Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd

d. c. 1093

Iestyn ap Gwrgant

Brenin olaf Morgannwg, a ddymchwelwyd pan ddaeth Robert Fitzhamon a’r Normaniaid yn y 1090au. Daliodd ei feibion a’i wyrion fryniau Morgannwg am ddau gan mlynedd arall.

Llun: Colofn Eliseg, croes o’r nawfed ganrif ar ei thwmpath hynafol ger Glyn y Groes, Llangollen · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
d. c. 1093 (wedi’i gofnodi) Brenin olaf Morgannwg Oes y Brenhinoedd Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Gorthwr Castell Caerdydd, a godwyd gan y Normaniaid a gipiodd Forgannwg ar ôl Iestyn
Gorthwr Castell Caerdydd, a godwyd gan y Normaniaid a gipiodd Forgannwg ar ôl Iestyn · Llun: Wikimedia Commons · DeFacto, CC BY-SA 4.0

Ystyr yr enw

Iestyn ap Gwrgant: Iestyn, mab Gwrgant

Iestyn ap Gwrgant

  • Iestyn ei enw ei hun
  • ap mab (ap, o mab)
  • Gwrgant enw ei dad

Iestyn ap Gwrgant oedd brenin olaf Morgannwg, hen deyrnas Morgannwg a Gwent, a’r olaf o linach frenhinol a ymestynnai fwy na phum can mlynedd yn ôl at y Brenin Tewdrig. Teyrnasodd o tua 1081 nes i’r Normaniaid dan Robert Fitzhamon oresgyn Bro Morgannwg yn y 1090au. Sefydlodd bumed llwyth brenhinol Cymru, ac mae ei arfau’n chwifio heddiw ar faner Morgannwg a baner Caerdydd.

PrydTeyrnasodd tua 1081 i 1093
TeyrnasMorgannwg
Ei rieniGwrgant ab Ithel ac Angharad ferch Ednowain
Ei feibionCaradog, Goronwy, Gruffudd ac eraill
Ei seddCaerdydd, neu Ddinas Powys

Yr olaf o linach Tewdrig#

Roedd Iestyn yn fab i Wrgant ab Ithel, o dŷ brenhinol Morgannwg, tŷ Tewdrig a’i fab Meurig. Yn ôl traddodiad Cymru, mab Meurig oedd Athrwys, y Brenin Arthur, a rhoddodd Morgan fab Athrwys ei enw i Wlad Morgan. Roedd y tŷ wedi priodi i mewn i dai brenhinol eraill Cymru ac yn cyfrif Rhodri Mawr ymhlith ei gyndadau.

Brenin Morgannwg#

Yn 1080 tystiodd Iestyn i rodd o dir i Landaf gan Garadog ap Gruffudd, ‘brenin Morgannwg’. Y flwyddyn wedyn syrthiodd Caradog ym Mynydd Carn, a daeth Iestyn yn rheolwr Morgannwg. Ymddengys mai yng Nghaerdydd yr oedd ei sedd, neu yn Ninas Powys ychydig filltiroedd i’r de-orllewin, a chredir iddo godi amddiffynfeydd ger Caerdydd ac yng Nghynffig.

Daw’r Normaniaid#

Wedi i Rys ap Tewdwr syrthio yn 1093, llifodd yr arglwyddi Normanaidd i mewn i dde Cymru. Cymerodd Robert Fitzhamon, arglwydd Caerloyw, iseldir Morgannwg, codi ei gastell yng Nghaerdydd a rhannu’r Fro gyfoethog rhwng ei farchogion. Dywed traddodiad Cymru i Iestyn syrthio’n ymladd y Normaniaid ger Rhiwbeina, ar gyrion Caerdydd. Arhosodd bryniau Morgannwg yn nwylo’r Cymry, a chadwodd Caradog, mab Iestyn, y tir rhwng Nedd ac Afan, lle teyrnasai ei ddisgynyddion fel arglwyddi Afan.

Stori nad yw’n wir#

Roedd stori enwog ym Morgannwg, o leiaf chwe chan mlwydd oed, yn beio Iestyn am ddyfodiad y Normaniaid: adroddai sut y galwodd ar Robert Fitzhamon a’i ddeuddeg marchog i ymladd Rhys ap Tewdwr, ffraeo â hwy, a cholli ei deyrnas. Mae’r Bywgraffiadur Cymreig yn dangos bod y stori, lle mae’n cyffwrdd â ffeithiau hysbys, yn amlwg yn anghywir. Syrthiodd Rhys ap Tewdwr ger Aberhonddu, nid ym Morgannwg, ac ni sefydlwyd abaty Keynsham, lle dywedid i Iestyn farw, tan 1169.

Y pumed llwyth brenhinol#

Sefydlodd Iestyn y pumed o lwythau brenhinol Cymru, ac roedd y rhan fwyaf o hen deuluoedd bonheddig Morgannwg yn falch o olrhain eu tras ohono. Wedi ei farw daeth Iestyn yn enw poblogaidd drwy Forgannwg a thu hwnt. Ei arfau, tri cheibr ar goch, yw baner Morgannwg, maent ar faner dinas Caerdydd, ac maent yn arfbais Clwb Rygbi Pontypridd.

Hefyd yn yr oes hon

fl. 8th century

Elisedd ap Gwylog

Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)

Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.

Elisedd ap Gwylog
d. 809

Elfoddw

Archesgob Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Eglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.

Elfoddw
fl. c. 829

Nennius

Hanesydd y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

Y mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.

Nennius
d. 844

Merfyn Frych

Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.

Merfyn Frych

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf