Elisedd ap Gwylog
Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap Gwylog
Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd
d. 942
Mab Anarawd ac ŵyr Rhodri Mawr, brenin Gwynedd o 916. Syrthiodd yn ymladd y Saeson yn 942, ac ohono ef y daeth Gruffudd ap Cynan, Owain Gwynedd a’r ddau Lywelyn.
Llun: Colofn Eliseg, croes o’r nawfed ganrif ar ei thwmpath hynafol ger Glyn y Groes, Llangollen · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Brenhinoedd a thywysogion Gwynedd →

Ystyr yr enw
Idwal Foel: Idwal ‘Foel’
Idwal Foel
Roedd Idwal Foel yn frenin Gwynedd o 916 hyd 942, mab Anarawd ac ŵyr Rhodri Mawr. Teyrnasodd o Aberffraw yn yr oes pan oedd brenhinoedd Wessex yn gwneud eu hunain yn frenhinoedd Lloegr gyfan, a phan ddaeth yr awr cododd yn eu herbyn a syrthio’n ymladd y Saeson gyda’i frawd Elisedd. Ohono ef y daeth Gruffudd ap Cynan, Owain Gwynedd a’r ddau Lywelyn.FfynonellauIdwal Foel (‘the Bald’; died 942), king of Gwynedd ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Anarawd ap Rhodri Mawr; daeth yn rheolwr Gwynedd yn 916, ac wedi peth gwrthsafiad derbyniodd oruchafiaeth brenhinoedd Wessex; wedi ei farw mewn gwrthryfel yn erbyn y Saeson yn 942 gyrrwyd ei feibion allan ac aeth yr awdurdod i’w gefnder Hywel Dda; adferwyd dau o’r meibion, Iago ac Ieuaf, ymhen amser, ac aeth ei waed i brif linach Gwynedd yr Oesoedd Canol drwy fab iau, Meurig.Idwal Foel ↗Wikipedia (Saesneg)Idwal Foel (bu farw tua 942), neu Idwal ab Anarawd, brenin Gwynedd yn y ddegfed ganrif o dŷ Aberffraw, a etifeddodd yr orsedd gan ei dad Anarawd ap Rhodri yn 916; galwodd William o Malmesbury ef yn ‘Frenin y Brythoniaid’ fel ei dad; ei daid a’i nain oedd Rhodri Mawr ac Angharad ferch Meurig; gwnaeth gynghrair ag Æthelstan wedi 924 ac ymweld â’r llys Seisnig yn 927, 928 a 937; yn 927 gorymdeithiodd gyda Hywel Dda o Ddeheubarth a Morgan ab Owain o Went yn erbyn Owain ap Dyfnwal, brenin Ystrad Clud; wedi i Æthelstan farw yn 939, yn 942 ymosododd Idwal a’i frawd Elisedd ar y Saeson yng Nghymru, ac mae’r Annales Cambriae yn cofnodi ‘lladd Idwal a’i frawd Elisedd mewn brwydr yn erbyn y Saeson’; rheolodd Hywel Dda Wynedd am wyth mlynedd wedyn nes i feibion Idwal, Iago ac Ieuaf, ei hadennill wedi marw Hywel yn 950; ei blant oedd Meurig, Iefan, Iago, Cynan, Ieuaf a Rhodri.
| Pryd | Brenin 916 i 942 |
|---|---|
| Teyrnas | Gwynedd |
| Ei dad | Anarawd ap Rhodri |
| Ei feibion | Iago, Ieuaf, Meurig ac eraill |
| Bu farw | 942, yn ymladd y Saeson |
Dilynodd Idwal ei dad Anarawd yn frenin Gwynedd yn 916. Ei daid a’i nain oedd Rhodri Mawr ac Angharad ferch Meurig, a’i gefnder yn y de oedd Hywel Dda, mab Cadell. Galwodd yr hanesydd Seisnig William o Malmesbury Idwal yn ‘frenin y Brythoniaid’, fel y galwasai’r Annales Cambriae ei dad.FfynonellauIdwal Foel ↗Wikipedia (Saesneg)Idwal Foel (bu farw tua 942), neu Idwal ab Anarawd, brenin Gwynedd yn y ddegfed ganrif o dŷ Aberffraw, a etifeddodd yr orsedd gan ei dad Anarawd ap Rhodri yn 916; galwodd William o Malmesbury ef yn ‘Frenin y Brythoniaid’ fel ei dad; ei daid a’i nain oedd Rhodri Mawr ac Angharad ferch Meurig; gwnaeth gynghrair ag Æthelstan wedi 924 ac ymweld â’r llys Seisnig yn 927, 928 a 937; yn 927 gorymdeithiodd gyda Hywel Dda o Ddeheubarth a Morgan ab Owain o Went yn erbyn Owain ap Dyfnwal, brenin Ystrad Clud; wedi i Æthelstan farw yn 939, yn 942 ymosododd Idwal a’i frawd Elisedd ar y Saeson yng Nghymru, ac mae’r Annales Cambriae yn cofnodi ‘lladd Idwal a’i frawd Elisedd mewn brwydr yn erbyn y Saeson’; rheolodd Hywel Dda Wynedd am wyth mlynedd wedyn nes i feibion Idwal, Iago ac Ieuaf, ei hadennill wedi marw Hywel yn 950; ei blant oedd Meurig, Iefan, Iago, Cynan, Ieuaf a Rhodri.Anarawd ap Rhodri (died 916), prince ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab hynaf Rhodri Mawr; ar farw ei dad yn nwylo’r Mersiaid yn 878 olynodd i Fôn a rhannau cyfagos Gwynedd; ef, heb os, oedd buddugwr y frwydr a ymladdwyd yn 881 ar lan Conwy, dymchweliad i’r Mersiaid a ystyriai’r Cymry yn ‘ddial Duw am Rodri’; ceisiodd ddiogelwch yn gyntaf mewn cynghrair â theyrnas Ddaniaidd Efrog, yna trodd at Alffred o Wessex, a’i derbyniodd yn gynnes, rhoi anrhydedd a rhoddion iddo a sefyll yn dad bedydd iddo yn ei fedydd esgob; yn gyfnewid derbyniodd Alffred yn oruwchfrenin, safle a roddai iddo gydraddoldeb ag Ethelred o Fersia, fel y cofnoda Asser am 893; bu farw yn 916 a’i olynu gan ei fab Idwal Foel; o Anarawd y disgynnodd rheolwyr diweddarach Gwynedd, fel y disgynnodd rhai Deheubarth o Gadell; trafododd Robert Vaughan o’r Hengwrt pa frawd oedd yr hynaf yn British Antiquities Revived (1662).
Yn 927 cipiodd Æthelstan o Wessex Efrog a’i wneud ei hun yn frenin cyntaf Lloegr gyfan, a thynnwyd brenhinoedd Cymru i’w lys. Aeth Idwal yno yn 927, 928 a 937, a saif ei enw gydag enw Hywel Dda ymhlith y brenhinoedd a dystiodd i siarteri Æthelstan. Yn 927 marchogodd Idwal, Hywel a Morgan o Went i’r gogledd gydag Æthelstan yn erbyn brenin Ystrad Clud. Dim ond wedi peth gwrthsafiad y derbyniodd Idwal oruchafiaeth Wessex, a chadwodd Wynedd yn deyrnas iddi’i hun.FfynonellauIdwal Foel ↗Wikipedia (Saesneg)Idwal Foel (bu farw tua 942), neu Idwal ab Anarawd, brenin Gwynedd yn y ddegfed ganrif o dŷ Aberffraw, a etifeddodd yr orsedd gan ei dad Anarawd ap Rhodri yn 916; galwodd William o Malmesbury ef yn ‘Frenin y Brythoniaid’ fel ei dad; ei daid a’i nain oedd Rhodri Mawr ac Angharad ferch Meurig; gwnaeth gynghrair ag Æthelstan wedi 924 ac ymweld â’r llys Seisnig yn 927, 928 a 937; yn 927 gorymdeithiodd gyda Hywel Dda o Ddeheubarth a Morgan ab Owain o Went yn erbyn Owain ap Dyfnwal, brenin Ystrad Clud; wedi i Æthelstan farw yn 939, yn 942 ymosododd Idwal a’i frawd Elisedd ar y Saeson yng Nghymru, ac mae’r Annales Cambriae yn cofnodi ‘lladd Idwal a’i frawd Elisedd mewn brwydr yn erbyn y Saeson’; rheolodd Hywel Dda Wynedd am wyth mlynedd wedyn nes i feibion Idwal, Iago ac Ieuaf, ei hadennill wedi marw Hywel yn 950; ei blant oedd Meurig, Iefan, Iago, Cynan, Ieuaf a Rhodri.Idwal Foel (‘the Bald’; died 942), king of Gwynedd ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Anarawd ap Rhodri Mawr; daeth yn rheolwr Gwynedd yn 916, ac wedi peth gwrthsafiad derbyniodd oruchafiaeth brenhinoedd Wessex; wedi ei farw mewn gwrthryfel yn erbyn y Saeson yn 942 gyrrwyd ei feibion allan ac aeth yr awdurdod i’w gefnder Hywel Dda; adferwyd dau o’r meibion, Iago ac Ieuaf, ymhen amser, ac aeth ei waed i brif linach Gwynedd yr Oesoedd Canol drwy fab iau, Meurig.
Yn y blynyddoedd hyn, yn ôl y rhan fwyaf o ysgolheigion, y canodd bardd o Gymru Armes Prydein, a gedwir yn Llyfr Taliesin. Mae’n galw ar y Cymry i sefyll gyda gwŷr Iwerddon, Dulyn, Cernyw, Llydaw a Brythoniaid y Gogledd, dan arweiniad Cynan a Chadwaladr, a gyrru’r Saeson yn ôl dros y môr. Llais y Cymry na fynnent blygu ydyw, ac mae rhai’n ei dyddio i tua 940, ar drothwy gwrthryfel Idwal.FfynonellauArmes Prydein o Lyfr TaliesinIfor Williams (gol.), Gwasg Prifysgol Cymru, 1955Y gerdd ddarogan fawr o Lyfr Taliesin, sy’n galw ar y Cymry a’u cynghreiriaid i yrru’r Saeson allan. Dyddiodd Syr Ifor Williams hi tua 930, yn amser Æthelstan.Armes Prydein ↗Wikipedia (Saesneg)Cerdd broffwydol Gymraeg o ddechrau’r ddegfed ganrif o Lyfr Taliesin; mae’n rhagweld y Brythoniaid yn gynghreiriaid â’r Albanwyr, y Gwyddyl a Llychlynwyr Dulyn dan arweiniad Cymreig, dan Gynan a Chadwaladr; fe’i darllenir fel ateb i bolisi heddychlon Hywel Dda tuag at Wessex; gorchfygwyd cynghrair Dulyn, yr Alban ac Ystrad Clud yn Brunanburh yn 937, a safodd y Cymry o’r neilltu; dyddia Andrew Breeze y gerdd i 940.
Wedi i Æthelstan farw yn 939, cododd Idwal arfau yn erbyn y Saeson. Yn 942 syrthiodd ef a’i frawd Elisedd mewn brwydr â hwy, ac mae’r Annales Cambriae yn cofnodi i Idwal ac Elisedd gael eu lladd gan y Saeson. Daliodd Hywel Dda Wynedd am wyth mlynedd wedyn, ond pan fu farw Hywel yn 950 daeth meibion Idwal, Iago ac Ieuaf, yn ôl a chymryd teyrnas eu tad unwaith eto.FfynonellauAnnales Cambriae, the years 807 to 954 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)825: Bu farw Hywel. 844: Bu farw Merfyn. 853: Môn wedi’i hanrheithio gan y cenhedloedd duon. 871: Boddwyd Gwgon brenin Ceredigion. 877: Lladdwyd Rhodri a’i fab Gwriad gan y Saeson. 880: Gwaith Conwy. Dial Rhodri drwy law Duw. 902: Daeth Igmwnd i Fôn a chymryd Maes Osfeilion. 908: Bu farw’r esgob Asser. 915: Bu farw Anarawd brenin y Brythoniaid. 928: Aeth Hywel i Rufain. 938: Brwydr Brune. Lladdwyd Idwal fab Rhodri a’i fab Elisedd gan y Saeson (dan 943). 950: Bu farw Hywel brenin y Brythoniaid, a elwir y Da. 954: Bu farw Rhodri fab Hywel. Gall blynyddoedd y testun hwn fod flwyddyn neu ragor y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.Idwal Foel ↗Wikipedia (Saesneg)Idwal Foel (bu farw tua 942), neu Idwal ab Anarawd, brenin Gwynedd yn y ddegfed ganrif o dŷ Aberffraw, a etifeddodd yr orsedd gan ei dad Anarawd ap Rhodri yn 916; galwodd William o Malmesbury ef yn ‘Frenin y Brythoniaid’ fel ei dad; ei daid a’i nain oedd Rhodri Mawr ac Angharad ferch Meurig; gwnaeth gynghrair ag Æthelstan wedi 924 ac ymweld â’r llys Seisnig yn 927, 928 a 937; yn 927 gorymdeithiodd gyda Hywel Dda o Ddeheubarth a Morgan ab Owain o Went yn erbyn Owain ap Dyfnwal, brenin Ystrad Clud; wedi i Æthelstan farw yn 939, yn 942 ymosododd Idwal a’i frawd Elisedd ar y Saeson yng Nghymru, ac mae’r Annales Cambriae yn cofnodi ‘lladd Idwal a’i frawd Elisedd mewn brwydr yn erbyn y Saeson’; rheolodd Hywel Dda Wynedd am wyth mlynedd wedyn nes i feibion Idwal, Iago ac Ieuaf, ei hadennill wedi marw Hywel yn 950; ei blant oedd Meurig, Iefan, Iago, Cynan, Ieuaf a Rhodri.Annales Cambriae (The Annals of Wales), the Harleian text, 447–954 ↗Cyfieithiad Saesneg, Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)Cronicl y Cymry, flwyddyn wrth flwyddyn: “Bu farw Merfyn”; “Lladdwyd Rhodri a’i fab Gwriad gan y Saeson”; “Gwaith Conwy. Dial Rhodri gan Dduw”; “Bu farw’r Brenin Cadell fab Rhodri”; “Bu farw Anarawd brenin y Brythoniaid”; “Aeth Hywel i Rufain”; “Bu farw Hywel brenin y Brythoniaid, a elwir y Da”. Gall ei flynyddoedd fod flwyddyn y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.
Llifodd gwaed Idwal i dŷ mwyaf Gwynedd yr Oesoedd Canol drwy ei fab iau Meurig. O Feurig aeth y llinach i lawr drwy Idwal ap Meurig at Iago ab Idwal, at Gynan fab Iago, ac at Ruffudd ap Cynan fab Cynan, a enillodd Wynedd yn ôl ym Mynydd Carn yn 1081. Roedd Owain Gwynedd, Llywelyn Fawr a Llywelyn ap Gruffudd, gwir Dywysog olaf Cymru, i gyd o linach Idwal Foel.FfynonellauIdwal Foel (‘the Bald’; died 942), king of Gwynedd ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Anarawd ap Rhodri Mawr; daeth yn rheolwr Gwynedd yn 916, ac wedi peth gwrthsafiad derbyniodd oruchafiaeth brenhinoedd Wessex; wedi ei farw mewn gwrthryfel yn erbyn y Saeson yn 942 gyrrwyd ei feibion allan ac aeth yr awdurdod i’w gefnder Hywel Dda; adferwyd dau o’r meibion, Iago ac Ieuaf, ymhen amser, ac aeth ei waed i brif linach Gwynedd yr Oesoedd Canol drwy fab iau, Meurig.Battle of Mynydd Carn ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd yn 1081, yn rhan o’r ymrafael am Wynedd a Deheubarth; hwyliodd Gruffudd ap Cynan o Waterford gyda milwyr o Ddaniaid a Gwyddyl a glanio ger Tyddewi, lle cyfarfu â Rhys ap Tewdwr yn eglwys Dewi; gwnaeth Gruffudd a Rhys gytundeb; bu’r frwydr tua diwrnod o daith i’r gogledd o Dyddewi, a lladdwyd Trahaearn ap Caradog, Caradog ap Gruffudd a Meilyr ap Rhiwallon; cafodd effaith fawr ar hanes Cymru; fe’i hadroddir yn Hanes Gruffudd ap Cynan.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Brenhinoedd a thywysogion Cymru, o Ferfyn Frych a Rhodri Mawr hyd Lywelyn ein Llyw Olaf, pob un â’i dudalen ei hun.
Brenhinoedd a thywysogion pob teyrnas → Erthygl: Hywel Dda a chyfraith Cymru → Cyfreithiau Hywel Dda → Erthygl: yr Arglwydd Rhys → Erthygl: Nest ferch Rhys → Erthygl: y wlad na fynnai ei gorchfygu → Coed teulu →
Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap GwylogEglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.
ElfoddwY mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.
NenniusBrenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.
Merfyn FrychYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf