Madog ap Llywelyn
Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap Llywelyn
c. 1330–1378
Yr olaf o linach frenhinol Gwynedd, capten enwog yn Ffrainc a hawliodd Gymru’n etifeddiaeth ac a hwyliodd i’w hennill.
Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Brenhinoedd a thywysogion Gwynedd →Yn y coed teulu brenhinol →

Ystyr yr enw
Owain Lawgoch: Owain ‘Lawgoch’
Owain Lawgoch
Owain Lawgoch oedd etifedd olaf tŷ brenhinol Gwynedd yn llinach y gwrywod, ŵyr i frawd Llywelyn ap Gruffudd a gor-orŵyr i Lywelyn Fawr. Galwai’r Ffrancwyr ef yn Yvain de Galles, Owain o Gymru, a’i gyfrif ymhlith capteiniaid gorau ei oes. Yn 1372 cyhoeddodd ei hawl i Gymru a hwylio gyda llynges Ffrengig i’w hennill, ac ofnai coron Lloegr ef gymaint nes iddi, yn y diwedd, dalu dyn i’w ladd.
| Ganed | tua 1330, yn Tatsfield yn Surrey |
|---|---|
| Tad | Tomas ap Rhodri, ŵyr i Ruffudd ap Llywelyn Fawr |
| Ei enw yn Ffrainc | Yvain de Galles |
| Hawliodd Gymru | Paris, 10 Mai 1372 |
| Buddugoliaethau | Soubise, 1372; y rhyfel yn Poitou a Saintonge |
| Bu farw | Gorffennaf 1378, yng ngwarchae Mortagne-sur-Gironde |
| Claddwyd | eglwys Saint-Léger, ger Mortagne |
Ganed Owain tua 1330 ar ystad Seisnig ei dad yn Tatsfield yn Surrey. Ei daid Rhodri oedd brawd ieuengaf Llywelyn ap Gruffudd, ac wedi 1283 llinach Owain oedd yr olaf o dŷ Gwynedd. Aeth i Ffrainc yn ifanc ac i wasanaeth y Brenin Philippe VI, a threuliodd bron weddill ei oes dramor yn arwain milwyr yn Ffrainc, Lombardia, Llydaw, Alsace a’r Swistir. Gwyddai’n dda etifedd pwy ydoedd, a soniai am hynny yn llys Ffrainc.FfynonellauOwain ap Thomas ap Rhodri (‘Owain Lawgoch’; died 1378) ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Ganed tua 1330, yn Tatsfield mae’n debyg; yng ngwasanaeth Philippe VI; yn Lloegr 1365, yn ôl yn Ffrainc Mawrth 1366; colli ei diroedd 1369; achos Ynys Môn yn 1370; ymgyrch 1372 ac Ynys y Garn; ei ladd yn Mortagne gan John Lamb, Gorffennaf 1378; ei gladdu yn Saint-Léger.Owain Lawgoch ↗Wikipedia (Saesneg)Y datganiad ym Mharis ar 10 Mai 1372; Soubise, 1372, a dal Thomas Percy a’r Captal de Buch; rhyfel Coucy yn 1375; talu £20 i John Lamb, 4 Rhagfyr 1378; y gofeb yn Mortagne, 15 Awst 2003; chwedl y cysgadur yn yr ogof.
Yn 1365, mewn cyfnod o gadoediad, daeth i Loegr i hawlio tiroedd ei dad, ac ym mis Mawrth 1366 aeth yn ôl i Ffrainc. Pan dorrodd rhyfel allan eto yn 1369 ymladdodd dros frenin Ffrainc, a chymerodd y Saeson bopeth a oedd ganddo yn Lloegr a Chymru.FfynhonnellOwain ap Thomas ap Rhodri (‘Owain Lawgoch’; died 1378) ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Ganed tua 1330, yn Tatsfield mae’n debyg; yng ngwasanaeth Philippe VI; yn Lloegr 1365, yn ôl yn Ffrainc Mawrth 1366; colli ei diroedd 1369; achos Ynys Môn yn 1370; ymgyrch 1372 ac Ynys y Garn; ei ladd yn Mortagne gan John Lamb, Gorffennaf 1378; ei gladdu yn Saint-Léger.
Gwelodd y Brenin Charles V o Ffrainc beth allai enw Owain ei wneud yng Nghymru. Ar 10 Mai 1372, ym Mharis, cyhoeddodd Owain ei hawl i wlad ei dadau, a rhoddodd Charles fenthyg arian a llynges iddo. Hwyliodd o Harfleur gyda chwmni o Gymry a milwyr Ffrengig, ac ar y ffordd glaniodd ar Ynys y Garn ac ymladd y Saeson yno, gwrhydri y canodd yr ynyswyr amdano am ganrifoedd. Yna galwodd y brenin ef ymaith i’r rhyfel yn y gorllewin. Yr haf hwnnw, yn Soubise yn Saintonge, drylliodd Owain fyddin o Saeson a Gasgwyniaid a chymryd dau o’i harweinwyr yn garcharorion, Syr Thomas Percy a’r Captal de Buch, un o filwyr enwocaf Ewrop.FfynonellauOwain ap Thomas ap Rhodri (‘Owain Lawgoch’; died 1378) ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Ganed tua 1330, yn Tatsfield mae’n debyg; yng ngwasanaeth Philippe VI; yn Lloegr 1365, yn ôl yn Ffrainc Mawrth 1366; colli ei diroedd 1369; achos Ynys Môn yn 1370; ymgyrch 1372 ac Ynys y Garn; ei ladd yn Mortagne gan John Lamb, Gorffennaf 1378; ei gladdu yn Saint-Léger.Owain Lawgoch ↗Wikipedia (Saesneg)Y datganiad ym Mharis ar 10 Mai 1372; Soubise, 1372, a dal Thomas Percy a’r Captal de Buch; rhyfel Coucy yn 1375; talu £20 i John Lamb, 4 Rhagfyr 1378; y gofeb yn Mortagne, 15 Awst 2003; chwedl y cysgadur yn yr ogof.
sydd ac a ddylai fod yn eiddo i mi drwy hawl olyniaeth
Owain Lawgoch, datganiad ym Mharis, 1372
Yng Nghymru roedd ofn ar y Saeson. Mor gynnar â Rhagfyr 1369 roeddent yn paratoi am oresgyniad, ac yn 1370 condemniwyd gŵr o Ynys Môn am ymwneud ag “Owen Lawgoch”. Dechreuodd beirdd Cymru ganu am waredwr o’r enw hwnnw.FfynhonnellOwain ap Thomas ap Rhodri (‘Owain Lawgoch’; died 1378) ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Ganed tua 1330, yn Tatsfield mae’n debyg; yng ngwasanaeth Philippe VI; yn Lloegr 1365, yn ôl yn Ffrainc Mawrth 1366; colli ei diroedd 1369; achos Ynys Môn yn 1370; ymgyrch 1372 ac Ynys y Garn; ei ladd yn Mortagne gan John Lamb, Gorffennaf 1378; ei gladdu yn Saint-Léger.
Yn 1375 arweiniodd Owain wŷr dros Enguerrand de Coucy yn ei ryfel yn y Swistir, a thrwy’r 1370au ymladdodd ymlaen yn Poitou a Saintonge. Yn 1377 daeth sôn am ymgyrch newydd i Gymru gyda llongau o Gastîl. Anfonodd coron Lloegr Albanwr o’r enw John Lamb i Ffrainc. Enillodd Lamb ymddiriedaeth Owain a dod yn ysgwïer iddo, ac ym mis Gorffennaf 1378, tra oedd Owain yn gwarchae ar gastell Mortagne-sur-Gironde, trywanodd Lamb ef. Ar 4 Rhagfyr 1378 talodd Trysorlys Lloegr ugain punt i John Lamb am ladd “Owynn de Gales”. Claddwyd Owain yn eglwys Saint-Léger gerllaw, a galarodd y llu a fu’n ymladd wrth ei ochr amdano.FfynonellauOwain ap Thomas ap Rhodri (‘Owain Lawgoch’; died 1378) ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Ganed tua 1330, yn Tatsfield mae’n debyg; yng ngwasanaeth Philippe VI; yn Lloegr 1365, yn ôl yn Ffrainc Mawrth 1366; colli ei diroedd 1369; achos Ynys Môn yn 1370; ymgyrch 1372 ac Ynys y Garn; ei ladd yn Mortagne gan John Lamb, Gorffennaf 1378; ei gladdu yn Saint-Léger.Owain Lawgoch ↗Wikipedia (Saesneg)Y datganiad ym Mharis ar 10 Mai 1372; Soubise, 1372, a dal Thomas Percy a’r Captal de Buch; rhyfel Coucy yn 1375; talu £20 i John Lamb, 4 Rhagfyr 1378; y gofeb yn Mortagne, 15 Awst 2003; chwedl y cysgadur yn yr ogof.
Nid anghofiodd Cymru ef. Cadwodd y beirdd ei enw yn eu daroganau, ac ugain mlynedd yn ddiweddarach cododd Owain Glyndŵr obaith y mab darogan a gariodd Owain. Dywedir yng Ngheredigion a sir Gaerfyrddin fod Owain Lawgoch yn cysgu gyda’i wŷr mewn ogof, ac y bydd, pan ddeffry, yn frenin y Brytaniaid. Llyn Owain Lawgoch oedd hen enw’r llyn yn Aberllefenni. Ar 15 Awst 2003 dadorchuddiwyd cofeb iddo yn Mortagne-sur-Gironde.FfynonellauOwain Lawgoch ↗Wikipedia (Saesneg)Y datganiad ym Mharis ar 10 Mai 1372; Soubise, 1372, a dal Thomas Percy a’r Captal de Buch; rhyfel Coucy yn 1375; talu £20 i John Lamb, 4 Rhagfyr 1378; y gofeb yn Mortagne, 15 Awst 2003; chwedl y cysgadur yn yr ogof.Owain ap Thomas ap Rhodri (‘Owain Lawgoch’; died 1378) ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Ganed tua 1330, yn Tatsfield mae’n debyg; yng ngwasanaeth Philippe VI; yn Lloegr 1365, yn ôl yn Ffrainc Mawrth 1366; colli ei diroedd 1369; achos Ynys Môn yn 1370; ymgyrch 1372 ac Ynys y Garn; ei ladd yn Mortagne gan John Lamb, Gorffennaf 1378; ei gladdu yn Saint-Léger.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Brenhinoedd a thywysogion Cymru, o Ferfyn Frych a Rhodri Mawr hyd Lywelyn ein Llyw Olaf, pob un â’i dudalen ei hun.
Brenhinoedd a thywysogion pob teyrnas → Erthygl: Hywel Dda a chyfraith Cymru → Cyfreithiau Hywel Dda → Erthygl: yr Arglwydd Rhys → Erthygl: Nest ferch Rhys → Erthygl: y wlad na fynnai ei gorchfygu → Coed teulu →
Mae Owain Lawgoch, gor-nai Llywelyn ap Gruffudd, yn hwylio o Ffrainc gyda llynges i hawlio Cymru, ac yn cipio Ynys y Garn ar y ffordd.
Owain Lawgoch yn hwylioMae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Y rhai a safodd yn erbyn Rhufain, y Normaniaid a choron Lloegr.
Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap LlywelynArglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.
Llywelyn BrenBardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.
Dafydd ap GwilymPrifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.
Iolo GochYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf