaf#

Yn 1216 torrodd y gynghrair, gyrrodd Llywelyn Wenwynwyn o Bowys, a chafodd loches yng Nghaer. Bu farw’r un flwyddyn, gan adael dau fab ifanc, Gruffudd a Madog. Enillodd Gruffudd ap Gwenwynwyn dir ei dad yn ôl wedi marw Llywelyn, a daliodd llinach Gwenwynwyn Bowys Wenwynwyn am genedlaethau.

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1100–1137

Meilyr Brydydd

Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)

Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.

Meilyr Brydydd
c. 1085–c. 1136

Nest ferch Rhys

Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.

Nest ferch Rhys
c. 1090–1137

Gruffudd ap Rhys

Tywysog Deheubarth, gŵr Gwenllian (wedi’i gofnodi)

Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.

Gruffudd ap Rhys
c. 1095–1155

Sieffre o Fynwy

Hanesydd brenhinoedd Prydain (wedi’i gofnodi)

Gŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.

Sieffre o Fynwy

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf