Meilyr Brydydd
Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr Brydydd
Hanes Cymru / Oes y Tywysogion
c. 1170–1230
Mab yr Arglwydd Rhys, a gymerodd y groes gyda Gerallt Gymro yn 1188 ac a reolodd Geredigion am ddeng mlynedd ar hugain. Marchogodd gyda Llywelyn Fawr yn ymgyrch fawr 1215 ac mae’n gorwedd yn Ystrad Fflur.
Llun: Drws gorllewinol Romanésg a muriau Abaty Ystrad Fflur · Gareth James, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Brenhinoedd a thywysogion Deheubarth →

Ystyr yr enw
Maelgwn ap Rhys: Maelgwn, mab Rhys (yr Arglwydd Rhys)
Maelgwn ap Rhys
Roedd Maelgwn ap Rhys yn fab i’r Arglwydd Rhys, rheolwr mawr Deheubarth, ac i Wenllian ferch Madog o Bowys. Yn ymladdwr o’i ieuenctid, daliodd Geredigion am fwy na deng mlynedd ar hugain wedi marw ei dad, drwy ryfeloedd teyrnasiad y Brenin John, ac yn 1215 marchogodd gyda Llywelyn Fawr pan gipiodd tywysogion Cymru gestyll y de yn ôl.FfynonellauMaelgwn ap Rhys (c. 1170–1230), lord of Ceredigion ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMaelgwn ap Rhys, mab yr Arglwydd Rhys a Gwenllian, merch Madog ap Maredudd; mae’n ymddangos gyntaf yng ngwarchae Dinbych-y-pysgod yn 1187 a chymerodd y groes pan deithiodd Gerallt drwy Gymru yn 1188; yn garcharor o 1189 hyd 1194 ac yn alltud pan fu farw Rhys yn 1197, daeth yn ôl i ennill rhan fawr o diroedd ei dad; yn 1199 enillodd arglwyddiaeth Ceredigion, gan golli’r cymydau gogleddol i Lywelyn ap Iorwerth yn 1207; yn ddiweddarach aeth i ochr Llywelyn, ac yn rhaniad tiroedd yr Arglwydd Rhys dan Lywelyn yn 1216 daliodd y tir i’r de o Aeron; bu farw yn Llannerch Aeron ddiwedd 1230 a chladdwyd ef yn Ystrad Fflur, a’i olynu gan ei fab Maelgwn Fychan.Maelgwn ap Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Maelgwn ap Rhys (c. 1170–1230), tywysog rhan o Ddeheubarth, mab yr Arglwydd Rhys a Gwenllian ferch Madog; mae’n ymddangos gyntaf yn helpu yng ngwarchae Dinbych-y-pysgod yn 1187; yn 1188, pan deithiodd yr Archesgob Baldwin a Gerallt Gymro drwy Gymru i godi gwŷr ar gyfer y Drydedd Groesgad, buont yn siarad â Maelgwn a’i ddau frawd, a chytunodd Maelgwn i fynd gyda hwy i lys y brenin a dilyn ei gyngor ar gymryd y groes; o 1199 daliai Geredigion; pan gynhaliodd Llywelyn senedd yn Aberdyfi yn 1216 i rannu tiroedd yr Arglwydd Rhys, daliodd Maelgwn ran ddeheuol Ceredigion; bu farw yn 1230 yn Llannerch Aeron a chladdwyd ef yn Ystrad Fflur; dilynwyd ef gan ei fab Maelgwn Fychan, a gytunodd ddiwedd y 1230au i’w fab ei hun, Rhys, briodi Isabel, merch Gilbert Marshal, iarll Penfro, a derbyn cantref Is Aeron.
| Ganwyd | Tua 1170 |
|---|---|
| Bu farw | Ddiwedd 1230, yn Llannerch Aeron |
| Ei dad | Rhys ap Gruffudd, yr Arglwydd Rhys |
| Ei fam | Gwenllian, merch Madog ap Maredudd |
| Arglwydd | Ceredigion, o 1199 |
| Claddwyd | Ystrad Fflur |
Ganwyd Maelgwn tua 1170, un o wyth mab yr Arglwydd Rhys. Drwy ei fam roedd yn ŵyr i Fadog ap Maredudd, brenin olaf Powys gyfan. Mae’n ymddangos gyntaf yn y cronicl yn 1187, yn ymladd yng ngwarchae Dinbych-y-pysgod wrth ochr gwŷr ei dad.FfynonellauMaelgwn ap Rhys (c. 1170–1230), lord of Ceredigion ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMaelgwn ap Rhys, mab yr Arglwydd Rhys a Gwenllian, merch Madog ap Maredudd; mae’n ymddangos gyntaf yng ngwarchae Dinbych-y-pysgod yn 1187 a chymerodd y groes pan deithiodd Gerallt drwy Gymru yn 1188; yn garcharor o 1189 hyd 1194 ac yn alltud pan fu farw Rhys yn 1197, daeth yn ôl i ennill rhan fawr o diroedd ei dad; yn 1199 enillodd arglwyddiaeth Ceredigion, gan golli’r cymydau gogleddol i Lywelyn ap Iorwerth yn 1207; yn ddiweddarach aeth i ochr Llywelyn, ac yn rhaniad tiroedd yr Arglwydd Rhys dan Lywelyn yn 1216 daliodd y tir i’r de o Aeron; bu farw yn Llannerch Aeron ddiwedd 1230 a chladdwyd ef yn Ystrad Fflur, a’i olynu gan ei fab Maelgwn Fychan.Maelgwn ap Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Maelgwn ap Rhys (c. 1170–1230), tywysog rhan o Ddeheubarth, mab yr Arglwydd Rhys a Gwenllian ferch Madog; mae’n ymddangos gyntaf yn helpu yng ngwarchae Dinbych-y-pysgod yn 1187; yn 1188, pan deithiodd yr Archesgob Baldwin a Gerallt Gymro drwy Gymru i godi gwŷr ar gyfer y Drydedd Groesgad, buont yn siarad â Maelgwn a’i ddau frawd, a chytunodd Maelgwn i fynd gyda hwy i lys y brenin a dilyn ei gyngor ar gymryd y groes; o 1199 daliai Geredigion; pan gynhaliodd Llywelyn senedd yn Aberdyfi yn 1216 i rannu tiroedd yr Arglwydd Rhys, daliodd Maelgwn ran ddeheuol Ceredigion; bu farw yn 1230 yn Llannerch Aeron a chladdwyd ef yn Ystrad Fflur; dilynwyd ef gan ei fab Maelgwn Fychan, a gytunodd ddiwedd y 1230au i’w fab ei hun, Rhys, briodi Isabel, merch Gilbert Marshal, iarll Penfro, a derbyn cantref Is Aeron.
Yn 1188 teithiodd yr Archesgob Baldwin o Gaergaint a Gerallt Gymro drwy Gymru i godi gwŷr ar gyfer y Drydedd Groesgad, i ennill Jerwsalem yn ôl. Buont yn siarad â Maelgwn a’i frodyr, a chymerodd Maelgwn y groes, gan addo mynd i lys y brenin a dilyn ei gyngor am y daith. Ysgrifennodd Gerallt, perthynas i’r Arglwydd Rhys, am y cyfarfod yn ei Daith drwy Gymru.FfynonellauMaelgwn ap Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Maelgwn ap Rhys (c. 1170–1230), tywysog rhan o Ddeheubarth, mab yr Arglwydd Rhys a Gwenllian ferch Madog; mae’n ymddangos gyntaf yn helpu yng ngwarchae Dinbych-y-pysgod yn 1187; yn 1188, pan deithiodd yr Archesgob Baldwin a Gerallt Gymro drwy Gymru i godi gwŷr ar gyfer y Drydedd Groesgad, buont yn siarad â Maelgwn a’i ddau frawd, a chytunodd Maelgwn i fynd gyda hwy i lys y brenin a dilyn ei gyngor ar gymryd y groes; o 1199 daliai Geredigion; pan gynhaliodd Llywelyn senedd yn Aberdyfi yn 1216 i rannu tiroedd yr Arglwydd Rhys, daliodd Maelgwn ran ddeheuol Ceredigion; bu farw yn 1230 yn Llannerch Aeron a chladdwyd ef yn Ystrad Fflur; dilynwyd ef gan ei fab Maelgwn Fychan, a gytunodd ddiwedd y 1230au i’w fab ei hun, Rhys, briodi Isabel, merch Gilbert Marshal, iarll Penfro, a derbyn cantref Is Aeron.Maelgwn ap Rhys (c. 1170–1230), lord of Ceredigion ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMaelgwn ap Rhys, mab yr Arglwydd Rhys a Gwenllian, merch Madog ap Maredudd; mae’n ymddangos gyntaf yng ngwarchae Dinbych-y-pysgod yn 1187 a chymerodd y groes pan deithiodd Gerallt drwy Gymru yn 1188; yn garcharor o 1189 hyd 1194 ac yn alltud pan fu farw Rhys yn 1197, daeth yn ôl i ennill rhan fawr o diroedd ei dad; yn 1199 enillodd arglwyddiaeth Ceredigion, gan golli’r cymydau gogleddol i Lywelyn ap Iorwerth yn 1207; yn ddiweddarach aeth i ochr Llywelyn, ac yn rhaniad tiroedd yr Arglwydd Rhys dan Lywelyn yn 1216 daliodd y tir i’r de o Aeron; bu farw yn Llannerch Aeron ddiwedd 1230 a chladdwyd ef yn Ystrad Fflur, a’i olynu gan ei fab Maelgwn Fychan.The Itinerary of Archbishop Baldwin through Wales, A.D. 1188, book I ↗Gerallt Gymro, cyfieithiad Syr Richard Colt Hoare (1806); Project Gutenberg (Saesneg)Aeth yr archesgob i Faesyfed ar Ddydd Mercher y Lludw, yn 1188; yno cyfarfu â Rhys ap Gruffudd, tywysog y De; yng nghastell Brynbuga cymerodd lliaws o bobl y groes; mae gwŷr Gwent yn fwy medrus mewn saethyddiaeth nag unrhyw ran arall o Gymru, a’u bwâu nid o gorn, ifori nac ywen ond o lwyfen wyllt.
O 1189 hyd 1194 bu Maelgwn yn garcharor, a phan fu farw ei dad yn 1197 roedd yn alltud. Daeth adref i hawlio ei ran o Ddeheubarth, ac o 1199 daliodd Geredigion, y wlad rhwng Dyfi a Theifi, am fwy na deng mlynedd ar hugain. Wedi 1207 aeth y cymydau gogleddol i Lywelyn ap Iorwerth, a daeth Maelgwn drosodd i ochr Llywelyn.FfynonellauMaelgwn ap Rhys (c. 1170–1230), lord of Ceredigion ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMaelgwn ap Rhys, mab yr Arglwydd Rhys a Gwenllian, merch Madog ap Maredudd; mae’n ymddangos gyntaf yng ngwarchae Dinbych-y-pysgod yn 1187 a chymerodd y groes pan deithiodd Gerallt drwy Gymru yn 1188; yn garcharor o 1189 hyd 1194 ac yn alltud pan fu farw Rhys yn 1197, daeth yn ôl i ennill rhan fawr o diroedd ei dad; yn 1199 enillodd arglwyddiaeth Ceredigion, gan golli’r cymydau gogleddol i Lywelyn ap Iorwerth yn 1207; yn ddiweddarach aeth i ochr Llywelyn, ac yn rhaniad tiroedd yr Arglwydd Rhys dan Lywelyn yn 1216 daliodd y tir i’r de o Aeron; bu farw yn Llannerch Aeron ddiwedd 1230 a chladdwyd ef yn Ystrad Fflur, a’i olynu gan ei fab Maelgwn Fychan.Maelgwn ap Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Maelgwn ap Rhys (c. 1170–1230), tywysog rhan o Ddeheubarth, mab yr Arglwydd Rhys a Gwenllian ferch Madog; mae’n ymddangos gyntaf yn helpu yng ngwarchae Dinbych-y-pysgod yn 1187; yn 1188, pan deithiodd yr Archesgob Baldwin a Gerallt Gymro drwy Gymru i godi gwŷr ar gyfer y Drydedd Groesgad, buont yn siarad â Maelgwn a’i ddau frawd, a chytunodd Maelgwn i fynd gyda hwy i lys y brenin a dilyn ei gyngor ar gymryd y groes; o 1199 daliai Geredigion; pan gynhaliodd Llywelyn senedd yn Aberdyfi yn 1216 i rannu tiroedd yr Arglwydd Rhys, daliodd Maelgwn ran ddeheuol Ceredigion; bu farw yn 1230 yn Llannerch Aeron a chladdwyd ef yn Ystrad Fflur; dilynwyd ef gan ei fab Maelgwn Fychan, a gytunodd ddiwedd y 1230au i’w fab ei hun, Rhys, briodi Isabel, merch Gilbert Marshal, iarll Penfro, a derbyn cantref Is Aeron.
Ym mis Rhagfyr 1215 ymunodd Maelgwn â Llywelyn ab Iorwerth a’i frawd ei hun Rhys Gryg yn yr ymgyrch fawr pan gipiodd tywysogion Cymru gestyll Caerfyrddin, Cydweli, Llansteffan, Aberteifi a Chilgerran mewn un mis. Y flwyddyn wedyn, yng nghyngor Llywelyn yn Aberdyfi, rhannwyd tiroedd yr Arglwydd Rhys rhwng ei etifeddion, a daliodd Maelgwn Geredigion i’r de o Aeron.FfynonellauBrut y Tywysogyon or The Chronicle of the Princes, Peniarth MS. 20 versioncyfieithiad Thomas Jones, Gwasg Prifysgol Cymru, 1952 (Saesneg)Cronicl y tywysogion, a gadwyd gan fynachod Cymru hyd 1282. Mae’n cofnodi gweithredoedd pob brenin a thywysog flwyddyn wrth flwyddyn, a sut y bu farw pob un.Maelgwn ap Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Maelgwn ap Rhys (c. 1170–1230), tywysog rhan o Ddeheubarth, mab yr Arglwydd Rhys a Gwenllian ferch Madog; mae’n ymddangos gyntaf yn helpu yng ngwarchae Dinbych-y-pysgod yn 1187; yn 1188, pan deithiodd yr Archesgob Baldwin a Gerallt Gymro drwy Gymru i godi gwŷr ar gyfer y Drydedd Groesgad, buont yn siarad â Maelgwn a’i ddau frawd, a chytunodd Maelgwn i fynd gyda hwy i lys y brenin a dilyn ei gyngor ar gymryd y groes; o 1199 daliai Geredigion; pan gynhaliodd Llywelyn senedd yn Aberdyfi yn 1216 i rannu tiroedd yr Arglwydd Rhys, daliodd Maelgwn ran ddeheuol Ceredigion; bu farw yn 1230 yn Llannerch Aeron a chladdwyd ef yn Ystrad Fflur; dilynwyd ef gan ei fab Maelgwn Fychan, a gytunodd ddiwedd y 1230au i’w fab ei hun, Rhys, briodi Isabel, merch Gilbert Marshal, iarll Penfro, a derbyn cantref Is Aeron.Maelgwn ap Rhys (c. 1170–1230), lord of Ceredigion ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMaelgwn ap Rhys, mab yr Arglwydd Rhys a Gwenllian, merch Madog ap Maredudd; mae’n ymddangos gyntaf yng ngwarchae Dinbych-y-pysgod yn 1187 a chymerodd y groes pan deithiodd Gerallt drwy Gymru yn 1188; yn garcharor o 1189 hyd 1194 ac yn alltud pan fu farw Rhys yn 1197, daeth yn ôl i ennill rhan fawr o diroedd ei dad; yn 1199 enillodd arglwyddiaeth Ceredigion, gan golli’r cymydau gogleddol i Lywelyn ap Iorwerth yn 1207; yn ddiweddarach aeth i ochr Llywelyn, ac yn rhaniad tiroedd yr Arglwydd Rhys dan Lywelyn yn 1216 daliodd y tir i’r de o Aeron; bu farw yn Llannerch Aeron ddiwedd 1230 a chladdwyd ef yn Ystrad Fflur, a’i olynu gan ei fab Maelgwn Fychan.
Bu farw Maelgwn yn Llannerch Aeron ddiwedd 1230 a chladdwyd ef yn Ystrad Fflur, yr abaty a wnaeth ei dad yn fan claddu tŷ Dinefwr. Daliodd ei fab Maelgwn Fychan ei diroedd ar ei ôl, ac yn ddiweddarach priododd Rhys, mab Maelgwn Fychan, ag Isabel, merch Gilbert Marshal, iarll Penfro, a derbyn cantref Is Aeron.FfynonellauMaelgwn ap Rhys (c. 1170–1230), lord of Ceredigion ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMaelgwn ap Rhys, mab yr Arglwydd Rhys a Gwenllian, merch Madog ap Maredudd; mae’n ymddangos gyntaf yng ngwarchae Dinbych-y-pysgod yn 1187 a chymerodd y groes pan deithiodd Gerallt drwy Gymru yn 1188; yn garcharor o 1189 hyd 1194 ac yn alltud pan fu farw Rhys yn 1197, daeth yn ôl i ennill rhan fawr o diroedd ei dad; yn 1199 enillodd arglwyddiaeth Ceredigion, gan golli’r cymydau gogleddol i Lywelyn ap Iorwerth yn 1207; yn ddiweddarach aeth i ochr Llywelyn, ac yn rhaniad tiroedd yr Arglwydd Rhys dan Lywelyn yn 1216 daliodd y tir i’r de o Aeron; bu farw yn Llannerch Aeron ddiwedd 1230 a chladdwyd ef yn Ystrad Fflur, a’i olynu gan ei fab Maelgwn Fychan.Maelgwn ap Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Maelgwn ap Rhys (c. 1170–1230), tywysog rhan o Ddeheubarth, mab yr Arglwydd Rhys a Gwenllian ferch Madog; mae’n ymddangos gyntaf yn helpu yng ngwarchae Dinbych-y-pysgod yn 1187; yn 1188, pan deithiodd yr Archesgob Baldwin a Gerallt Gymro drwy Gymru i godi gwŷr ar gyfer y Drydedd Groesgad, buont yn siarad â Maelgwn a’i ddau frawd, a chytunodd Maelgwn i fynd gyda hwy i lys y brenin a dilyn ei gyngor ar gymryd y groes; o 1199 daliai Geredigion; pan gynhaliodd Llywelyn senedd yn Aberdyfi yn 1216 i rannu tiroedd yr Arglwydd Rhys, daliodd Maelgwn ran ddeheuol Ceredigion; bu farw yn 1230 yn Llannerch Aeron a chladdwyd ef yn Ystrad Fflur; dilynwyd ef gan ei fab Maelgwn Fychan, a gytunodd ddiwedd y 1230au i’w fab ei hun, Rhys, briodi Isabel, merch Gilbert Marshal, iarll Penfro, a derbyn cantref Is Aeron.Strata Florida Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd yn 1164 gan Robert fab Steffan, gyda mynaich o Hendy-gwyn yn ymsefydlu gyntaf ar lan Afon Fflur; daeth yr Arglwydd Rhys yn noddwr iddo, a chadarnhawyd ef gan siarter yn 1184; drws y gorllewin yw’r unig adeiladwaith sylweddol sy’n aros; claddwyd 11 o dywysogion tŷ brenhinol Dinefwr yno; tua 1238 cynhaliodd Llywelyn gyngor yno lle cydnabu arweinwyr Cymru Ddafydd yn etifedd iddo; lluniwyd Brut y Tywysogion yno; mae cofeb Dafydd ap Gwilym wrth hen ywen; diddymwyd yn 1539; yng ngofal Cadw.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Brenhinoedd a thywysogion Cymru, o Ferfyn Frych a Rhodri Mawr hyd Lywelyn ein Llyw Olaf, pob un â’i dudalen ei hun.
Brenhinoedd a thywysogion pob teyrnas → Erthygl: Hywel Dda a chyfraith Cymru → Cyfreithiau Hywel Dda → Erthygl: yr Arglwydd Rhys → Erthygl: Nest ferch Rhys → Erthygl: y wlad na fynnai ei gorchfygu → Coed teulu →
Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr BrydyddMerch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.
Nest ferch RhysMab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.
Gruffudd ap RhysGŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.
Sieffre o FynwyYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf