Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd

d. 1063

Gruffudd ap Llywelyn

Yr unig frenin erioed i reoli Cymru gyfan, o 1055 nes iddo gael ei ladd gan ei wŷr ei hun.

Llun: Colofn Eliseg, croes o’r nawfed ganrif ar ei thwmpath hynafol ger Glyn y Groes, Llangollen · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
d. 1063 (wedi’i gofnodi) Brenin Cymru gyfan Oes y Brenhinoedd Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
★ Y Cymro cyntaf Yr unig frenin erioed i reoli Cymru gyfan, o 1055
Torlun pren o Ruffudd ap Llywelyn o Historie of Cambria (1584)
Torlun pren o Ruffudd ap Llywelyn o Historie of Cambria (1584) · Llun: David Powell and Humphrey Lloyd, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Gruffudd ap Llywelyn: Gruffudd, mab Llywelyn

Gruffudd ap Llywelyn

  • Gruffudd ei enw ei hun
  • ap mab (ap, o mab)
  • Llywelyn enw ei dad

Gruffudd ap Llywelyn yw’r unig frenin yn holl hanes Cymru a reolodd y cyfan ohoni. O 1055 hyd ei farw yn 1063 atebai pob teyrnas yng Nghymru, Gwynedd, Powys, Deheubarth, Morgannwg a Gwent, iddo ef. Trechodd y Saeson mewn brwydr ar ôl brwydr, gwthiodd ei ffin i’r dwyrain y tu hwnt i Ddyfrdwy a Gwy, a gwnaeth i frenhinoedd Lloegr ddelio ag ef fel un cydradd. Galwodd Brut y Tywysogion ef yn ben a tharian ac amddiffynnwr y Brytaniaid.

Ganwydtua 1010
TadLlywelyn ap Seisyll, brenin Gwynedd a Deheubarth
MamAngharad, merch Maredudd ab Owain
Brenin Gwynedd a Phowys1039–1063
Brenin Cymru gyfan1055–1063
Buddugoliaethau mawrRhyd-y-groes, 1039; Henffordd, 1055; y Fachawy, 1056
GwraigEaldgyth, merch Iarll Ælfgar o Fersia
LlysRhuddlan
Bu farw5 Awst 1063

Y dechreuwr araf

Mab Llywelyn ap Seisyll oedd Gruffudd, a fu’n rheoli Gwynedd a Deheubarth mewn blynyddoedd a gofia’r cronicl am eu llawnder, ac Angharad, merch y brenin mawr Maredudd ab Owain. Mae Walter Map, awdur o’r gororau yn y ganrif wedyn, yn adrodd bod Gruffudd yn ddyn ifanc yn eistedd yn segur wrth y tân, nes iddo glywed cogydd un Nos Galan yn dweud bod darn o gig yn codi i ben y crochan o hyd, waeth faint o weithiau y’i gwthid i lawr. Cymerodd Gruffudd hynny’n arwydd y codai yntau hefyd, ac o’r noson honno ni fu’n segur byth wedyn.

Rhyd-y-groes

Yn 1039 daeth Gruffudd yn frenin Gwynedd a Phowys. Yn yr un flwyddyn cyfarfu â’r Mersiaid yn Rhyd-y-groes, rhyd ar afon Hafren ger y Trallwng, a dinistrio’u byddin. Syrthiodd Edwin, brawd Iarll Leofric o Fersia, yn y frwydr. Am y chwarter canrif nesaf ni allai’r un fyddin Seisnig sefyll yn ei erbyn.

Brenin Cymru gyfan

Treuliodd Gruffudd un mlynedd ar bymtheg yn dwyn y de dan ei reolaeth. Yn 1055 enillodd Ddeheubarth, ac yn yr un flwyddyn cymerodd Forgannwg a Gwent. Am y tro cyntaf a’r unig dro, rheolai un brenin Cymreig bob rhan o Gymru.

Yr hydref hwnnw ymunodd ag Ælfgar, iarll alltud Mersia, a gorymdeithio ar Henffordd. Daeth Iarll Ralph allan yn ei erbyn â byddin ar gefn ceffylau yn null Ffrainc, a thorrodd y Cymry hi. Cipiodd Gruffudd Henffordd a’i llosgi. Ym mis Mehefin 1056 arweiniodd yr Esgob Leofgar o Henffordd fyddin Seisnig arall yn ei erbyn, ac ar lan y Fachawy, ger y Clas-ar-Wy, syrthiodd yr esgob gyda’i wŷr.

Yna daeth Iarll Harold, Iarll Leofric a’r Esgob Ealdred i wneud heddwch, a chyfarfu Gruffudd â’r Brenin Edward y Cyffeswr. Tyngodd i fod yn is-frenin ffyddlon, ac yn dâl gadawodd y Saeson iddo’r tiroedd a enillodd, i’r dwyrain o Glawdd Offa a thros Ddyfrdwy. Priododd ag Ealdgyth, merch ei gynghreiriad Ælfgar, a chynhaliai lys yn Rhuddlan, uwchben afon Clwyd. Ugain mlynedd wedi ei farw, roedd Llyfr Domesday yn dal i’w enwi’n Frenin Gruffudd yn y tiroedd a reolodd ar y ffin.

Pen a tharian ac amddiffynnwr

Adeg y Nadolig 1062 ymosododd Iarll Harold, y Brenin Harold wedi hynny, yn ddisymwth ar Ruddlan. Dihangodd Gruffudd ar y môr. Yn haf 1063 daeth Harold eto â llynges ar hyd yr arfordir tra gorymdeithiai ei frawd Tostig i mewn o’r dwyrain, a blinwyd y Cymry mewn ymgyrch hir a chaled. Ar 5 Awst 1063 lladdwyd Gruffudd gan ei wŷr ei hun, ac anfonwyd ei ben at Harold.

Rhoddodd Brut y Tywysogion iddo’r ffarwél enwocaf yn ei dudalennau. Syrthiodd Gruffudd ap Llywelyn, medd y Brut, pen a tharian ac amddiffynnwr y Brytaniaid; y gŵr a fu hyd hynny heb ei orchfygu, a enillodd ysbail a buddugoliaethau dirifedi, ac a fu’n gyfoethog mewn aur ac arian a gemau a gwisgoedd porffor.

Pen a tharian ac amddiffynnwr y Brytaniaid.

Brut y Tywysogion, 1063

Yr hyn a adawodd

Ni reolodd yr un brenin Gymru gyfan byth wedyn. Dair blynedd wedi marw Gruffudd syrthiodd Harold ei hun yn Hastings, a daeth y Normaniaid. Ond roedd Gruffudd wedi dangos beth allai Cymru fod: un wlad dan un brenin, yn ddigon cryf i sefyll yn erbyn Lloegr. Sefydlodd ei hanner brawd Bleddyn ap Cynfyn dŷ brenhinol Powys, ac roedd ei ferch Nest yn nain i Nest ferch Rhys, tywysoges Deheubarth.

Lleoedd i ymweld â nhw

Ar y llinell amser

  1. Buddugoliaeth Rhyd-y-groes (wedi’i gofnodi)

    Yn ei flwyddyn gyntaf yn frenin Gwynedd, mae Gruffudd ap Llywelyn yn chwalu’r Mersiaid yn Rhyd-y-groes ar afon Hafren.

    Buddugoliaeth Rhyd-y-groes
  2. Buddugoliaeth Llanllieni (wedi’i gofnodi)

    Mae Gruffudd ap Llywelyn yn trechu byddin o Saeson a Normaniaid ger Llanllieni.

    Buddugoliaeth Llanllieni
  3. Un brenin i Gymru gyfan (wedi’i gofnodi)

    Mae Gruffudd ap Llywelyn yn uno Cymru gyfan dan ei goron, yr unig frenin erioed i wneud hynny, hyd ei farwolaeth yn 1063.

    Un brenin i Gymru gyfan
  4. Buddugoliaeth y Clas-ar-Wy (wedi’i gofnodi)

    Yn y Clas-ar-Wy, mae Gruffudd ap Llywelyn yn chwalu byddin Seisnig ac yn lladd ei harweinydd, Leofgar, Esgob Henffordd.

    Buddugoliaeth y Clas-ar-Wy
  5. Cwymp brenin cyntaf Cymru gyfan (wedi’i gofnodi)

    Lleddir Gruffudd ap Llywelyn, yr unig frenin erioed i reoli Cymru gyfan. Mae’r croniclwyr yn ei alw’n ben a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid.

    Cwymp brenin cyntaf Cymru gyfan

Hefyd yn yr oes hon

fl. 8th century

Elisedd ap Gwylog

Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)

Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.

Elisedd ap Gwylog
d. 809

Elfoddw

Archesgob Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Eglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.

Elfoddw
fl. c. 829

Nennius

Hanesydd y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

Y mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.

Nennius
d. 844

Merfyn Frych

Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.

Merfyn Frych

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf