Meilyr Brydydd
Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr Brydydd
Hanes Cymru / Oes y Tywysogion
d. 1234
Mab yr Arglwydd Rhys, arglwydd Dinefwr ac Ystrad Tywi, a ymladdodd ochr yn ochr â Llywelyn Fawr o 1215. Fe’i clwyfwyd yng Nghaerfyrddin yn 1234 ac mae’n gorwedd yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi.
Llun: Gorthwr crwn a muriau Castell Dinefwr ar ei fryn uwchben dyffryn Tywi · Andrew Bone, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons
Brenhinoedd a thywysogion Deheubarth →

Roedd Rhys Gryg, a elwid hefyd yn Rhys Fychan, yn fab i’r Arglwydd Rhys ac yn arglwydd Dinefwr, sedd frenhinol Deheubarth. Yn ymladdwr dewr a ffyrnig, cipiodd gestyll y Normaniaid ar draws y de, ac o 1215 safodd gyda’i gefnder Llywelyn Fawr hyd ddiwedd ei oes. Mae awduron Cymraeg wedi ei alw’n olaf o dywysogion annibynnol Deheubarth.FfynonellauRhys Gryg ↗Wikipedia (Saesneg)Rhys Gryg (bu farw 1234), Rhys ap Rhys o’i fedydd ac a elwid hefyd yn Rhys Fychan, tywysog Cymreig a reolai ran o Ddeheubarth; pedwerydd mab yr Arglwydd Rhys a Gwenllian, merch Madog ap Maredudd o Bowys; priododd â Matilda, merch Richard de Clare, iarll Hertford; yn 1204 gyrrodd ef a’i neiaint Faelgwn o Ystrad Tywi, a chymerodd Rhys y Cantref Mawr; pan gododd y Brenin John gastell yn Aberystwyth, ymosododd Rhys a Maelgwn arno a’i losgi, ac yn 1212 llosgodd Rhys Abertawe; ym mis Rhagfyr 1215 roedd gyda Llywelyn ab Iorwerth yn yr ymosodiad a gipiodd lawer o gestyll yn Ne Cymru, ac yn senedd Llywelyn yn Aberdyfi yn 1216 rhoddwyd iddo’r Cantref Mawr a’r Cantref Bychan a thiroedd eraill; cefnogodd Lywelyn am weddill ei yrfa, ac yn 1231 gyda Maelgwn Fychan llosgodd Aberteifi a chipio’r castell i Lywelyn; yn 1234 ymosododd ar Gaerfyrddin gyda Maelgwn Fychan a bu farw o’i glwyfau yn Llandeilo Fawr; claddwyd ef yn eglwys gadeiriol Tyddewi a’i olynu gan ei fab Maredudd; roedd gan fab arall, Rhys Mechyll (bu farw 1244), ferch, Gwenllian, a briododd â Gilbert Talbot, a chymerodd y Talbotiaid hen arfbais tŷ Deheubarth.Rhys Gryg ↗Wicipedia CymraegRhys Gryg, neu Syr Rhys Gryg (bu farw 1234), yr olaf o dywysogion annibynnol Deheubarth, pedwerydd mab yr Arglwydd Rhys; ei fam oedd Gwenllïan ferch Madog ap Maredudd, ac felly roedd yn gefnder i Lywelyn Fawr; ochrodd gyda Llywelyn yn erbyn y Brenin John yn 1216, ac o hynny ymlaen brwydrodd gyda Llywelyn yn erbyn y Saeson yn y de; cafodd ei anafu mewn brwydr gerllaw Caerfyrddin yn 1234 ac, er gwaethaf triniaeth gan Feddygon Myddfai, bu farw o’i glwyf ymhen ychydig yn Llandeilo, efallai yn abaty Llandeilo Fawr; canodd Prydydd y Moch awdl fawreddog iddo, tua 1220 efallai, a chanodd y Prydydd Bychan iddo hefyd.
| Ei dad | Rhys ap Gruffudd, yr Arglwydd Rhys |
|---|---|
| Ei fam | Gwenllian, merch Madog ap Maredudd |
| Arglwydd | Dinefwr, y Cantref Mawr a’r Cantref Bychan, Cydweli a Charnwyllion |
| Ei wraig | Matilda, merch Richard de Clare, iarll Hertford |
| Ei feibion | Rhys Mechyll a Maredudd |
| Bu farw | 1234, yn Llandeilo Fawr |
Ganwyd Rhys yn Rhys ap Rhys, pedwerydd mab yr Arglwydd Rhys a Gwenllian, merch Madog ap Maredudd o Bowys, ac felly roedd yn gefnder cyntaf i Lywelyn ap Iorwerth, yr oedd ei fam yn chwaer i Wenllian. Galwai’r beirdd ef yn Rhys Gryg ac yn Rhys Fychan, a defnyddiodd Prydydd y Moch y ddau enw yn y gerdd foliant fawr a ganodd iddo. Priododd â Matilda, merch Richard de Clare, iarll Hertford.FfynonellauRhys Gryg ↗Wikipedia (Saesneg)Rhys Gryg (bu farw 1234), Rhys ap Rhys o’i fedydd ac a elwid hefyd yn Rhys Fychan, tywysog Cymreig a reolai ran o Ddeheubarth; pedwerydd mab yr Arglwydd Rhys a Gwenllian, merch Madog ap Maredudd o Bowys; priododd â Matilda, merch Richard de Clare, iarll Hertford; yn 1204 gyrrodd ef a’i neiaint Faelgwn o Ystrad Tywi, a chymerodd Rhys y Cantref Mawr; pan gododd y Brenin John gastell yn Aberystwyth, ymosododd Rhys a Maelgwn arno a’i losgi, ac yn 1212 llosgodd Rhys Abertawe; ym mis Rhagfyr 1215 roedd gyda Llywelyn ab Iorwerth yn yr ymosodiad a gipiodd lawer o gestyll yn Ne Cymru, ac yn senedd Llywelyn yn Aberdyfi yn 1216 rhoddwyd iddo’r Cantref Mawr a’r Cantref Bychan a thiroedd eraill; cefnogodd Lywelyn am weddill ei yrfa, ac yn 1231 gyda Maelgwn Fychan llosgodd Aberteifi a chipio’r castell i Lywelyn; yn 1234 ymosododd ar Gaerfyrddin gyda Maelgwn Fychan a bu farw o’i glwyfau yn Llandeilo Fawr; claddwyd ef yn eglwys gadeiriol Tyddewi a’i olynu gan ei fab Maredudd; roedd gan fab arall, Rhys Mechyll (bu farw 1244), ferch, Gwenllian, a briododd â Gilbert Talbot, a chymerodd y Talbotiaid hen arfbais tŷ Deheubarth.Rhys Gryg ↗Wicipedia CymraegRhys Gryg, neu Syr Rhys Gryg (bu farw 1234), yr olaf o dywysogion annibynnol Deheubarth, pedwerydd mab yr Arglwydd Rhys; ei fam oedd Gwenllïan ferch Madog ap Maredudd, ac felly roedd yn gefnder i Lywelyn Fawr; ochrodd gyda Llywelyn yn erbyn y Brenin John yn 1216, ac o hynny ymlaen brwydrodd gyda Llywelyn yn erbyn y Saeson yn y de; cafodd ei anafu mewn brwydr gerllaw Caerfyrddin yn 1234 ac, er gwaethaf triniaeth gan Feddygon Myddfai, bu farw o’i glwyf ymhen ychydig yn Llandeilo, efallai yn abaty Llandeilo Fawr; canodd Prydydd y Moch awdl fawreddog iddo, tua 1220 efallai, a chanodd y Prydydd Bychan iddo hefyd.Rhys Gryg (‘Rhys the Hoarse’, died 1234), prince ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ffyddlon i Lywelyn o 1215; ei gadarnhau yn Aberdyfi yn 1216 yn y Cantref Mawr, y Cantref Bychan, Cydweli a Charnwyllion; ei glwyfo’n angheuol yng Nghaerfyrddin yn 1234; marw yn Llandeilo Fawr; ei gladdu yn Nhyddewi; moliant Prydydd y Moch a’r farwnad.
Wedi marw’r Arglwydd Rhys yn 1197, rhannodd ei feibion Ddeheubarth rhyngddynt, ac yn 1204 gwnaeth Rhys Gryg y Cantref Mawr a chraig Dinefwr yn eiddo iddo’i hun. Pan gododd y Brenin John gastell yn Aberystwyth, ymosododd Rhys a’i frawd Maelgwn arno a’i losgi, ac yn 1212 llosgodd Rhys Abertawe.FfynonellauRhys Gryg ↗Wikipedia (Saesneg)Rhys Gryg (bu farw 1234), Rhys ap Rhys o’i fedydd ac a elwid hefyd yn Rhys Fychan, tywysog Cymreig a reolai ran o Ddeheubarth; pedwerydd mab yr Arglwydd Rhys a Gwenllian, merch Madog ap Maredudd o Bowys; priododd â Matilda, merch Richard de Clare, iarll Hertford; yn 1204 gyrrodd ef a’i neiaint Faelgwn o Ystrad Tywi, a chymerodd Rhys y Cantref Mawr; pan gododd y Brenin John gastell yn Aberystwyth, ymosododd Rhys a Maelgwn arno a’i losgi, ac yn 1212 llosgodd Rhys Abertawe; ym mis Rhagfyr 1215 roedd gyda Llywelyn ab Iorwerth yn yr ymosodiad a gipiodd lawer o gestyll yn Ne Cymru, ac yn senedd Llywelyn yn Aberdyfi yn 1216 rhoddwyd iddo’r Cantref Mawr a’r Cantref Bychan a thiroedd eraill; cefnogodd Lywelyn am weddill ei yrfa, ac yn 1231 gyda Maelgwn Fychan llosgodd Aberteifi a chipio’r castell i Lywelyn; yn 1234 ymosododd ar Gaerfyrddin gyda Maelgwn Fychan a bu farw o’i glwyfau yn Llandeilo Fawr; claddwyd ef yn eglwys gadeiriol Tyddewi a’i olynu gan ei fab Maredudd; roedd gan fab arall, Rhys Mechyll (bu farw 1244), ferch, Gwenllian, a briododd â Gilbert Talbot, a chymerodd y Talbotiaid hen arfbais tŷ Deheubarth.Rhys Gryg ↗Wikipedia (Saesneg)‘Rhys Gryg’, hefyd Rhys Fychan; llosgi castell Aberystwyth gyda Maelgwn; ymgyrch Rhagfyr 1215; y gyfran yn Aberdyfi 1216; cipio Aberteifi 1231; priodi Matilda de Clare; marw o’i glwyfau yn Llandeilo Fawr; ei gladdu yn Nhyddewi.
O 1215 safodd Rhys gyda Llywelyn ab Iorwerth. Ym mis Rhagfyr y flwyddyn honno marchogodd yn yr ymgyrch fawr pan gipiodd tywysogion Cymru Gaerfyrddin, Cydweli, Llansteffan, Aberteifi a Chilgerran. Yng nghyngor Aberdyfi yn 1216, lle rhannodd Llywelyn diroedd Deheubarth, cadarnhawyd Rhys yn y rhan fwyaf o’r Cantref Mawr a’r Cantref Bychan, gyda Chydweli a Charnwyllion. Dan faner Llywelyn cipiodd gestyll Normanaidd y de, ac yn 1231, gyda’i nai Maelgwn Fychan, llosgodd Aberteifi a chipio’i chastell i Lywelyn.FfynonellauRhys Gryg (‘Rhys the Hoarse’, died 1234), prince ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ffyddlon i Lywelyn o 1215; ei gadarnhau yn Aberdyfi yn 1216 yn y Cantref Mawr, y Cantref Bychan, Cydweli a Charnwyllion; ei glwyfo’n angheuol yng Nghaerfyrddin yn 1234; marw yn Llandeilo Fawr; ei gladdu yn Nhyddewi; moliant Prydydd y Moch a’r farwnad.Rhys Gryg ↗Wikipedia (Saesneg)Rhys Gryg (bu farw 1234), Rhys ap Rhys o’i fedydd ac a elwid hefyd yn Rhys Fychan, tywysog Cymreig a reolai ran o Ddeheubarth; pedwerydd mab yr Arglwydd Rhys a Gwenllian, merch Madog ap Maredudd o Bowys; priododd â Matilda, merch Richard de Clare, iarll Hertford; yn 1204 gyrrodd ef a’i neiaint Faelgwn o Ystrad Tywi, a chymerodd Rhys y Cantref Mawr; pan gododd y Brenin John gastell yn Aberystwyth, ymosododd Rhys a Maelgwn arno a’i losgi, ac yn 1212 llosgodd Rhys Abertawe; ym mis Rhagfyr 1215 roedd gyda Llywelyn ab Iorwerth yn yr ymosodiad a gipiodd lawer o gestyll yn Ne Cymru, ac yn senedd Llywelyn yn Aberdyfi yn 1216 rhoddwyd iddo’r Cantref Mawr a’r Cantref Bychan a thiroedd eraill; cefnogodd Lywelyn am weddill ei yrfa, ac yn 1231 gyda Maelgwn Fychan llosgodd Aberteifi a chipio’r castell i Lywelyn; yn 1234 ymosododd ar Gaerfyrddin gyda Maelgwn Fychan a bu farw o’i glwyfau yn Llandeilo Fawr; claddwyd ef yn eglwys gadeiriol Tyddewi a’i olynu gan ei fab Maredudd; roedd gan fab arall, Rhys Mechyll (bu farw 1244), ferch, Gwenllian, a briododd â Gilbert Talbot, a chymerodd y Talbotiaid hen arfbais tŷ Deheubarth.Brut y Tywysogyon or The Chronicle of the Princes, Peniarth MS. 20 versioncyfieithiad Thomas Jones, Gwasg Prifysgol Cymru, 1952 (Saesneg)Cronicl y tywysogion, a gadwyd gan fynachod Cymru hyd 1282. Mae’n cofnodi gweithredoedd pob brenin a thywysog flwyddyn wrth flwyddyn, a sut y bu farw pob un.
Roedd Beirdd y Tywysogion yn adnabod Rhys yn dda. Canodd Prydydd y Moch, bardd llys mwyaf Gwynedd, awdl fawreddog iddo, tua 1220 efallai, a chanodd y Prydydd Bychan iddo hefyd. Mae marwnad iddo wedi goroesi, a briodolir yn y llawysgrifau i Brydydd y Moch, i Ddewi Mynyw neu i’r Prydydd Bychan.FfynonellauRhys Gryg ↗Wicipedia CymraegRhys Gryg, neu Syr Rhys Gryg (bu farw 1234), yr olaf o dywysogion annibynnol Deheubarth, pedwerydd mab yr Arglwydd Rhys; ei fam oedd Gwenllïan ferch Madog ap Maredudd, ac felly roedd yn gefnder i Lywelyn Fawr; ochrodd gyda Llywelyn yn erbyn y Brenin John yn 1216, ac o hynny ymlaen brwydrodd gyda Llywelyn yn erbyn y Saeson yn y de; cafodd ei anafu mewn brwydr gerllaw Caerfyrddin yn 1234 ac, er gwaethaf triniaeth gan Feddygon Myddfai, bu farw o’i glwyf ymhen ychydig yn Llandeilo, efallai yn abaty Llandeilo Fawr; canodd Prydydd y Moch awdl fawreddog iddo, tua 1220 efallai, a chanodd y Prydydd Bychan iddo hefyd.Rhys Gryg (‘Rhys the Hoarse’, died 1234), prince ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ffyddlon i Lywelyn o 1215; ei gadarnhau yn Aberdyfi yn 1216 yn y Cantref Mawr, y Cantref Bychan, Cydweli a Charnwyllion; ei glwyfo’n angheuol yng Nghaerfyrddin yn 1234; marw yn Llandeilo Fawr; ei gladdu yn Nhyddewi; moliant Prydydd y Moch a’r farwnad.
Yn 1234 ymunodd Rhys â Maelgwn Fychan mewn ymosodiad ar gastell Caerfyrddin, a chafodd ei anafu’n ddrwg yn yr ymladd. Bu Meddygon enwog Myddfai, a gafodd eu tir ganddo ef, yn trin ei glwyf, ond bu farw’n fuan wedyn yn Llandeilo Fawr, dan Ddinefwr. Claddwyd ef yn eglwys gadeiriol Tyddewi, lle credwyd ers tro mai ei ddelw ef yw delw tywysog mewn arfwisg.FfynonellauRhys Gryg ↗Wicipedia CymraegRhys Gryg, neu Syr Rhys Gryg (bu farw 1234), yr olaf o dywysogion annibynnol Deheubarth, pedwerydd mab yr Arglwydd Rhys; ei fam oedd Gwenllïan ferch Madog ap Maredudd, ac felly roedd yn gefnder i Lywelyn Fawr; ochrodd gyda Llywelyn yn erbyn y Brenin John yn 1216, ac o hynny ymlaen brwydrodd gyda Llywelyn yn erbyn y Saeson yn y de; cafodd ei anafu mewn brwydr gerllaw Caerfyrddin yn 1234 ac, er gwaethaf triniaeth gan Feddygon Myddfai, bu farw o’i glwyf ymhen ychydig yn Llandeilo, efallai yn abaty Llandeilo Fawr; canodd Prydydd y Moch awdl fawreddog iddo, tua 1220 efallai, a chanodd y Prydydd Bychan iddo hefyd.Rhys Gryg (‘Rhys the Hoarse’, died 1234), prince ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ffyddlon i Lywelyn o 1215; ei gadarnhau yn Aberdyfi yn 1216 yn y Cantref Mawr, y Cantref Bychan, Cydweli a Charnwyllion; ei glwyfo’n angheuol yng Nghaerfyrddin yn 1234; marw yn Llandeilo Fawr; ei gladdu yn Nhyddewi; moliant Prydydd y Moch a’r farwnad.Physicians of Myddfai ↗Wicipedia (Saesneg)Rhiwallon a’i feibion Cadwgan, Gruffudd ac Einion, meddygon Rhys Gryg; y traethawd yn Llyfr Coch Hergest dan enw Rhiwallon; argraffiad John Pughe 1861; David Jones (m. 1719) a John Jones (m. 1739) yr olaf yn y llinach uniongyrchol.
Daliodd ei fab Maredudd ap Rhys Gryg Ddryslwyn ar ei ôl, a’i ŵyr Rhys ap Maredudd oedd yr olaf o dŷ Dinefwr i deyrnasu yn Ystrad Tywi. Drwy ei fab Rhys Mechyll aeth hen arfbais tŷ Deheubarth drwy briodas i’r Talbotiaid, a’i dygodd am ganrifoedd.FfynonellauRhys Gryg ↗Wikipedia (Saesneg)Rhys Gryg (bu farw 1234), Rhys ap Rhys o’i fedydd ac a elwid hefyd yn Rhys Fychan, tywysog Cymreig a reolai ran o Ddeheubarth; pedwerydd mab yr Arglwydd Rhys a Gwenllian, merch Madog ap Maredudd o Bowys; priododd â Matilda, merch Richard de Clare, iarll Hertford; yn 1204 gyrrodd ef a’i neiaint Faelgwn o Ystrad Tywi, a chymerodd Rhys y Cantref Mawr; pan gododd y Brenin John gastell yn Aberystwyth, ymosododd Rhys a Maelgwn arno a’i losgi, ac yn 1212 llosgodd Rhys Abertawe; ym mis Rhagfyr 1215 roedd gyda Llywelyn ab Iorwerth yn yr ymosodiad a gipiodd lawer o gestyll yn Ne Cymru, ac yn senedd Llywelyn yn Aberdyfi yn 1216 rhoddwyd iddo’r Cantref Mawr a’r Cantref Bychan a thiroedd eraill; cefnogodd Lywelyn am weddill ei yrfa, ac yn 1231 gyda Maelgwn Fychan llosgodd Aberteifi a chipio’r castell i Lywelyn; yn 1234 ymosododd ar Gaerfyrddin gyda Maelgwn Fychan a bu farw o’i glwyfau yn Llandeilo Fawr; claddwyd ef yn eglwys gadeiriol Tyddewi a’i olynu gan ei fab Maredudd; roedd gan fab arall, Rhys Mechyll (bu farw 1244), ferch, Gwenllian, a briododd â Gilbert Talbot, a chymerodd y Talbotiaid hen arfbais tŷ Deheubarth.Rhys Gryg ↗Wikipedia (Saesneg)‘Rhys Gryg’, hefyd Rhys Fychan; llosgi castell Aberystwyth gyda Maelgwn; ymgyrch Rhagfyr 1215; y gyfran yn Aberdyfi 1216; cipio Aberteifi 1231; priodi Matilda de Clare; marw o’i glwyfau yn Llandeilo Fawr; ei gladdu yn Nhyddewi.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Brenhinoedd a thywysogion Cymru, o Ferfyn Frych a Rhodri Mawr hyd Lywelyn ein Llyw Olaf, pob un â’i dudalen ei hun.
Brenhinoedd a thywysogion pob teyrnas → Erthygl: Hywel Dda a chyfraith Cymru → Cyfreithiau Hywel Dda → Erthygl: yr Arglwydd Rhys → Erthygl: Nest ferch Rhys → Erthygl: y wlad na fynnai ei gorchfygu → Coed teulu →
Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr BrydyddMerch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.
Nest ferch RhysMab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.
Gruffudd ap RhysGŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.
Sieffre o FynwyYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf