Meilyr Brydydd
Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr Brydydd
Hanes Cymru / Oes y Tywysogion
c. 1130–1197
Tywysog de Powys ac un o feirdd gorau ei oes, awdur Hirlas Owain, cerdd y corn yfed.
Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Owain Cyfeiliog: Owain o Gyfeiliog, y cwmwd a roddwyd iddo
Owain Cyfeiliog
Tywysog Powys ac un o feirdd gorau Cymru’r Oesoedd Canol oedd Owain Cyfeiliog. Am dri deg pump o flynyddoedd rheolodd dde Powys, y wlad y rhoddai ei fab Gwenwynwyn ei enw iddi, a’i rheoli cystal nes i Gerallt Gymro ei gyfrif ymhlith y tri thywysog Cymreig enwocaf am gyfiawnder, doethineb a chymedroldeb. Sefydlodd abaty Ystrad Marchell, a’r gerdd Hirlas Owain yw’r darlun gorau sydd gennym o dywysog Cymreig a’i osgordd.
| Ganed | tua 1130 |
|---|---|
| Tad | Gruffudd ap Maredudd, o dŷ brenhinol Powys |
| Arglwydd Cyfeiliog | o 1149, dan ei ewythr Madog ap Maredudd |
| Tywysog de Powys | 1160–1195 |
| Sefydlodd | abaty Ystrad Marchell, 1170 |
| Cerdd | Hirlas Owain |
| Bu farw | 1197, yn fynach yn Ystrad Marchell, a’i gladdu yno |
Mab Gruffudd ap Maredudd a nai Madog ap Maredudd, brenin olaf Powys gyfan, oedd Owain. Yn 1149 gwnaeth Madog ef yn arglwydd cantref Cyfeiliog, yn y bryniau o gwmpas Machynlleth, a glynodd yr enw wrtho am ei oes. Pan fu farw Madog yn 1160, rhannwyd Powys rhwng ei etifeddion, a chymerodd Owain y rhan fwyaf o’r de. Yn 1165, pan orymdeithiodd Harri II ar Gymru gyda byddin fawr, safodd Owain gyda thywysogion Cymru dan Owain Gwynedd yn y Berwyn, a gyrrwyd brenin Lloegr adref gan y Cymry a thywydd Cymru.FfynonellauOwain Cyfeiliog (c. 1130–1197), prince and poet ↗David Myrddin Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Arglwydd Cyfeiliog o 1149; gydag Owain Gwynedd yn erbyn Harri II yn 1165; sefydlu Ystrad Marchell yn 1170; Gerallt yn ei enwi ymhlith y tri thywysog enwog am gyfiawnder, doethineb a chymedroldeb; cerdd yr Hirlas; ymneilltuo i Ystrad Marchell tua 1195 a marw yno yn 1197.Owain Cyfeiliog ↗Wikipedia (Saesneg)De Powys o 1160; cyrch 1155 i ryddhau ei frawd Meurig, cefndir Hirlas Owain; y drafodaeth a oedd gan Gynddelw ran yn y gerdd; Ystrad Marchell, 1170; marw yno 1197.
Ysgrifennodd Gerallt Gymro, a ddaeth drwy Bowys yn 1188, fod Owain yn siarad yn rhwyddach nag unrhyw dywysog yn ei ddydd a’i fod yn llywodraethu ei wlad yn dda. Mae’n adrodd stori amdano wrth fwrdd Harri II yn Amwythig. Anfonodd y brenin dorth ato yn arwydd o anrhydedd. Torrodd Owain hi’n ddarnau mân a’u gosod o’r neilltu, a’u bwyta fesul un, fel elusennwr yn rhannu elusen. Pan ofynnodd y brenin pam, atebodd Owain ei fod yn dilyn esiampl ei arglwydd, oherwydd roedd Harri’n enwog am gadw cyfoeth eglwysi gwag yn ei ddwylo ei hun.FfynonellauThe Itinerary through Wales, Book II, chapter 12: Of the journey by the White Monastery, Oswaldestree, Powys, and Shrewsbury ↗Gerallt Gymro, 1191, cyfieithiad Saesneg Syr Richard Colt Hoare; A Vision of Britain through Time (Saesneg)“Roedd Owain yn ŵr huotlach ei ymadrodd na thywysogion ei oes, ac yn amlwg am lywodraethu ei diriogaeth yn dda”; y dorth wrth fwrdd Harri II yn Amwythig.Owain Cyfeiliog (c. 1130–1197), prince and poet ↗David Myrddin Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Arglwydd Cyfeiliog o 1149; gydag Owain Gwynedd yn erbyn Harri II yn 1165; sefydlu Ystrad Marchell yn 1170; Gerallt yn ei enwi ymhlith y tri thywysog enwog am gyfiawnder, doethineb a chymedroldeb; cerdd yr Hirlas; ymneilltuo i Ystrad Marchell tua 1195 a marw yno yn 1197.
roedd Owain yn ŵr huotlach ei ymadrodd na thywysogion ei oes, ac yn amlwg am lywodraethu ei diriogaeth yn dda
Gerallt Gymro, Hanes y Daith trwy Gymru, 1191
Roedd Owain yn fardd yn ogystal â thywysog. Lleolir y gerdd Hirlas Owain yn ei neuadd wedi buddugoliaeth, cyrch yn 1155 i ryddhau ei frawd Meurig o garchar ym Maelor. Mae’r tywysog yn gorchymyn i’r trulliad lenwi’r corn yfed hir glas a’i gludo at bob un o’i ryfelwyr yn ei dro, ac mae’n canmol pob gŵr am ei ddewrder yn y frwydr, ac yn galaru am y rhai na ddaeth adref. Mae’n dilyn patrwm y Gododdin, a dyma’r darlun gorau sydd gennym o fywyd tywysog Cymreig a’i osgordd ar ymgyrch. Mae ysgolheigion yn dal i drafod ai Owain a’i canodd ar ei ben ei hun neu gyda’i fardd llys Cynddelw Brydydd Mawr, a ganodd ei glod yntau.FfynonellauOwain Cyfeiliog (c. 1130–1197), prince and poet ↗David Myrddin Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Arglwydd Cyfeiliog o 1149; gydag Owain Gwynedd yn erbyn Harri II yn 1165; sefydlu Ystrad Marchell yn 1170; Gerallt yn ei enwi ymhlith y tri thywysog enwog am gyfiawnder, doethineb a chymedroldeb; cerdd yr Hirlas; ymneilltuo i Ystrad Marchell tua 1195 a marw yno yn 1197.Owain Cyfeiliog ↗Wikipedia (Saesneg)De Powys o 1160; cyrch 1155 i ryddhau ei frawd Meurig, cefndir Hirlas Owain; y drafodaeth a oedd gan Gynddelw ran yn y gerdd; Ystrad Marchell, 1170; marw yno 1197.
Yn 1170 rhoddodd Owain dir ar lan Hafren ger y Trallwng i dŷ o fynaich Sistersaidd, abaty Ystrad Marchell. Daeth yn un o abatai mawr Cymru, yn gartref i ddysg ac i’r iaith Gymraeg. Tua 1195 trosglwyddodd Owain ei diroedd i’w fab Gwenwynwyn ac aeth i fyw ymhlith y mynaich yno ei hun. Bu farw yn Ystrad Marchell yn 1197 a’i gladdu yn yr abaty a sefydlodd.FfynonellauOwain Cyfeiliog (c. 1130–1197), prince and poet ↗David Myrddin Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Arglwydd Cyfeiliog o 1149; gydag Owain Gwynedd yn erbyn Harri II yn 1165; sefydlu Ystrad Marchell yn 1170; Gerallt yn ei enwi ymhlith y tri thywysog enwog am gyfiawnder, doethineb a chymedroldeb; cerdd yr Hirlas; ymneilltuo i Ystrad Marchell tua 1195 a marw yno yn 1197.Owain Cyfeiliog ↗Wikipedia (Saesneg)De Powys o 1160; cyrch 1155 i ryddhau ei frawd Meurig, cefndir Hirlas Owain; y drafodaeth a oedd gan Gynddelw ran yn y gerdd; Ystrad Marchell, 1170; marw yno 1197.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Brenhinoedd a thywysogion Cymru, o Ferfyn Frych a Rhodri Mawr hyd Lywelyn ein Llyw Olaf, pob un â’i dudalen ei hun.
Brenhinoedd a thywysogion pob teyrnas → Erthygl: Hywel Dda a chyfraith Cymru → Cyfreithiau Hywel Dda → Erthygl: yr Arglwydd Rhys → Erthygl: Nest ferch Rhys → Erthygl: y wlad na fynnai ei gorchfygu → Coed teulu →
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Brenhinoedd a thywysogion Powys, ac etifedd Powys a gododd dros Gymru gyfan.
Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr BrydyddMerch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.
Nest ferch RhysMab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.
Gruffudd ap RhysGŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.
Sieffre o FynwyYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf