Elisedd ap Gwylog
Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap Gwylog
Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd
d. 1063
Yr unig frenin erioed i reoli Cymru gyfan, o 1055 nes iddo gael ei ladd gan ei wŷr ei hun.
Llun: Colofn Eliseg, croes o’r nawfed ganrif ar ei thwmpath hynafol ger Glyn y Groes, Llangollen · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Brenhinoedd a thywysogion Gwynedd →Brenhinoedd a thywysogion Powys →Brenhinoedd a thywysogion Deheubarth →Brenhinoedd a thywysogion Gwent →Yn y coed teulu brenhinol →

Ystyr yr enw
Gruffudd ap Llywelyn: Gruffudd, mab Llywelyn
Gruffudd ap Llywelyn
Gruffudd ap Llywelyn yw’r unig frenin yn holl hanes Cymru a reolodd y cyfan ohoni. O 1055 hyd ei farw yn 1063 atebai pob teyrnas yng Nghymru, Gwynedd, Powys, Deheubarth, Morgannwg a Gwent, iddo ef. Trechodd y Saeson mewn brwydr ar ôl brwydr, gwthiodd ei ffin i’r dwyrain y tu hwnt i Ddyfrdwy a Gwy, a gwnaeth i frenhinoedd Lloegr ddelio ag ef fel un cydradd. Galwodd Brut y Tywysogion ef yn ben a tharian ac amddiffynnwr y Brytaniaid.
| Ganwyd | tua 1010 |
|---|---|
| Tad | Llywelyn ap Seisyll, brenin Gwynedd a Deheubarth |
| Mam | Angharad, merch Maredudd ab Owain |
| Brenin Gwynedd a Phowys | 1039–1063 |
| Brenin Cymru gyfan | 1055–1063 |
| Buddugoliaethau mawr | Rhyd-y-groes, 1039; Henffordd, 1055; y Fachawy, 1056 |
| Gwraig | Ealdgyth, merch Iarll Ælfgar o Fersia |
| Llys | Rhuddlan |
| Bu farw | 5 Awst 1063 |
Mab Llywelyn ap Seisyll oedd Gruffudd, a fu’n rheoli Gwynedd a Deheubarth mewn blynyddoedd a gofia’r cronicl am eu llawnder, ac Angharad, merch y brenin mawr Maredudd ab Owain. Mae Walter Map, awdur o’r gororau yn y ganrif wedyn, yn adrodd bod Gruffudd yn ddyn ifanc yn eistedd yn segur wrth y tân, nes iddo glywed cogydd un Nos Galan yn dweud bod darn o gig yn codi i ben y crochan o hyd, waeth faint o weithiau y’i gwthid i lawr. Cymerodd Gruffudd hynny’n arwydd y codai yntau hefyd, ac o’r noson honno ni fu’n segur byth wedyn.
Yn 1039 daeth Gruffudd yn frenin Gwynedd a Phowys. Yn yr un flwyddyn cyfarfu â’r Mersiaid yn Rhyd-y-groes, rhyd ar afon Hafren ger y Trallwng, a dinistrio’u byddin. Syrthiodd Edwin, brawd Iarll Leofric o Fersia, yn y frwydr. Am y chwarter canrif nesaf ni allai’r un fyddin Seisnig sefyll yn ei erbyn.FfynonellauGruffudd ap Llywelyn (d. 1063), king of Gwynedd and Powys, and from 1055 king of all Wales ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruEi fuddugoliaethau yn Rhyd-y-groes (1039) a’r Fachawy (16 Mehefin 1056), cipio Deheubarth a Henffordd yn 1055, ei heddwch â’r Brenin Edward, a geiriau’r Brut am ei farw: “pen a tharian ac amddiffynnwr y Brytaniaid”.Brut y Tywysogyon or The Chronicle of the Princes, Peniarth MS. 20 versioncyfieithiad Thomas Jones, Gwasg Prifysgol Cymru, 1952 (Saesneg)Cronicl y tywysogion, a gadwyd gan fynachod Cymru hyd 1282. Mae’n cofnodi gweithredoedd pob brenin a thywysog flwyddyn wrth flwyddyn, a sut y bu farw pob un.
Treuliodd Gruffudd un mlynedd ar bymtheg yn dwyn y de dan ei reolaeth. Yn 1055 enillodd Ddeheubarth, ac yn yr un flwyddyn cymerodd Forgannwg a Gwent. Am y tro cyntaf a’r unig dro, rheolai un brenin Cymreig bob rhan o Gymru.FfynhonnellGruffudd ap Llywelyn (d. 1063), king of Gwynedd and Powys, and from 1055 king of all Wales ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruEi fuddugoliaethau yn Rhyd-y-groes (1039) a’r Fachawy (16 Mehefin 1056), cipio Deheubarth a Henffordd yn 1055, ei heddwch â’r Brenin Edward, a geiriau’r Brut am ei farw: “pen a tharian ac amddiffynnwr y Brytaniaid”.
Yr hydref hwnnw ymunodd ag Ælfgar, iarll alltud Mersia, a gorymdeithio ar Henffordd. Daeth Iarll Ralph allan yn ei erbyn â byddin ar gefn ceffylau yn null Ffrainc, a thorrodd y Cymry hi. Cipiodd Gruffudd Henffordd a’i llosgi. Ym mis Mehefin 1056 arweiniodd yr Esgob Leofgar o Henffordd fyddin Seisnig arall yn ei erbyn, ac ar lan y Fachawy, ger y Clas-ar-Wy, syrthiodd yr esgob gyda’i wŷr.FfynhonnellGruffudd ap Llywelyn (d. 1063), king of Gwynedd and Powys, and from 1055 king of all Wales ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruEi fuddugoliaethau yn Rhyd-y-groes (1039) a’r Fachawy (16 Mehefin 1056), cipio Deheubarth a Henffordd yn 1055, ei heddwch â’r Brenin Edward, a geiriau’r Brut am ei farw: “pen a tharian ac amddiffynnwr y Brytaniaid”.
Yna daeth Iarll Harold, Iarll Leofric a’r Esgob Ealdred i wneud heddwch, a chyfarfu Gruffudd â’r Brenin Edward y Cyffeswr. Tyngodd i fod yn is-frenin ffyddlon, ac yn dâl gadawodd y Saeson iddo’r tiroedd a enillodd, i’r dwyrain o Glawdd Offa a thros Ddyfrdwy. Priododd ag Ealdgyth, merch ei gynghreiriad Ælfgar, a chynhaliai lys yn Rhuddlan, uwchben afon Clwyd. Ugain mlynedd wedi ei farw, roedd Llyfr Domesday yn dal i’w enwi’n Frenin Gruffudd yn y tiroedd a reolodd ar y ffin.
Adeg y Nadolig 1062 ymosododd Iarll Harold, y Brenin Harold wedi hynny, yn ddisymwth ar Ruddlan. Dihangodd Gruffudd ar y môr. Yn haf 1063 daeth Harold eto â llynges ar hyd yr arfordir tra gorymdeithiai ei frawd Tostig i mewn o’r dwyrain, a blinwyd y Cymry mewn ymgyrch hir a chaled. Ar 5 Awst 1063 lladdwyd Gruffudd gan ei wŷr ei hun, ac anfonwyd ei ben at Harold.
Rhoddodd Brut y Tywysogion iddo’r ffarwél enwocaf yn ei dudalennau. Syrthiodd Gruffudd ap Llywelyn, medd y Brut, pen a tharian ac amddiffynnwr y Brytaniaid; y gŵr a fu hyd hynny heb ei orchfygu, a enillodd ysbail a buddugoliaethau dirifedi, ac a fu’n gyfoethog mewn aur ac arian a gemau a gwisgoedd porffor.FfynonellauGruffudd ap Llywelyn (d. 1063), king of Gwynedd and Powys, and from 1055 king of all Wales ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruEi fuddugoliaethau yn Rhyd-y-groes (1039) a’r Fachawy (16 Mehefin 1056), cipio Deheubarth a Henffordd yn 1055, ei heddwch â’r Brenin Edward, a geiriau’r Brut am ei farw: “pen a tharian ac amddiffynnwr y Brytaniaid”.Brut y Tywysogyon or The Chronicle of the Princes, Peniarth MS. 20 versioncyfieithiad Thomas Jones, Gwasg Prifysgol Cymru, 1952 (Saesneg)Cronicl y tywysogion, a gadwyd gan fynachod Cymru hyd 1282. Mae’n cofnodi gweithredoedd pob brenin a thywysog flwyddyn wrth flwyddyn, a sut y bu farw pob un.
Pen a tharian ac amddiffynnwr y Brytaniaid.
Brut y Tywysogion, 1063
Ni reolodd yr un brenin Gymru gyfan byth wedyn. Dair blynedd wedi marw Gruffudd syrthiodd Harold ei hun yn Hastings, a daeth y Normaniaid. Ond roedd Gruffudd wedi dangos beth allai Cymru fod: un wlad dan un brenin, yn ddigon cryf i sefyll yn erbyn Lloegr. Sefydlodd ei hanner brawd Bleddyn ap Cynfyn dŷ brenhinol Powys, ac roedd ei ferch Nest yn nain i Nest ferch Rhys, tywysoges Deheubarth.
Brenhinoedd a thywysogion Cymru, o Ferfyn Frych a Rhodri Mawr hyd Lywelyn ein Llyw Olaf, pob un â’i dudalen ei hun.
Brenhinoedd a thywysogion pob teyrnas → Erthygl: Hywel Dda a chyfraith Cymru → Cyfreithiau Hywel Dda → Erthygl: yr Arglwydd Rhys → Erthygl: Nest ferch Rhys → Erthygl: y wlad na fynnai ei gorchfygu → Coed teulu →
Yn ei flwyddyn gyntaf yn frenin Gwynedd, mae Gruffudd ap Llywelyn yn chwalu’r Mersiaid yn Rhyd-y-groes ar afon Hafren.
Buddugoliaeth Rhyd-y-groesMae Gruffudd ap Llywelyn yn trechu byddin o Saeson a Normaniaid ger Llanllieni.
Buddugoliaeth LlanllieniMae Gruffudd ap Llywelyn yn uno Cymru gyfan dan ei goron, yr unig frenin erioed i wneud hynny, hyd ei farwolaeth yn 1063.
Un brenin i Gymru gyfanYn y Clas-ar-Wy, mae Gruffudd ap Llywelyn yn chwalu byddin Seisnig ac yn lladd ei harweinydd, Leofgar, Esgob Henffordd.
Buddugoliaeth y Clas-ar-WyLleddir Gruffudd ap Llywelyn, yr unig frenin erioed i reoli Cymru gyfan. Mae’r croniclwyr yn ei alw’n ben a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid.
Cwymp brenin cyntaf Cymru gyfanBrenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap GwylogEglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.
ElfoddwY mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.
NenniusBrenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.
Merfyn FrychYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf