Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

c. 1130–1197

Owain Cyfeiliog

Tywysog de Powys ac un o feirdd gorau ei oes, awdur Hirlas Owain, cerdd y corn yfed.

Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1130–1197 (wedi’i gofnodi) Tywysog a bardd Powys Oes y Tywysogion Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Ei enw, ‘Owain Cyfeiliog’, uwchben ei gerdd yn Llawysgrif Hendregadredd
Ei enw, ‘Owain Cyfeiliog’, uwchben ei gerdd yn Llawysgrif Hendregadredd · Llun: Wikimedia Commons · CC0

Ystyr yr enw

Owain Cyfeiliog: Owain o Gyfeiliog, y cwmwd a roddwyd iddo

Owain Cyfeiliog

  • Owain ei enw ei hun
  • Cyfeiliog y cwmwd a reolai

Tywysog Powys ac un o feirdd gorau Cymru’r Oesoedd Canol oedd Owain Cyfeiliog. Am dri deg pump o flynyddoedd rheolodd dde Powys, y wlad y rhoddai ei fab Gwenwynwyn ei enw iddi, a’i rheoli cystal nes i Gerallt Gymro ei gyfrif ymhlith y tri thywysog Cymreig enwocaf am gyfiawnder, doethineb a chymedroldeb. Sefydlodd abaty Ystrad Marchell, a’r gerdd Hirlas Owain yw’r darlun gorau sydd gennym o dywysog Cymreig a’i osgordd.

Ganedtua 1130
TadGruffudd ap Maredudd, o dŷ brenhinol Powys
Arglwydd Cyfeiliogo 1149, dan ei ewythr Madog ap Maredudd
Tywysog de Powys1160–1195
Sefydloddabaty Ystrad Marchell, 1170
CerddHirlas Owain
Bu farw1197, yn fynach yn Ystrad Marchell, a’i gladdu yno

Tywysog Powys

Mab Gruffudd ap Maredudd a nai Madog ap Maredudd, brenin olaf Powys gyfan, oedd Owain. Yn 1149 gwnaeth Madog ef yn arglwydd cantref Cyfeiliog, yn y bryniau o gwmpas Machynlleth, a glynodd yr enw wrtho am ei oes. Pan fu farw Madog yn 1160, rhannwyd Powys rhwng ei etifeddion, a chymerodd Owain y rhan fwyaf o’r de. Yn 1165, pan orymdeithiodd Harri II ar Gymru gyda byddin fawr, safodd Owain gyda thywysogion Cymru dan Owain Gwynedd yn y Berwyn, a gyrrwyd brenin Lloegr adref gan y Cymry a thywydd Cymru.

Y tywysog huawdl

Ysgrifennodd Gerallt Gymro, a ddaeth drwy Bowys yn 1188, fod Owain yn siarad yn rhwyddach nag unrhyw dywysog yn ei ddydd a’i fod yn llywodraethu ei wlad yn dda. Mae’n adrodd stori amdano wrth fwrdd Harri II yn Amwythig. Anfonodd y brenin dorth ato yn arwydd o anrhydedd. Torrodd Owain hi’n ddarnau mân a’u gosod o’r neilltu, a’u bwyta fesul un, fel elusennwr yn rhannu elusen. Pan ofynnodd y brenin pam, atebodd Owain ei fod yn dilyn esiampl ei arglwydd, oherwydd roedd Harri’n enwog am gadw cyfoeth eglwysi gwag yn ei ddwylo ei hun.

roedd Owain yn ŵr huotlach ei ymadrodd na thywysogion ei oes, ac yn amlwg am lywodraethu ei diriogaeth yn dda

Gerallt Gymro, Hanes y Daith trwy Gymru, 1191

Hirlas Owain

Roedd Owain yn fardd yn ogystal â thywysog. Lleolir y gerdd Hirlas Owain yn ei neuadd wedi buddugoliaeth, cyrch yn 1155 i ryddhau ei frawd Meurig o garchar ym Maelor. Mae’r tywysog yn gorchymyn i’r trulliad lenwi’r corn yfed hir glas a’i gludo at bob un o’i ryfelwyr yn ei dro, ac mae’n canmol pob gŵr am ei ddewrder yn y frwydr, ac yn galaru am y rhai na ddaeth adref. Mae’n dilyn patrwm y Gododdin, a dyma’r darlun gorau sydd gennym o fywyd tywysog Cymreig a’i osgordd ar ymgyrch. Mae ysgolheigion yn dal i drafod ai Owain a’i canodd ar ei ben ei hun neu gyda’i fardd llys Cynddelw Brydydd Mawr, a ganodd ei glod yntau.

Ystrad Marchell

Yn 1170 rhoddodd Owain dir ar lan Hafren ger y Trallwng i dŷ o fynaich Sistersaidd, abaty Ystrad Marchell. Daeth yn un o abatai mawr Cymru, yn gartref i ddysg ac i’r iaith Gymraeg. Tua 1195 trosglwyddodd Owain ei diroedd i’w fab Gwenwynwyn ac aeth i fyw ymhlith y mynaich yno ei hun. Bu farw yn Ystrad Marchell yn 1197 a’i gladdu yn yr abaty a sefydlodd.

Casglwch y set

Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1100–1137

Meilyr Brydydd

Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)

Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.

Meilyr Brydydd
c. 1085–c. 1136

Nest ferch Rhys

Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.

Nest ferch Rhys
c. 1090–1137

Gruffudd ap Rhys

Tywysog Deheubarth, gŵr Gwenllian (wedi’i gofnodi)

Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.

Gruffudd ap Rhys
c. 1095–1155

Sieffre o Fynwy

Hanesydd brenhinoedd Prydain (wedi’i gofnodi)

Gŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.

Sieffre o Fynwy

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf