Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

1039

Buddugoliaeth Rhyd-y-groes

Yn ei flwyddyn gyntaf yn frenin Gwynedd, mae Gruffudd ap Llywelyn yn chwalu’r Mersiaid yn Rhyd-y-groes ar afon Hafren.

Llun: Hafren yn rhyd Rhydwhyman ger Trefaldwyn. Rhyd arall ar y rhan hon o’r afon, ger y Trallwng, oedd Rhyd-y-groes. · Jeremy Bolwell, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Yn ei flwyddyn gyntaf yn frenin Gwynedd, synnodd Gruffudd ap Llywelyn fyddin o Fersia yn Rhyd-y-groes, rhyd ar Hafren ger y Trallwng, a’i chwalu.

Pryd1039
BleRhyd-y-groes ar Hafren, ger y Trallwng
SyrthioddEdwin, brawd yr iarll Leofric o Fersia

‘Lle bu’n fuddugol’#

Brut y Tywysogion: ei frwydr gyntaf oedd yn Rhyd y Groes ar Hafren, lle bu’n fuddugol.

Brawd yr iarll#

Ymhlith y meirw roedd Edwin, brawd Leofric, iarll mawr Mersia.

Y gyntaf o lawer#

Hon oedd y gyntaf o’r buddugoliaethau a fyddai’n gwneud Gruffudd, o 1055, yn frenin Cymru gyfan.

Rhyd y Groes#

Ystyr Rhyd-y-groes yw rhyd y groes. Derbynnir yn eang mai safle ger Tal-y-bont (Buttington), yn agos at y Trallwng, yng nghymuned Ffordun, oedd lle’r frwydr. Mae’r Cronicl Lladin Byr yn adrodd am fuddugoliaeth Gruffudd ar y Saeson yn rhyd y Groes ar Hafren, a ‘Ryt y Groes’ yw enw’r lle yn y Brut. Mae’r un rhyd yn ymddangos yn Breuddwyd Rhonabwy. Mae’r stori honno, a osodir yn nheyrnasiad Madog ap Maredudd o Bowys ac a gedwir yn Llyfr Coch Hergest yn unig, yn adrodd sut y breuddwydiodd Rhonabwy am Arthur a’i oes. Ystyr y Trallwng ei hun yw’r tir corsiog neu suddedig.

Hanes y Saeson#

Mae Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid yn cofio’r frwydr hefyd, ym mlwyddyn ‘y gwynt ofnadwy’: ‘Lladdodd y Cymry Edwin, brawd yr Iarll Leofric, a Thurkil ac Elfget, a llawer o wŷr da gyda hwy.’ Roedd Leofric yn un o wŷr mawr Lloegr. Ei wraig oedd Godgifu, Lady Godiva straeon diweddarach, ac yn 1043 sefydlodd fynachlog Fenedictaidd yng Nghofentri. Bu farw yn Kings Bromley yn 1057 ac fe’i claddwyd yng Nghofentri. Mae’r cofnod wedi goroesi yng nghopi Abingdon o’r Cronicl, yn yr Hen Saesneg: ‘Wealas slogon Eadwine Leofrices broðor eorles’. Fe’i gadawyd allan o’r rhan fwyaf o’r copïau eraill.

Brenin newydd#

Daeth y frwydr yn fuan wedi i Ruffudd ddod i rym yng Ngwynedd, a chyda’r fuddugoliaeth hon y mae’n ymddangos gyntaf yn Annales Cambriae. Roedd yn fab i Lywelyn ap Seisyll ac Angharad, merch Maredudd ab Owain, a thrwyddi hi yn or-orŵyr i Hywel Dda.

Dywed Gwallter Map, a ysgrifennai dros ganrif yn ddiweddarach, fod Gruffudd wedi bod yn llanc araf a thawel, nes iddo un Nos Galan glywed geiriau am ddarn o gig mewn crochan a’u cymryd yn arwydd o’r llwyddiant a ddôi. Ysgrifennodd yr Athro Thomas Jones mai uchelgais a’i gwnaeth yn ŵr o wroldeb a hyfdra. Rhoddodd Gwallter Map, gŵr o dras Gymreig o Erging yn Swydd Henffordd, ei straeon am Ruffudd yn ei lyfr De nugis curialium, Mân Bethau’r Llyswyr, tua 1180 i 1193. Golygodd M. R. James y llyfr yn 1914, a chyhoeddodd R. T. Jenkins ddetholiad yn Gymraeg, Storïau Gwallter Map, yn 1941.

Y ffin yn ddiogel#

Gwnaeth y fuddugoliaeth ffin ddwyreiniol Gruffudd yn ddiogel, a bu’n rhaid i’r Iarll Leofric amddiffyn Mersia. Gallai Gruffudd droi tua’r de i adfer yr awdurdod a ddaliasai ei dad Llywelyn yno. Roedd dechrau wedi’i wneud ar y deyrnas a fyddai un dydd yn cwmpasu Cymru gyfan.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Y bobl

d. 1063

Gruffudd ap Llywelyn

Brenin Cymru gyfan (wedi’i gofnodi)

Yr unig frenin erioed i reoli Cymru gyfan, o 1055 nes iddo gael ei ladd gan ei wŷr ei hun.

Gruffudd ap Llywelyn

Cyn ac wedyn

  1. Maredudd yn rhyddhau ei bobl (wedi’i gofnodi)

    Wedi i Lychlynwyr gludo dwy fil o bobl o Fôn, mae Maredudd ab Owain yn talu ceiniog y pen i ryddhau ei bobl.

    Maredudd yn rhyddhau ei bobl
  2. Llywelyn ap Seisyll yn ennill yn Abergwili (wedi’i gofnodi)

    Mae Llywelyn ap Seisyll, brenin Gwynedd a Deheubarth, yn trechu hawliwr yn Abergwili. Dywed y croniclau fod y wlad yn gyfoethog ac mewn heddwch yn ei ddydd.

    Llywelyn ap Seisyll yn ennill yn Abergwili
  3. Buddugoliaeth Llanllieni (wedi’i gofnodi)

    Mae Gruffudd ap Llywelyn yn trechu byddin o Saeson a Normaniaid ger Llanllieni.

    Buddugoliaeth Llanllieni
  4. Un brenin i Gymru gyfan (wedi’i gofnodi)

    Mae Gruffudd ap Llywelyn yn uno Cymru gyfan dan ei goron, yr unig frenin erioed i wneud hynny, hyd ei farwolaeth yn 1063.

    Un brenin i Gymru gyfan

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf