Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd

d. 942

Idwal Foel

Mab Anarawd ac ŵyr Rhodri Mawr, brenin Gwynedd o 916. Syrthiodd yn ymladd y Saeson yn 942, ac ohono ef y daeth Gruffudd ap Cynan, Owain Gwynedd a’r ddau Lywelyn.

Llun: Colofn Eliseg, croes o’r nawfed ganrif ar ei thwmpath hynafol ger Glyn y Groes, Llangollen · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
d. 942 (wedi’i gofnodi) Brenin Gwynedd a syrthiodd yn ymladd y Saeson Oes y Brenhinoedd Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Idwal Foel, o Historie of Cambria (1584)
Idwal Foel, o Historie of Cambria (1584) · Llun: Wikimedia Commons · David Powell and Humphrey Lloyd, Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Idwal Foel: Idwal ‘Foel’

Idwal Foel

  • Idwal ei enw ei hun
  • Foel moelo moel (treiglad meddal: m → f)

Roedd Idwal Foel yn frenin Gwynedd o 916 hyd 942, mab Anarawd ac ŵyr Rhodri Mawr. Teyrnasodd o Aberffraw yn yr oes pan oedd brenhinoedd Wessex yn gwneud eu hunain yn frenhinoedd Lloegr gyfan, a phan ddaeth yr awr cododd yn eu herbyn a syrthio’n ymladd y Saeson gyda’i frawd Elisedd. Ohono ef y daeth Gruffudd ap Cynan, Owain Gwynedd a’r ddau Lywelyn.

PrydBrenin 916 i 942
TeyrnasGwynedd
Ei dadAnarawd ap Rhodri
Ei feibionIago, Ieuaf, Meurig ac eraill
Bu farw942, yn ymladd y Saeson

Mab Anarawd#

Dilynodd Idwal ei dad Anarawd yn frenin Gwynedd yn 916. Ei daid a’i nain oedd Rhodri Mawr ac Angharad ferch Meurig, a’i gefnder yn y de oedd Hywel Dda, mab Cadell. Galwodd yr hanesydd Seisnig William o Malmesbury Idwal yn ‘frenin y Brythoniaid’, fel y galwasai’r Annales Cambriae ei dad.

Yn oes Æthelstan#

Yn 927 cipiodd Æthelstan o Wessex Efrog a’i wneud ei hun yn frenin cyntaf Lloegr gyfan, a thynnwyd brenhinoedd Cymru i’w lys. Aeth Idwal yno yn 927, 928 a 937, a saif ei enw gydag enw Hywel Dda ymhlith y brenhinoedd a dystiodd i siarteri Æthelstan. Yn 927 marchogodd Idwal, Hywel a Morgan o Went i’r gogledd gydag Æthelstan yn erbyn brenin Ystrad Clud. Dim ond wedi peth gwrthsafiad y derbyniodd Idwal oruchafiaeth Wessex, a chadwodd Wynedd yn deyrnas iddi’i hun.

Armes Prydein#

Yn y blynyddoedd hyn, yn ôl y rhan fwyaf o ysgolheigion, y canodd bardd o Gymru Armes Prydein, a gedwir yn Llyfr Taliesin. Mae’n galw ar y Cymry i sefyll gyda gwŷr Iwerddon, Dulyn, Cernyw, Llydaw a Brythoniaid y Gogledd, dan arweiniad Cynan a Chadwaladr, a gyrru’r Saeson yn ôl dros y môr. Llais y Cymry na fynnent blygu ydyw, ac mae rhai’n ei dyddio i tua 940, ar drothwy gwrthryfel Idwal.

Y brenin a syrthiodd dros Wynedd#

Wedi i Æthelstan farw yn 939, cododd Idwal arfau yn erbyn y Saeson. Yn 942 syrthiodd ef a’i frawd Elisedd mewn brwydr â hwy, ac mae’r Annales Cambriae yn cofnodi i Idwal ac Elisedd gael eu lladd gan y Saeson. Daliodd Hywel Dda Wynedd am wyth mlynedd wedyn, ond pan fu farw Hywel yn 950 daeth meibion Idwal, Iago ac Ieuaf, yn ôl a chymryd teyrnas eu tad unwaith eto.

Cyndad y tywysogion#

Llifodd gwaed Idwal i dŷ mwyaf Gwynedd yr Oesoedd Canol drwy ei fab iau Meurig. O Feurig aeth y llinach i lawr drwy Idwal ap Meurig at Iago ab Idwal, at Gynan fab Iago, ac at Ruffudd ap Cynan fab Cynan, a enillodd Wynedd yn ôl ym Mynydd Carn yn 1081. Roedd Owain Gwynedd, Llywelyn Fawr a Llywelyn ap Gruffudd, gwir Dywysog olaf Cymru, i gyd o linach Idwal Foel.

Hefyd yn yr oes hon

fl. 8th century

Elisedd ap Gwylog

Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)

Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.

Elisedd ap Gwylog
d. 809

Elfoddw

Archesgob Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Eglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.

Elfoddw
fl. c. 829

Nennius

Hanesydd y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

Y mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.

Nennius
d. 844

Merfyn Frych

Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.

Merfyn Frych

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf