Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

1282–1337

Gwenllian ferch Llywelyn

Unig blentyn Llywelyn ein Llyw Olaf, a gludwyd yn faban i briordy yn swydd Lincoln, lle bu fyw gydol ei hoes. Mae Cymru’n ei chofio’n dywysoges goll.

Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1282–1337 (wedi’i gofnodi) Tywysoges Cymru Oes y Tywysogion Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Plac Gwenllian ar gopa’r Wyddfa
Plac Gwenllian ar gopa’r Wyddfa · Llun: Wikimedia Commons · Hogyn Lleol, CC0

Ystyr yr enw

Gwenllian ferch Llywelyn: Gwenllian, merch Llywelyn (Llywelyn ap Gruffudd, y tywysog olaf)

Gwenllian ferch Llywelyn

  • Gwenllian ei henw ei hun
  • ferch mercho merch (treiglad meddal: m → f)
  • Llywelyn enw ei thad: Llywelyn ap Gruffudd, y tywysog olaf

Gwenllian ferch Llywelyn oedd unig blentyn Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru olaf o’n gwaed ein hunain, ac Eleanor de Montfort. Fe’i ganed yn dywysoges Cymru ym mis Mehefin 1282. O fewn blwyddyn roedd ei mam yn farw, ei thad wedi syrthio yng Nghilmeri a’i hewythr Dafydd wedi’i ddal. Cariwyd hi allan o Gymru’n faban a’i chadw am weddill ei hoes mewn priordy yn swydd Lincoln, fel na allai’r un fyddin Gymreig fyth ymgasglu dan ei henw. Heddiw mae Cymru’n ei chofio fel Gwenllian, Tywysoges Cymru.

GanedMehefin 1282, yn llys brenhinol Abergwyngregyn
TadLlywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru
MamEleanor de Montfort, Tywysoges Cymru
Ei chludo ibriordy Gilbertaidd Sempringham, swydd Lincoln, 1283
Bu farw7 Mehefin 1337, yn Sempringham, bron yn bum deg pump oed
Ei chofioCarnedd Gwenllian yn y Carneddau, a enwyd ar ei hôl yn 2009

Ei geni yn Abergwyngregyn

Roedd Llywelyn wedi aros blynyddoedd lawer am etifedd. Priododd Eleanor de Montfort yng Nghaerwrangon yn 1278, ac ym mis Mehefin 1282, yng nghanol y rhyfel olaf dros ryddid Cymru, ganwyd merch i Eleanor yn llys Abergwyngregyn, dan fynyddoedd Eryri. Bu farw Eleanor ar 19 Mehefin, ychydig ddyddiau wedi’r enedigaeth. Ar 11 Rhagfyr y flwyddyn honno syrthiodd Llywelyn yng Nghilmeri, a Gwenllian, yn chwe mis oed, oedd etifedd tywysogion Cymru.

Sempringham

Ymladdodd ei hewythr Dafydd ap Gruffudd ymlaen yn Dywysog Cymru nes ei ddal ym mis Mehefin 1283. Yna casglodd Edward I blant tŷ brenhinol Gwynedd ynghyd. Caewyd dau fab Dafydd yng Nghastell Bryste. Anfonwyd merched Dafydd a Gwenllian i briordai anghysbell yn swydd Lincoln, ymhell o bob Cymro. Rhoddwyd Gwenllian gyda lleianod priordy Gilbertaidd Sempringham, ymhlith y corsydd, ac yno y bu am bum deg pedair blynedd.

Ysgrifennai’r lleianod ei henw fel Wencilian, a’i lofnodi fel Wentliane a wnâi hi. Rhoddodd Edward III bensiwn o ugain punt y flwyddyn iddi, a delid i’r priordy am ei bwyd a’i dillad. Bu farw ar 7 Mehefin 1337, ychydig ddyddiau cyn ei phen-blwydd yn bum deg pump, a chofnododd croniclydd y priordy ei marwolaeth.

Ei chofio

Am ganrifoedd bu bron yn angof, ond yn ein hoes ni mae Cymru wedi rhoi ei henw yn ôl iddi. Saif cofeb o wenithfaen Cymreig ger eglwys Sant Andreas yn Sempringham. Gosodwyd plac i “y Dywysoges Gwenllian” islaw copa’r Wyddfa yn 2008. Ar 26 Medi 2009 ailenwyd y mynydd Carnedd Uchaf yn y Carneddau, uwchben ei man geni yn Abergwyngregyn, yn Garnedd Gwenllian er cof amdani. Mae’r beirdd T. James Jones a Mererid Hopwood wedi canu amdani.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1100–1137

Meilyr Brydydd

Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)

Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.

Meilyr Brydydd
c. 1085–c. 1136

Nest ferch Rhys

Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.

Nest ferch Rhys
c. 1090–1137

Gruffudd ap Rhys

Tywysog Deheubarth, gŵr Gwenllian (wedi’i gofnodi)

Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.

Gruffudd ap Rhys
c. 1095–1155

Sieffre o Fynwy

Hanesydd brenhinoedd Prydain (wedi’i gofnodi)

Gŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.

Sieffre o Fynwy

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf