Gruffudd ap Llywelyn
Brenin Cymru gyfan (wedi’i gofnodi)Yr unig frenin erioed i reoli Cymru gyfan, o 1055 nes iddo gael ei ladd gan ei wŷr ei hun.
Gruffudd ap Llywelyn

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd
1039
Yn ei flwyddyn gyntaf yn frenin Gwynedd, mae Gruffudd ap Llywelyn yn chwalu’r Mersiaid yn Rhyd-y-groes ar afon Hafren.
Llun: Hafren yn rhyd Rhydwhyman ger Trefaldwyn. Rhyd arall ar y rhan hon o’r afon, ger y Trallwng, oedd Rhyd-y-groes. · Jeremy Bolwell, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Yn ei flwyddyn gyntaf yn frenin Gwynedd, synnodd Gruffudd ap Llywelyn fyddin o Fersia yn Rhyd-y-groes, rhyd ar Hafren ger y Trallwng, a’i chwalu.FfynonellauGruffydd ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Yr unig frenin Cymreig i uno Cymru gyfan; synnodd fyddin Fersiaidd yn Rhyd y Groes ger y Trallwng, gan ladd Edwin brawd yr iarll Leofric; yn Llanllieni yn 1052 gorchfygodd ei wŷr lu cymysg o Normaniaid a Saeson; yn 1055 lladdodd Ruffudd ap Rhydderch a chymryd Deheubarth, yna gydag Ælfgar o Fersia trechodd yr iarll Ralph ac ysbeilio dinas Henffordd; priododd Ealdgyth ferch Ælfgar; ymosododd Harold ar ei lys yn Rhuddlan ddiwedd 1062; yn 1063 gyrrwyd ef i Eryri, lle bu farw ar 5 Awst, ac anfonwyd ei ben a delw blaen ei long at Harold; galwodd John Davies ef yr unig frenin Cymreig erioed i reoli holl diriogaeth Cymru.Brut y Tywysogion, the years 1020 to 1097 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)1020: Llywelyn fab Seisyll, goruchaf frenin Gwynedd, a phennaf a chlotaf frenin yr holl Frythoniaid; ymestynnai ei deyrnas o’r naill fôr i’r llall, ac nid oedd na thlawd nac anghenus yn ei holl diroedd, na threflan wag; honnodd Ysgotyn yn gelwyddog ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, a bu’r frwydr honno yn Aber Gwili. 1037: Brwydr gyntaf Gruffudd fab Llywelyn oedd yn Rhyd y Groes ar Hafren, lle bu’n fuddugol. 1061: Syrthiodd Gruffudd, pen a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid, drwy frad ei wŷr ei hun. Lladdwyd Bleddyn fab Cynfyn gan Rys fab Owain drwy dwyll penaethiaid drwg eu meddwl; bu’n dirion wrth ei geraint ac yn amddiffynnwr yr amddifaid, y gweiniaid a’r gweddwon, tirionaf a thrugarocaf o’r brenhinoedd, na wnâi niwed i neb oni chaid cam. 1079: Bu gwaith Mynydd Carn, a daeth Gwilym Fastard, brenin y Saeson a’r Ffrancod a’r Brythoniaid, ar bererindod i weddïo i Fynyw. 1089: Bu farw Sulien, esgob Mynyw, doethaf y Brythoniaid, ac enwog am ei fuchedd grefyddol; ger Llandudoch bu brwydr rhyngddynt, a Rhys a orfu. 1091: Lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin y De, gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog. 1092: Dymchwelodd y Brythoniaid holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond dau, a dymchwel eu cestyll yng Ngwynedd; gwrthwynebodd Brythoniaid Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg arglwyddiaeth y Ffrancod; ymosododd Cadwgan fab Bleddyn arnynt a’u gorchfygu; bu’r frwydr honno yng Nghoed Yspwys. 1096: Daeth Magnus, brenin Germania, hyd at Fôn, a chlwyfwyd iarll Huw yn ei wyneb gan law y brenin ei hun. 1097: Bu farw Rhygyfarch Ddoeth fab yr esgob Sulien, doethaf o ddoethion y Brythoniaid.
| Pryd | 1039 |
|---|---|
| Ble | Rhyd-y-groes ar Hafren, ger y Trallwng |
| Syrthiodd | Edwin, brawd yr iarll Leofric o Fersia |
Brut y Tywysogion: ei frwydr gyntaf oedd yn Rhyd y Groes ar Hafren, lle bu’n fuddugol.FfynhonnellBrut y Tywysogion, the years 1020 to 1097 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)1020: Llywelyn fab Seisyll, goruchaf frenin Gwynedd, a phennaf a chlotaf frenin yr holl Frythoniaid; ymestynnai ei deyrnas o’r naill fôr i’r llall, ac nid oedd na thlawd nac anghenus yn ei holl diroedd, na threflan wag; honnodd Ysgotyn yn gelwyddog ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, a bu’r frwydr honno yn Aber Gwili. 1037: Brwydr gyntaf Gruffudd fab Llywelyn oedd yn Rhyd y Groes ar Hafren, lle bu’n fuddugol. 1061: Syrthiodd Gruffudd, pen a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid, drwy frad ei wŷr ei hun. Lladdwyd Bleddyn fab Cynfyn gan Rys fab Owain drwy dwyll penaethiaid drwg eu meddwl; bu’n dirion wrth ei geraint ac yn amddiffynnwr yr amddifaid, y gweiniaid a’r gweddwon, tirionaf a thrugarocaf o’r brenhinoedd, na wnâi niwed i neb oni chaid cam. 1079: Bu gwaith Mynydd Carn, a daeth Gwilym Fastard, brenin y Saeson a’r Ffrancod a’r Brythoniaid, ar bererindod i weddïo i Fynyw. 1089: Bu farw Sulien, esgob Mynyw, doethaf y Brythoniaid, ac enwog am ei fuchedd grefyddol; ger Llandudoch bu brwydr rhyngddynt, a Rhys a orfu. 1091: Lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin y De, gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog. 1092: Dymchwelodd y Brythoniaid holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond dau, a dymchwel eu cestyll yng Ngwynedd; gwrthwynebodd Brythoniaid Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg arglwyddiaeth y Ffrancod; ymosododd Cadwgan fab Bleddyn arnynt a’u gorchfygu; bu’r frwydr honno yng Nghoed Yspwys. 1096: Daeth Magnus, brenin Germania, hyd at Fôn, a chlwyfwyd iarll Huw yn ei wyneb gan law y brenin ei hun. 1097: Bu farw Rhygyfarch Ddoeth fab yr esgob Sulien, doethaf o ddoethion y Brythoniaid.
Ymhlith y meirw roedd Edwin, brawd Leofric, iarll mawr Mersia.FfynonellauGruffydd ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Yr unig frenin Cymreig i uno Cymru gyfan; synnodd fyddin Fersiaidd yn Rhyd y Groes ger y Trallwng, gan ladd Edwin brawd yr iarll Leofric; yn Llanllieni yn 1052 gorchfygodd ei wŷr lu cymysg o Normaniaid a Saeson; yn 1055 lladdodd Ruffudd ap Rhydderch a chymryd Deheubarth, yna gydag Ælfgar o Fersia trechodd yr iarll Ralph ac ysbeilio dinas Henffordd; priododd Ealdgyth ferch Ælfgar; ymosododd Harold ar ei lys yn Rhuddlan ddiwedd 1062; yn 1063 gyrrwyd ef i Eryri, lle bu farw ar 5 Awst, ac anfonwyd ei ben a delw blaen ei long at Harold; galwodd John Davies ef yr unig frenin Cymreig erioed i reoli holl diriogaeth Cymru.Gruffudd ap Llywelyn (d. 1063), king of Gwynedd and Powys, and from 1055 king of all Wales ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruEi fuddugoliaethau yn Rhyd-y-groes (1039) a’r Fachawy (16 Mehefin 1056), cipio Deheubarth a Henffordd yn 1055, ei heddwch â’r Brenin Edward, a geiriau’r Brut am ei farw: “pen a tharian ac amddiffynnwr y Brytaniaid”.
Hon oedd y gyntaf o’r buddugoliaethau a fyddai’n gwneud Gruffudd, o 1055, yn frenin Cymru gyfan.FfynhonnellGruffudd ap Llywelyn (d. 1063), king of Gwynedd and Powys, and from 1055 king of all Wales ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruEi fuddugoliaethau yn Rhyd-y-groes (1039) a’r Fachawy (16 Mehefin 1056), cipio Deheubarth a Henffordd yn 1055, ei heddwch â’r Brenin Edward, a geiriau’r Brut am ei farw: “pen a tharian ac amddiffynnwr y Brytaniaid”.
Ystyr Rhyd-y-groes yw rhyd y groes. Derbynnir yn eang mai safle ger Tal-y-bont (Buttington), yn agos at y Trallwng, yng nghymuned Ffordun, oedd lle’r frwydr. Mae’r Cronicl Lladin Byr yn adrodd am fuddugoliaeth Gruffudd ar y Saeson yn rhyd y Groes ar Hafren, a ‘Ryt y Groes’ yw enw’r lle yn y Brut. Mae’r un rhyd yn ymddangos yn Breuddwyd Rhonabwy.FfynhonnellBattle of Rhyd-y-groes (NPRN 403405) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, Rhestr Meysydd Brwydrau, 2016 (Saesneg)Yng nghymuned Ffordun, Powys; rhyd ar Hafren, Rhyd y Groes; derbynnir yn eang mai safle ger Tal-y-bont (Buttington), yn agos at y Trallwng, oedd lle’r frwydr; mae llawysgrif C Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid yn enwi Eadwine, brawd yr Iarll Leofric, Thurkil ac Ælfgeat ymhlith y meirw; mae’r Cronicl Lladin Byr yn cofnodi buddugoliaeth Gruffudd ar y Saeson yn rhyd y Groes ar Hafren; ‘Ryt y Groes’ yw’r enw yn y Brut; mae’r enw hefyd yn Breuddwyd Rhonabwy. Mae’r stori honno, a osodir yn nheyrnasiad Madog ap Maredudd o Bowys ac a gedwir yn Llyfr Coch Hergest yn unig, yn adrodd sut y breuddwydiodd Rhonabwy am Arthur a’i oes.FfynhonnellThe Dream of Rhonabwy ↗Wikipedia (Saesneg)Breuddwyd Rhonabwy, chwedl ryddiaith Gymraeg Canol wedi ei lleoli yn nheyrnasiad Madog ap Maredudd o Bowys (bu farw 1160), a ddyddir fel arfer rhwng diwedd y ddeuddegfed a diwedd y bedwaredd ganrif ar ddeg; dim ond yn Llyfr Coch Hergest y mae wedi goroesi, ac fe’i cyfrifwyd ymhlith y Mabinogion er Arglwyddes Charlotte Guest; golygodd Melville Richards hi fel Breuddwyt Ronabwy (1948); anfonir Rhonabwy, un o wŷr Madog, gyda dau gydymaith i chwilio am Iorwerth, brawd Madog; cânt loches gyda Heilyn Goch, y mae ei dŷ’n fudr a’i welyau’n llawn chwain, a chan orwedd ar groen ych melyn mae Rhonabwy’n breuddwydio am Arthur a’i oes; ei dywysydd yw Iddog Cordd Prydain; mae gwŷr Arthur wedi ymgasglu i gwrdd â’r Saeson ym mrwydr Baddon, ond mae Arthur yn chwarae gwyddbwyll gydag Owain fab Urien tra mae gweision Arthur a brain Owain yn ymladd, nes i Arthur falu’r darnau’n llwch a gwneud heddwch; mae’r Saeson yn gofyn am gadoediad, ac mae Arthur yn ei roi; mae sŵn y fyddin yn deffro Rhonabwy, a fu’n cysgu am dridiau; efallai mai dyma un o’r straeon cynharaf am daith i’r gorffennol, a’r fwyaf llenyddol o chwedlau Cymraeg yr Oesoedd Canol; dywed nodyn ar y diwedd na all neb ei hadrodd yn llawn heb lyfr. Ystyr y Trallwng ei hun yw’r tir corsiog neu suddedig.FfynhonnellWelshpool ↗Wikipedia (Saesneg)Y Trallwng, ‘y tir corsiog neu suddedig’; Pool oedd yr enw Saesneg hyd 1835, pan newidiwyd ef i’w wahaniaethu oddi wrth Poole yn Dorset; yn 1212 gadawodd tywysog Powys Wenwynwyn Fathrafal a daeth y Trallwng am gyfnod yn brifddinas y llinach; mae eglwys y Santes Fair o tua 1250, rhestredig Gradd I, a nenfwd ei changell efallai o abaty Ystrad Marchell, bum milltir i ffwrdd; Adda o Frynbuga oedd ei hoffeiriad yn 1411 a William Morgan, cyfieithydd y Beibl, ei ficer o 1575 hyd 1579; ceiliogfa wythonglog o ddechrau’r 18fed ganrif; disgrifir marchnad y Smithfield fel y farchnad ddefaid undydd fwyaf yn Ewrop; mae Rheilffordd Ysgafn y Trallwng a Llanfair yn cychwyn yn y dref, ac mae Llwybr Glyndŵr, 135 milltir, yn gorffen ym Mharc Pont Howell ger Camlas Maldwyn.
Mae Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid yn cofio’r frwydr hefyd, ym mlwyddyn ‘y gwynt ofnadwy’: ‘Lladdodd y Cymry Edwin, brawd yr Iarll Leofric, a Thurkil ac Elfget, a llawer o wŷr da gyda hwy.’FfynhonnellThe Anglo-Saxon Chronicle, the years 1039 and 1052 ↗James Ingram (cyf.); Prosiect Avalon, Ysgol y Gyfraith Yale (Saesneg)1039: blwyddyn ‘y gwynt ofnadwy’; ‘Lladdodd y Cymry Edwin, brawd yr Iarll Leofric, a Thurkil ac Elfget, a llawer o wŷr da gyda hwy.’ 1052: anrheithiodd ‘Griffin, brenin y Cymry’, yn Swydd Henffordd nes dod yn agos iawn i Lanllieni; casglodd ‘gwŷr y wlad a’r Ffrancwyr o’r castell’ yn ei erbyn, a lladdwyd llawer iawn o wŷr da o’r Saeson a’r Ffrancwyr hefyd. Roedd Leofric yn un o wŷr mawr Lloegr. Ei wraig oedd Godgifu, Lady Godiva straeon diweddarach, ac yn 1043 sefydlodd fynachlog Fenedictaidd yng Nghofentri. Bu farw yn Kings Bromley yn 1057 ac fe’i claddwyd yng Nghofentri.FfynhonnellLeofric, Earl of Mercia ↗Wikipedia (Saesneg)Ei wraig oedd Godgifu, Godiva; bu farw ei frawd Eadwine yn arwain byddin Mersia yn Rhyd y Groes yn 1039; sefydlodd a gwaddolodd fynachlog Fenedictaidd yng Nghofentri yn 1043, ac fe’i cofir yn gymwynaswr yn Much Wenlock, Caerwrangon, Stow, Llanllieni, Caer ac Evesham; bu farw yn Kings Bromley yn 1057 a’i gladdu yng Nghofentri; ei fab Ælfgar a’i dilynodd. Mae’r cofnod wedi goroesi yng nghopi Abingdon o’r Cronicl, yn yr Hen Saesneg: ‘Wealas slogon Eadwine Leofrices broðor eorles’. Fe’i gadawyd allan o’r rhan fwyaf o’r copïau eraill.FfynhonnellBattle of Rhyd Y Groes ↗Wikipedia (Saesneg)Arweinid byddin Lloegr gan Eadwine, brawd Leofric, iarll Mersia, a rhoddodd Gruffudd gyrch annisgwyl arni, gan ladd llawer gan gynnwys Eadwine; mae Cronicl Abingdon II (Cotton Tiberius B. i) yn cofnodi yn yr Hen Saesneg ‘Wealas slogon Eadwine Leofrices broðor eorles’, gan enwi Thurkil ac Ælfgeat hefyd, cofnod a adawyd allan o’r rhan fwyaf o gopïau’r Cronicl; diogelodd y fuddugoliaeth ystlys ddwyreiniol Gruffudd, bu’n rhaid i Leofric amddiffyn Mersia, a throdd Gruffudd tua’r de i adfer yr awdurdod a ddaliasai ei dad Llywelyn ap Seisyll yn ne Cymru.
Daeth y frwydr yn fuan wedi i Ruffudd ddod i rym yng Ngwynedd, a chyda’r fuddugoliaeth hon y mae’n ymddangos gyntaf yn Annales Cambriae.FfynonellauGruffudd ap Llywelyn (his reign) ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Llywelyn ap Seisyll ac Angharad, merch Maredudd ab Owain, a gor-orŵyr i Hywel Dda; chwalwyd byddin Mersia yn Rhyd y Groes yn fuan wedi iddo ddod i rym; yn Henffordd ar 24 Hydref 1055 roedd llu’r Iarll Ralph ar geffylau ac wedi’i arfogi yn null y Normaniaid; nid aeth Harold ymhellach na Henffordd, ac ymddengys iddo godi amddiffynfa yn Longtown cyn ailgryfhau Henffordd; adferwyd Ælfgar a gwnaed cytundeb heddwch; tua’r adeg hon cymerodd Gruffudd Forgannwg a Gwent hefyd, gyda thiroedd eang ar hyd y ffin; John Davies: ‘Am ryw saith mlynedd fer, roedd Cymru’n un, dan un rheolwr, camp heb ei rhagflaenydd na’i holynydd’; rhwng 1053 a 1063 nid oedd ymryson mewnol yng Nghymru, ac roedd mewn heddwch; gadawodd marwolaeth ei gynghreiriad Ælfgar ef yn fwy agored, a chafodd Harold ganiatâd y brenin i ymosod yn ddirybudd ar ei lys yn Rhuddlan, lle bu bron i Ruffudd gael ei ddal ond cafodd rybudd mewn pryd a dianc i’r môr yn un o’i longau, a gweddill ei lynges yn cael ei dinistrio; wedyn rhannwyd ei deyrnas eto yn yr hen deyrnasoedd, a phriododd Ealdgyth Harold, i’w gwneud yn weddw eto dair blynedd yn ddiweddarach; galwodd Ioan o Gaerwrangon, sawl degawd yn ddiweddarach, ef yn Rex Walensium, Brenin y Cymry; pan gwympodd Harold yn Hastings yn 1066, wynebodd y Normaniaid ar ffiniau Cymru y teyrnasoedd ar wahân yn hytrach nag un brenin.GRUFFUDD ap LLYWELYN (died 1064), king of Gwynedd and overlord of all the Welsh ↗Benjamin Hudson (2018), gyda’r cofnod cynharach gan Thomas Jones (1959), Y Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Geilw Llyfr Llandaf ef yn ‘frenin Cymru oll o ben bwy gilydd’; mae Gwallter Map yn adrodd am lanc araf a gymerodd, ar Nos Galan, eiriau a glywodd am gig mewn crochan yn arwydd o lwyddiant; mae Jones yn sôn am ei ‘wroldeb a’i hyfdra’; mae’n ymddangos gyntaf yn Annales Cambriae yn ennill brwydr Rhyd-y-groes ar Hafren; dyddia Jones i ddechrau 1052 gyrch i Swydd Henffordd lle trechodd lu cyfun o Saeson a Normaniaid ger Llanllieni; yn 1055 cafodd Ælfgar, a alltudiwyd, lynges yn Iwerddon gan Diarmait mac Máel na mbó o Laighin a chynghreirio â Gruffudd; trafododd Harold, gyda byddin o Gaerloyw, yn Billingsley; yn yr ymgyrch olaf hwyliodd Harold o Fryste tra arweiniai ei frawd Tostig fyddin i Gymru; daeth y Brenin Edward i delerau ag ef, a dywed Ioan o Gaerwrangon i’r ddau gymodi; mae Llyfr Domesday yn cofnodi i Edward roi iddo’r holl dir tu hwnt i Ddyfrdwy, ac efallai dir i’r dwyrain o Glawdd Offa hyd Henffordd, lle gosododd Gymry; yn 1058 ymunodd Magnus Haraldsson ag Ælfgar gyda llynges; geilw Hudson ef yn ‘un o dywysogion mwyaf llwyddiannus Prydain yn yr Oesoedd Canol’; delfrydodd cof y Cymry ef yn dywysog buddugol, ac mae stori’n adrodd sut y rhoddodd Tangwystl i Ruffudd ap Cynan grys a thiwnig a wnaed o fantell y diweddar frenin; yn yr unfed ganrif ar bymtheg cysylltodd Powel ef â stori Macbeth, lle cafodd Fleance loches yn ei lys; priododd ei ferch Nest ag Osbern fitz Richard, a phriododd ei merch hithau, Nest, â Bernard de Neufmarché. Roedd yn fab i Lywelyn ap Seisyll ac Angharad, merch Maredudd ab Owain, a thrwyddi hi yn or-orŵyr i Hywel Dda.FfynhonnellGruffudd ap Llywelyn (his reign) ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Llywelyn ap Seisyll ac Angharad, merch Maredudd ab Owain, a gor-orŵyr i Hywel Dda; chwalwyd byddin Mersia yn Rhyd y Groes yn fuan wedi iddo ddod i rym; yn Henffordd ar 24 Hydref 1055 roedd llu’r Iarll Ralph ar geffylau ac wedi’i arfogi yn null y Normaniaid; nid aeth Harold ymhellach na Henffordd, ac ymddengys iddo godi amddiffynfa yn Longtown cyn ailgryfhau Henffordd; adferwyd Ælfgar a gwnaed cytundeb heddwch; tua’r adeg hon cymerodd Gruffudd Forgannwg a Gwent hefyd, gyda thiroedd eang ar hyd y ffin; John Davies: ‘Am ryw saith mlynedd fer, roedd Cymru’n un, dan un rheolwr, camp heb ei rhagflaenydd na’i holynydd’; rhwng 1053 a 1063 nid oedd ymryson mewnol yng Nghymru, ac roedd mewn heddwch; gadawodd marwolaeth ei gynghreiriad Ælfgar ef yn fwy agored, a chafodd Harold ganiatâd y brenin i ymosod yn ddirybudd ar ei lys yn Rhuddlan, lle bu bron i Ruffudd gael ei ddal ond cafodd rybudd mewn pryd a dianc i’r môr yn un o’i longau, a gweddill ei lynges yn cael ei dinistrio; wedyn rhannwyd ei deyrnas eto yn yr hen deyrnasoedd, a phriododd Ealdgyth Harold, i’w gwneud yn weddw eto dair blynedd yn ddiweddarach; galwodd Ioan o Gaerwrangon, sawl degawd yn ddiweddarach, ef yn Rex Walensium, Brenin y Cymry; pan gwympodd Harold yn Hastings yn 1066, wynebodd y Normaniaid ar ffiniau Cymru y teyrnasoedd ar wahân yn hytrach nag un brenin.
Dywed Gwallter Map, a ysgrifennai dros ganrif yn ddiweddarach, fod Gruffudd wedi bod yn llanc araf a thawel, nes iddo un Nos Galan glywed geiriau am ddarn o gig mewn crochan a’u cymryd yn arwydd o’r llwyddiant a ddôi.FfynhonnellGRUFFUDD ap LLYWELYN (died 1064), king of Gwynedd and overlord of all the Welsh ↗Benjamin Hudson (2018), gyda’r cofnod cynharach gan Thomas Jones (1959), Y Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Geilw Llyfr Llandaf ef yn ‘frenin Cymru oll o ben bwy gilydd’; mae Gwallter Map yn adrodd am lanc araf a gymerodd, ar Nos Galan, eiriau a glywodd am gig mewn crochan yn arwydd o lwyddiant; mae Jones yn sôn am ei ‘wroldeb a’i hyfdra’; mae’n ymddangos gyntaf yn Annales Cambriae yn ennill brwydr Rhyd-y-groes ar Hafren; dyddia Jones i ddechrau 1052 gyrch i Swydd Henffordd lle trechodd lu cyfun o Saeson a Normaniaid ger Llanllieni; yn 1055 cafodd Ælfgar, a alltudiwyd, lynges yn Iwerddon gan Diarmait mac Máel na mbó o Laighin a chynghreirio â Gruffudd; trafododd Harold, gyda byddin o Gaerloyw, yn Billingsley; yn yr ymgyrch olaf hwyliodd Harold o Fryste tra arweiniai ei frawd Tostig fyddin i Gymru; daeth y Brenin Edward i delerau ag ef, a dywed Ioan o Gaerwrangon i’r ddau gymodi; mae Llyfr Domesday yn cofnodi i Edward roi iddo’r holl dir tu hwnt i Ddyfrdwy, ac efallai dir i’r dwyrain o Glawdd Offa hyd Henffordd, lle gosododd Gymry; yn 1058 ymunodd Magnus Haraldsson ag Ælfgar gyda llynges; geilw Hudson ef yn ‘un o dywysogion mwyaf llwyddiannus Prydain yn yr Oesoedd Canol’; delfrydodd cof y Cymry ef yn dywysog buddugol, ac mae stori’n adrodd sut y rhoddodd Tangwystl i Ruffudd ap Cynan grys a thiwnig a wnaed o fantell y diweddar frenin; yn yr unfed ganrif ar bymtheg cysylltodd Powel ef â stori Macbeth, lle cafodd Fleance loches yn ei lys; priododd ei ferch Nest ag Osbern fitz Richard, a phriododd ei merch hithau, Nest, â Bernard de Neufmarché. Ysgrifennodd yr Athro Thomas Jones mai uchelgais a’i gwnaeth yn ŵr o wroldeb a hyfdra.FfynhonnellGRUFFUDD ap LLYWELYN (died 1064), king of Gwynedd and overlord of all the Welsh ↗Benjamin Hudson (2018), gyda’r cofnod cynharach gan Thomas Jones (1959), Y Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Geilw Llyfr Llandaf ef yn ‘frenin Cymru oll o ben bwy gilydd’; mae Gwallter Map yn adrodd am lanc araf a gymerodd, ar Nos Galan, eiriau a glywodd am gig mewn crochan yn arwydd o lwyddiant; mae Jones yn sôn am ei ‘wroldeb a’i hyfdra’; mae’n ymddangos gyntaf yn Annales Cambriae yn ennill brwydr Rhyd-y-groes ar Hafren; dyddia Jones i ddechrau 1052 gyrch i Swydd Henffordd lle trechodd lu cyfun o Saeson a Normaniaid ger Llanllieni; yn 1055 cafodd Ælfgar, a alltudiwyd, lynges yn Iwerddon gan Diarmait mac Máel na mbó o Laighin a chynghreirio â Gruffudd; trafododd Harold, gyda byddin o Gaerloyw, yn Billingsley; yn yr ymgyrch olaf hwyliodd Harold o Fryste tra arweiniai ei frawd Tostig fyddin i Gymru; daeth y Brenin Edward i delerau ag ef, a dywed Ioan o Gaerwrangon i’r ddau gymodi; mae Llyfr Domesday yn cofnodi i Edward roi iddo’r holl dir tu hwnt i Ddyfrdwy, ac efallai dir i’r dwyrain o Glawdd Offa hyd Henffordd, lle gosododd Gymry; yn 1058 ymunodd Magnus Haraldsson ag Ælfgar gyda llynges; geilw Hudson ef yn ‘un o dywysogion mwyaf llwyddiannus Prydain yn yr Oesoedd Canol’; delfrydodd cof y Cymry ef yn dywysog buddugol, ac mae stori’n adrodd sut y rhoddodd Tangwystl i Ruffudd ap Cynan grys a thiwnig a wnaed o fantell y diweddar frenin; yn yr unfed ganrif ar bymtheg cysylltodd Powel ef â stori Macbeth, lle cafodd Fleance loches yn ei lys; priododd ei ferch Nest ag Osbern fitz Richard, a phriododd ei merch hithau, Nest, â Bernard de Neufmarché. Rhoddodd Gwallter Map, gŵr o dras Gymreig o Erging yn Swydd Henffordd, ei straeon am Ruffudd yn ei lyfr De nugis curialium, Mân Bethau’r Llyswyr, tua 1180 i 1193. Golygodd M. R. James y llyfr yn 1914, a chyhoeddodd R. T. Jenkins ddetholiad yn Gymraeg, Storïau Gwallter Map, yn 1941.FfynhonnellWalter Map ↗Wicipedia CymraegWalter Map, neu Gwallter Map (bl. tua 1140–1209), llenor Lladin, y credir ei fod yn Gymro neu o leiaf o dras Gymreig, yn byw yn Erging, Swydd Henffordd, ardal Gymraeg ei hiaith yn yr Oesoedd Canol a fu’n un o deyrnasoedd cynnar Cymru; gŵr o dras fonheddig a chyfaill i Gerallt Gymro; cafodd ei addysg ym mhrifysgol Paris, a bu ganddo yrfa hir fel clerigwr a llysgennad, a’i urddo’n Archddiacon Rhydychen; cyfeiria’r awdur rhamantau Eingl-Normanaidd Huw o Ruddlan (bl. 1180–1190) ato yn Ipomedon a Protesilaus; ei unig waith diamheuol, De nugis curialium, ‘Lloffion o’r Llys’, a gyfansoddwyd tua 1180–1193, yn gymysgfa o hanes go iawn, rhamantau a chwedlau, llawer ohonynt yn gysylltiedig â Chymru ac o ddiddordeb arbennig i efrydwyr llên gwerin; mae’n cynnwys hanesion am Gruffudd ap Llywelyn (m. 1063), Brenin Cymru; golygodd M. R. James ef (1914) a’i gyfieithu i Gyfres Gofnodion y Cymmrodorion (1923), a chyhoeddodd R. T. Jenkins ddetholiad yn Gymraeg, Storïau Gwallter Map (1941).
Gwnaeth y fuddugoliaeth ffin ddwyreiniol Gruffudd yn ddiogel, a bu’n rhaid i’r Iarll Leofric amddiffyn Mersia. Gallai Gruffudd droi tua’r de i adfer yr awdurdod a ddaliasai ei dad Llywelyn yno.FfynhonnellBattle of Rhyd Y Groes ↗Wikipedia (Saesneg)Arweinid byddin Lloegr gan Eadwine, brawd Leofric, iarll Mersia, a rhoddodd Gruffudd gyrch annisgwyl arni, gan ladd llawer gan gynnwys Eadwine; mae Cronicl Abingdon II (Cotton Tiberius B. i) yn cofnodi yn yr Hen Saesneg ‘Wealas slogon Eadwine Leofrices broðor eorles’, gan enwi Thurkil ac Ælfgeat hefyd, cofnod a adawyd allan o’r rhan fwyaf o gopïau’r Cronicl; diogelodd y fuddugoliaeth ystlys ddwyreiniol Gruffudd, bu’n rhaid i Leofric amddiffyn Mersia, a throdd Gruffudd tua’r de i adfer yr awdurdod a ddaliasai ei dad Llywelyn ap Seisyll yn ne Cymru. Roedd dechrau wedi’i wneud ar y deyrnas a fyddai un dydd yn cwmpasu Cymru gyfan.FfynhonnellGruffudd ap Llywelyn (his reign) ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Llywelyn ap Seisyll ac Angharad, merch Maredudd ab Owain, a gor-orŵyr i Hywel Dda; chwalwyd byddin Mersia yn Rhyd y Groes yn fuan wedi iddo ddod i rym; yn Henffordd ar 24 Hydref 1055 roedd llu’r Iarll Ralph ar geffylau ac wedi’i arfogi yn null y Normaniaid; nid aeth Harold ymhellach na Henffordd, ac ymddengys iddo godi amddiffynfa yn Longtown cyn ailgryfhau Henffordd; adferwyd Ælfgar a gwnaed cytundeb heddwch; tua’r adeg hon cymerodd Gruffudd Forgannwg a Gwent hefyd, gyda thiroedd eang ar hyd y ffin; John Davies: ‘Am ryw saith mlynedd fer, roedd Cymru’n un, dan un rheolwr, camp heb ei rhagflaenydd na’i holynydd’; rhwng 1053 a 1063 nid oedd ymryson mewnol yng Nghymru, ac roedd mewn heddwch; gadawodd marwolaeth ei gynghreiriad Ælfgar ef yn fwy agored, a chafodd Harold ganiatâd y brenin i ymosod yn ddirybudd ar ei lys yn Rhuddlan, lle bu bron i Ruffudd gael ei ddal ond cafodd rybudd mewn pryd a dianc i’r môr yn un o’i longau, a gweddill ei lynges yn cael ei dinistrio; wedyn rhannwyd ei deyrnas eto yn yr hen deyrnasoedd, a phriododd Ealdgyth Harold, i’w gwneud yn weddw eto dair blynedd yn ddiweddarach; galwodd Ioan o Gaerwrangon, sawl degawd yn ddiweddarach, ef yn Rex Walensium, Brenin y Cymry; pan gwympodd Harold yn Hastings yn 1066, wynebodd y Normaniaid ar ffiniau Cymru y teyrnasoedd ar wahân yn hytrach nag un brenin.
Ffynonellau a darllen pellach
Yr unig frenin erioed i reoli Cymru gyfan, o 1055 nes iddo gael ei ladd gan ei wŷr ei hun.
Gruffudd ap LlywelynWedi i Lychlynwyr gludo dwy fil o bobl o Fôn, mae Maredudd ab Owain yn talu ceiniog y pen i ryddhau ei bobl.
Maredudd yn rhyddhau ei boblMae Llywelyn ap Seisyll, brenin Gwynedd a Deheubarth, yn trechu hawliwr yn Abergwili. Dywed y croniclau fod y wlad yn gyfoethog ac mewn heddwch yn ei ddydd.
Llywelyn ap Seisyll yn ennill yn AbergwiliMae Gruffudd ap Llywelyn yn trechu byddin o Saeson a Normaniaid ger Llanllieni.
Buddugoliaeth LlanllieniMae Gruffudd ap Llywelyn yn uno Cymru gyfan dan ei goron, yr unig frenin erioed i wneud hynny, hyd ei farwolaeth yn 1063.
Un brenin i Gymru gyfanYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf